mikrośrodowisko guza
Mikrośrodowisko guza (ang. tumor microenvironment, TME) to złożony ekosystem komórkowy i molekularny otaczający komórki nowotworowe. Składa się z macierzy pozakomórkowej, fibroblastów związanych z nowotworem, komórek układu odpornościowego, komórek śródbłonka naczyń oraz innych składników, które wchodzą w dynamiczne interakcje z komórkami nowotworowymi.
Mikrośrodowisko guza odgrywa kluczową rolę w progresji nowotworu, wpływając na wzrost guza, angiogenezę, przerzutowanie oraz oporność na leczenie. Komórki nowotworowe modyfikują swoje otoczenie, tworząc warunki sprzyjające ich przeżyciu i ekspansji, jednocześnie hamując odpowiedź immunologiczną organizmu.
Coraz większe znaczenie w onkologii zyskują strategie terapeutyczne ukierunkowane na komponenty mikrośrodowiska guza. Immunoterapia, inhibitory angiogenezy czy leki modyfikujące macierz pozakomórkową stanowią przykłady podejść terapeutycznych, których celem jest nie tylko bezpośrednie niszczenie komórek nowotworowych, ale również modyfikacja mikrośrodowiska w sposób hamujący rozwój nowotworu.
Powiązane wpisy
- Leksykon chorób i schorzeń
Rak jajnika – Patofizjologia i mechanizm
Rak jajnika charakteryzuje się heterogenicznością i złożoną patogenezą, co utrudnia jednoznaczne wyjaśnienie mechanizmów jego powstawania. Obecny dualistyczny model dzieli nowotwory na Typ I (wolno rosnące, genetycznie stabilne, często ograniczone do jajnika, np. raki surowicze niskiego stopnia, śluzowe, endometrioidalne, jasnokomórkowe) oraz Typ II (szybko rosnące, agresywne, z mutacjami TP53, np. surowiczy rak wysokiego stopnia złośliwości – HGSOC). Kluczowym odkryciem jest pochodzenie wielu raków surowiczych wysokiego stopnia z nabłonka strzępków jajowodu, co potwierdzają zmiany typu STIC u kobiet z mutacjami BRCA1/2. Mutacje TP53 (w eksonach 5-10, kodony R273C/H/L) występują niemal we wszystkich HGSOC, a mutacje BRCA1/2, PIK3CA i KRAS wpływają na różne podtypy raka jajnika. Zaburzenia w szlakach sygnałowych TGF-β, Hippo i Wnt oraz defekty w naprawie DNA (szlak rekombinacji homologicznej) odgrywają istotną rolę w progresji i oporności na leczenie.
E-kadheryna, endometrioza, fibroblasty związane z rakiem, guz graniczny, inhibitor BCL2, inhibitor PARP, komórka macierzysta raka, metylacja DNA, mikrośrodowisko guza, modyfikacja histonów, mutacja BRCA, mutacja genu TP53, mutacja KRAS, mutacja PIK3CA, nabłonek jajowodu, naprawa uszkodzeń DNA, oporność na leki, płyn otrzewnowy, profilaktyczna salpingo-ooforektomia, rak endometrioidalny, rak jajnika, rak śluzowy, rak surowiczy, rekombinacja homologiczna, salpingo-ooforektomia, stan zapalny, stres oksydacyjny, szlak Hippo, szlak TGF-β, szlak Wnt, transformacja nowotworowa, transporter ABC - Leksykon chorób i schorzeń
Rak prostaty – Patofizjologia i mechanizm
Rak prostaty jest jednym z najczęstszych nowotworów złośliwych u mężczyzn, złożonym pod względem patogenezy, w której kluczową rolę odgrywa receptor androgenowy (AR). Testosteron i dihydrotestosteron (DHT) aktywują AR, co inicjuje transkrypcję genów regulujących proliferację i apoptozę komórek prostaty. Mutacje genetyczne, takie jak fuzja TMPRSS2-ERG (obecna w 50-60% przypadków) oraz mutacje i amplifikacje genu AR (wzrost do 50% w CRPC), prowadzą do progresji choroby i oporności na terapię. Utrata funkcji genu supresorowego PTEN (w 20-50% przypadków) aktywuje szlak PI3K-AKT-mTOR, zwiększając proliferację i zmniejszając apoptozę. Mutacje w genach naprawy DNA (BRCA1/2, ATM) oraz mutacje p53 i RB1 są częstsze w przerzutowym raku prostaty, co wiąże się z gorszym rokowaniem. Neuroendokrynna transdyferencjacja (NED) i plastyczność linii komórkowych przyczyniają się do agresywnego fenotypu i oporności na leczenie.
antygen błonowy specyficzny dla prostaty, białko Bcl-2, białko PTEN, białko szoku cieplnego, dihydrotestosteron, enzym 5α-reduktaza, inhibitor PARP, mikrośrodowisko guza, modyfikacja histonów, mutacja genu naprawy DNA, nisza przedprzerzutowa, przejście nabłonkowo-mezenchymalne, rak prostaty, rak prostaty oporny na kastrację, rearanżacja chromosomowa, receptor androgenowy, szlak JAK-STAT, szlak PI3K, szlak PI3K/AKT/mTOR, szlak Wnt/β-katenina, terapia deprywacji androgenowej - Leksykon chorób i schorzeń
Rak nerki – Patofizjologia i mechanizm
Rak nerki (RCC) to najczęstszy złośliwy nowotwór nerki u dorosłych, stanowiący 90-95% przypadków, z dominującym podtypem jasnokomórkowym (ccRCC, 80%). Patogeneza ccRCC wiąże się głównie z mutacjami genu supresorowego VHL (obecnymi u 50-90% pacjentów), prowadzącymi do akumulacji czynników indukowanych hipoksją (HIF-1α, HIF-2α) i nadekspresji genów angiogennych (VEGF, PDGF). Inne istotne mutacje dotyczą genów PBRM1 (40%), BAP1 (14%) i SETD2 (3%). Szlaki sygnałowe PI3K/AKT/mTOR odgrywają kluczową rolę w proliferacji i przeżyciu komórek nowotworowych, a inhibitory mTOR (ewerolimus, temsyrolimus) są zatwierdzone w leczeniu przerzutowego RCC. Immunoterapia z użyciem inhibitorów punktów kontrolnych (PD-1/PD-L1: niwolumab, pembrolizumab; CTLA-4: ipilimumab) stanowi obecnie standard leczenia, zwłaszcza w kontekście ekspresji PD-L1 na komórkach nowotworowych i immunosupresyjnego mikrośrodowiska guza. Oporność na terapię jest związana z mechanizmami takimi jak sekwestracja leków w lizosomach, heterogenność metaboliczna guza oraz adaptacje metaboliczne, w tym efekt Warburga, auksotrofię glutaminową i plastyczność metaboliczną napędzaną przez mikrośrodowisko.
angiogeneza, autofagia, cecha sierpowatokrwinkowa, choroba von Hippel-Lindau, czynnik indukowany hipoksją, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, ewerolimus, fosforylacja oksydacyjna, gen supresorowy, gen VHL, hipoksja, inhibitor mTOR, inhibitory punktów kontrolnych, ipilimumab, jasnokomórkowy rak nerki, kinaza białkowa, kinaza PI3K, macierz pozakomórkowa, mikroRNA, mikrośrodowisko guza, niwolumab, pembrolizumab, płytkopochodny czynnik wzrostu, rak brodawkowaty nerki, rak nerki, rak rdzeniasty nerki, receptor PD-1, szlak mTOR, szlak PI3K/AKT/mTOR, translokacja chromosomowa - Leksykon chorób i schorzeń
Rak piersi nawrotowy – Patofizjologia i mechanizm
Nawrót raka piersi, obejmujący nawroty lokalne, regionalne i przerzuty odległe, jest główną przyczyną zgonów w tej chorobie. Kluczową rolę w mechanizmach nawrotu odgrywają komórki macierzyste raka (CD44+/CD24-), które wykazują oporność na chemioterapię i radioterapię, pozostając w stanie uśpienia (minimalna choroba resztkowa, MRD). Zaangażowane są liczne szlaki sygnałowe, m.in. Notch, Wnt, Hedgehog i PI3K/AKT, a także proces przejścia nabłonkowo-mezenchymalnego (EMT) regulowany przez czynniki transkrypcyjne SNAIL, TWIST i ZEB. Mikrośrodowisko guza, w tym makrofagi typu M2 i cytokiny takie jak IL-6 oraz G-CSF, moduluje rozwój nawrotu. Mutacje genów BRCA1/2, CHEK2, PALB2 i innych zwiększają ryzyko nawrotu, podobnie jak utrata receptorów hormonalnych ER/PR i nadekspresja HER2. Różne podtypy raka piersi wykazują odmienne wzorce nawrotu, z potrójnie ujemnym rakiem piersi (TNBC) cechującym się niższym 5-letnim przeżyciem (77%) w porównaniu do innych typów (93%).
chemioterapia adjuwantowa, chemioterapia neoadjuwantowa, czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów, czynnik transkrypcyjny, immunoterapia, interleukina-6, komórki macierzyste raka, macierz zewnątrzkomórkowa, makrofagi związane z guzem, mikrośrodowisko guza, minimalna choroba resztkowa, mutacje genetyczne, nawrót lokalny, nawrót odległy, nawrót regionalny, potrójnie ujemny rak piersi, przejście nabłonkowo-mezenchymalne, przerzuty do węzłów chłonnych, rak piersi nawrotowy, receptor estrogenowy, szlak Hedgehog, szlak Notch, szlak PI3K/AKT, szlak Wnt, terapia celowana, terapia hormonalna, zapalny rak piersi - Leksykon chorób i schorzeń
Glioma – Objawy
Objawy glejaków są zróżnicowane i zależą od lokalizacji, wielkości, typu histologicznego oraz tempa wzrostu guza. Charakterystyczne symptomy to bóle głowy (około 50% pacjentów), nudności, wymioty, senność oraz deficyty neurologiczne takie jak napady padaczkowe (45-50%), deficyty motoryczne, zaburzenia mowy, widzenia i czucia. Lokalizacja guza determinuje specyficzne objawy: płat czołowy wiąże się z zaburzeniami osobowości i motoryki, płat ciemieniowy z zaburzeniami czucia i koordynacji, a móżdżek z zaburzeniami chodu. U dzieci mogą wystąpić dodatkowo objawy takie jak zwiększony obwód głowy, opóźnienia rozwojowe i zaburzenia hormonalne. Glejaki niskiego stopnia (WHO I-II) cechują się wolniejszym wzrostem i lepszym rokowaniem, z medianą przeżycia wolnego od progresji około 60-61 miesięcy, natomiast glejaki wysokiego stopnia (WHO III-IV) wykazują agresywny przebieg z medianą przeżycia dla glejaka wielopostaciowego wynoszącą 12-15 miesięcy oraz 5-letnim wskaźnikiem przeżycia na poziomie 5-6,9%.
afazja, ciało modzelowate, ciśnienie śródczaszkowe, deficyt motoryczny, dysfagia, funkcja poznawcza, glejak anaplastyczny, glejak niskiego stopnia złośliwości, glejak wielopostaciowy, glejak wysokiego stopnia złośliwości, gwiaździak, inhibitory punktów kontrolnych, jądro podstawne, lek przeciwbólowy, makrofag, mikrośrodowisko guza, mutacja IDH, napad padaczkowy, nietrzymanie moczu i stolca, pień mózgu, płat ciemieniowy, płat czołowy, płat potyliczny, płat skroniowy, rdzeń kręgowy, skąpodrzewiak, torebka wewnętrzna, zaburzenie czucia, zaburzenie hormonalne, zaburzenie koordynacji ruchowej, zaburzenie pamięci - Leksykon chorób i schorzeń
Rak prącia – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Rak prącia, choć rzadki w krajach rozwiniętych, stanowi istotny problem onkologiczny w krajach rozwijających się, gdzie może stanowić 10-20% nowotworów męskich. Kluczowymi czynnikami prognostycznymi są stopień zaawansowania choroby oraz obecność i liczba zajętych węzłów chłonnych pachwinowych, które znacząco wpływają na przeżycie całkowite (OS) i specyficzne dla nowotworu (CSS). Pacjenci bez przerzutów do węzłów chłonnych (pN0) wykazują 5-letnie przeżycie powyżej 90%, podczas gdy u chorych z przerzutami wskaźnik ten spada do około 50%. Wysoki stopień histologiczny guza, inwazja naczyniowo-limfatyczna, większy rozmiar guza (>5 cm) oraz głęboka inwazja tkanek są niezależnymi czynnikami złego rokowania. Biomarkery takie jak NLR (wartości graniczne 2,6-3,59), p53, p16 oraz profile HPV+CD147+CD15+ dostarczają dodatkowych informacji prognostycznych, a sarkopenia znacząco obniża OS, co zostało uwzględnione w nomogramach predykcyjnych.
biomarker molekularny, biopsja wartowniczego węzła chłonnego, ciało jamiste, inwazja naczyniowo-limfatyczna, klasyfikacja TNM, limfadenektomia pachwinowa, limfadenektomia regionalna, mikrośrodowisko guza, nowotwór złośliwy, przerzut do węzłów chłonnych, przeżycie całkowite, przeżycie specyficzne dla nowotworu, przeżycie wolne od nawrotu, przeżycie wolne od przerzutów, rak brodawkowaty, rak płaskonabłonkowy, rak podstawnokomórkowy, rak prącia, sarkopenia, utrata masy mięśniowej, węzły chłonne pachwinowe, wskaźnik neutrofili do limfocytów - Leksykon chorób i schorzeń
Chłoniak waldenströma – Patofizjologia i mechanizm
Chłoniak Waldenströma (WM) to indolentny chłoniak limfoplazmocytowy charakteryzujący się klonalną proliferacją limfocytów B z obecnością monoklonalnej gammapatii IgM. Kluczowe w patogenezie są mutacje somatyczne w genie MYD88 (L265P, obecne u >90% pacjentów) oraz mutacje w genie CXCR4 (30-40%), które wpływają na sygnalizację NF-κB, przeżycie komórek nowotworowych i odpowiedź na terapię. Delecja 6q21-22.1 występuje u 40-50% chorych i koreluje z gorszym rokowaniem. Epigenetyczne mechanizmy, takie jak nadekspresja miRNA-155, oraz interakcje z mikrośrodowiskiem szpiku, w tym cytokiny (np. IL-6, IL-21) i komórki podścieliska, odgrywają istotną rolę w progresji choroby. Heterogenność komórek nowotworowych i immunosupresyjne mikrośrodowisko, m.in. poprzez ekspresję CD47, sprzyjają ucieczce immunologicznej i progresji WM.
acetylacja histonów, beta2-mikroglobulina, chłoniak limfoplazmocytowy, chłoniak Waldenströma, choroba von Willebranda, czynnik jądrowy kappa-B, gammapatia monoklonalna o nieokreślonym znaczeniu, hipoalbuminemia, ibrutynib, inhibitor BTK, interleukina-6, kinaza tyrozynowa Brutona, komórka limfoplazmocytowa, komórka pamięci immunologicznej, metylacja DNA, mikrośrodowisko guza, mutacja CXCR4, naciek limfoplazmocytowy, niedokrwistość, paraproteina IgM, przejście nabłonkowo-mezenchymalne, przewlekła białaczka limfocytowa, punkt kontrolny immunologiczny, somatyczna hipermutacja, szlak JAK-STAT, szlak PI3K/AKT, zanubrutynib, zespół nadlepkości, zespół Sjögrena - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Lenalidomide Teva 15 mg
Lenalidomid, klasyfikowany pod kodem ATC L04AX04, jest lekiem immunomodulacyjnym o złożonym mechanizmie działania, obejmującym bezpośrednie wiązanie z białkiem cereblon, co prowadzi do ubikwitynacji i degradacji czynników transkrypcyjnych Aiolos i Ikaros w komórkach hematopoetycznych. Jego działanie przeciwnowotworowe polega na selektywnym hamowaniu proliferacji i indukcji apoptozy komórek nowotworowych, zwłaszcza w szpiczaku mnogim, chłoniaku grudkowym oraz w zespołach mielodysplastycznych z delecją 5q. Lenalidomid dodatkowo wzmacnia odpowiedź immunologiczną poprzez zwiększenie liczebności i aktywności komórek NK, T i NKT oraz potęguje cytotoksyczność zależną od przeciwciał (ADCC), szczególnie w terapii skojarzonej z rytuksymabem. Ponadto wykazuje działanie antyangiogenne, proerytropoetyczne (zwiększając produkcję hemoglobiny płodowej przez komórki CD34+) oraz przeciwzapalne, hamując produkcję cytokin prozapalnych, takich jak TNF-α i IL-6.
aberracja chromosomalna, autologiczne przeszczepienie komórek macierzystych, chłoniak grudkowy, chłoniak nieziarniczy, chłoniak z komórek płaszcza, cytokina prozapalna, cytotoksyczność komórkowa zależna od przeciwciał, delecja 5q, delecja chromosomu 5, działanie antyangiogenne, działanie proerytropoetyczne, działanie przeciwzapalne, hemoglobina płodowa, indukcja apoptozy, komórka hematopoetyczna, komórka limfatyczna, komórka macierzysta CD34+, komórka Natural Killer, leczenie podtrzymujące, lek immunosupresyjny, ligaza E3, mikrośrodowisko guza, odpowiedź immunologiczna, progresja choroby, schorzenie hematologiczne, schorzenie hematoonkologiczne, szpiczak mnogi, toksyczność ograniczająca dawkę, ubikwitynacja białek, zespół mielodysplastyczny - Leksykon chorób i schorzeń
Paraganglioma – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Paraganglioma, jako rzadki guz neuroendokrynny, charakteryzuje się zmiennym potencjałem przerzutowym i nieprzewidywalnym przebiegiem klinicznym. Wszystkie guzy typu PPGL według klasyfikacji WHO 2017 mają potencjał przerzutowy, co komplikuje prognozowanie. Pięcioletnie przeżycie w przypadku przerzutowej postaci wynosi poniżej 50%, a mediana całkowitego przeżycia (OS) po leczeniu 177Lu-DOTATATE to 49,6 miesiąca, z medianą przeżycia wolnego od progresji (PFS) 21,6 miesiąca. Czynniki prognostyczne związane z gorszym rokowaniem obejmują m.in. wynik PASS ≥7, Ki-67 ≥15%, ujemny wychwyt MIBG, lokalizację podprzeponową, wielkość guza >5 cm, podwyższone poziomy metoksytyraminy oraz cechy histopatologiczne takie jak inwazja naczyń, martwica typu comedo i wysoki wskaźnik mitotyczny (>3 mitoz/10 HPF). Genetycznie istotne są mutacje SDHB, aktywacja telomerazy i utrata funkcji ATRX, choć rola SDHB w prognozie jest obecnie dyskutowana.
177Lu-DOTATATE, całkowite przeżycie, choroba przerzutowa, deregulacja telomerów, guz neuroendokrynny, immunoterapia, indeks proliferacyjny Ki-67, inwazja naczyniowa, Ki-67, martwica typu comedo, metoksytyramina, mikrośrodowisko guza, paraganglioma, pheochromocytoma, potencjał przerzutowy, przeżycie pięcioletnie, przeżycie wolne od progresji, skala COPPs, skala PASS, stadium guza, system GAPP, terapia MIBG, terapia PRRT, wskaźnik mitotyczny, wychwyt MIBG - Leksykon chorób i schorzeń
Rak szyjki macicy – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Rokowanie w raku szyjki macicy jest wieloczynnikowe i zależy od stadium zaawansowania choroby, wielkości guza, zajęcia węzłów chłonnych, inwazji limfowaskularnej, typu histologicznego, wieku pacjentki oraz stanu ogólnego zdrowia. Wskaźniki 5-letniej względnej przeżywalności wynoszą około 67-74% dla wszystkich stadiów, 91% dla wczesnego stadium, 57-60% dla miejscowego rozprzestrzenienia oraz 17-19% dla przerzutów odległych. Zajęcie węzłów chłonnych i inwazja naczyń limfatycznych/krwionośnych są kluczowymi negatywnymi czynnikami rokowniczymi. Anemia, palenie tytoniu oraz zakażenie HIV również pogarszają prognozę. Wiek jest niezależnym czynnikiem predykcyjnym, z HR 1,03 (95% CI 1,00-1,05, p=0,02) dla gorszego przeżycia specyficznego. System klasyfikacji FIGO/TNM oraz nomogramy wieloczynnikowe umożliwiają bardziej precyzyjne prognozowanie przeżycia, uwzględniając m.in. stadium, wielkość guza, typ histologiczny, wiek i zajęcie przymacicz.
czynniki angiogenne, dysfagia, gruczolakorak, klasyfikacja FIGO, mikrośrodowisko guza, naciekanie naczyń limfatycznych, niedokrwistość, nomogram prognostyczny, przerzuty do węzłów chłonnych, przeżycie całkowite, przeżycie specyficzne dla nowotworu, radiomika MRI, rak płaskonabłonkowy, rak szyjki macicy, stan ogólny pacjenta, stosunek neutrofili do limfocytów, uczenie maszynowe, wskaźnik przeżycia względnego, wskaźnik zajęcia węzłów chłonnych, wskaźniki zapalne, zakażenie HIV - Leksykon chorób i schorzeń
Rak piersi – Patofizjologia i mechanizm
Rak piersi, będący jedną z głównych przyczyn zgonów onkologicznych u kobiet, charakteryzuje się złożoną etiologią obejmującą czynniki genetyczne, hormonalne i środowiskowe. Kluczową rolę w patogenezie odgrywa ekspozycja na estrogeny, zarówno endogenne, jak i egzogenne, co potwierdzają epidemiologiczne dane wskazujące na dwukrotnie wyższe ryzyko u kobiet z wczesnym początkiem miesiączkowania (12 lat) i późną menopauzą (50 lat). Hormonalna terapia zastępcza (HTZ), zwłaszcza zawierająca estrogeny i progestageny, zwiększa ryzyko raka piersi o 2,7% rocznie stosowania, szczególnie w przypadku codziennego podawania progestagenów. Rak piersi dzieli się na podtypy molekularne: luminalny A i B (receptorowo dodatnie, o lepszym rokowaniu), HER2-dodatni (agresywny, wymagający terapii celowanej) oraz guzy bazalne (triple-negative, o najgorszym rokowaniu). Mutacje w genach BRCA1/2 odpowiadają za 2-3% przypadków, a mechanizmy karcynogenezy obejmują zaburzenia w proto-onkogenach, genach supresorowych i naprawy DNA, w tym nowo odkryty szlak połączenia końców DNA theta, który może stanowić cel terapeutyczny.
apoptoza, chemioterapia, cykl komórkowy, ekspozycja na estrogen, gen naprawy DNA, gen supresorowy guza, heterogenność, hormonalna terapia zastępcza, inhibitor aromatazy, inhibitor CDK4/6, inwazyjny rak piersi, karcynogeneza, komórka macierzysta nowotworu, komórka mioepitelialna, mikrobiota guza, mikrośrodowisko guza, mutacja BRCA, mutacja genetyczna, nadekspresja HER2, nowotwór hormonozależny, patogeneza raka piersi, proto-onkogen, przejście nabłonkowo-mezenchymalne, przerzutowy rak piersi, rak piersi, rak przewodowy in situ, rak przewodowy piersi, rak zrazikowy piersi, receptor estrogenowy, receptor HER2, receptor hormonalny, receptor progesteronowy, remisja, stres oksydacyjny, sygnalizacja komórkowa, terapia endokrynologiczna, terapia neoadjuwantowa - Leksykon chorób i schorzeń
Neuroblastoma – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Neuroblastoma jest najczęstszym pozaczaszkowym nowotworem litym u dzieci, charakteryzującym się szerokim spektrum klinicznym od spontanicznej regresji do agresywnego przebiegu z przerzutami. Klasyfikacja pacjentów opiera się na grupach ryzyka (niski, pośredni, wysoki) uwzględniających cechy histologiczne, amplifikację MYCN, ploidię DNA, wiek, zmiany chromosomalne (w tym 11q), status różnicowania oraz stadium choroby. Wskaźniki 5-letniego przeżycia wynoszą >95% dla grupy niskiego ryzyka, 90-95% dla pośredniego oraz około 50% dla wysokiego ryzyka, a ogólny 5-letni wskaźnik przeżycia w populacji 0-14 lat to 81%. Czynniki prognostyczne obejmują wiek (lepsze rokowanie poniżej 18 miesiąca życia), stadium choroby, lokalizację guza, amplifikację MYCN (znacząco pogarszającą rokowanie, np. w badaniach w Wietnamie 5-letni OS spadł do 13,04% ± 7,02%), aberracje chromosomalne, ploidię DNA oraz odpowiedź na chemioterapię indukcyjną. Wykrywanie minimalnej choroby resztkowej (MRD) w szpiku kostnym za pomocą RT-qPCR stanowi istotny prognostyk, gdzie ≥10% infiltracji koreluje z gorszym przeżyciem (HR 1,82 dla EFS i 2,04 dla OS).
amplifikacja MYCN, biopsja płynna, chemioterapia indukcyjna, immunoterapia, infiltracja szpiku kostnego, mikrośrodowisko guza, minimalna choroba resztkowa, model wielogenowy, neuroblastoma wysokiego ryzyka, nomogram predykcyjny, ploidia DNA, przeżycie wolne od zdarzeń, spontaniczna regresja, stadium choroby, terapia mieloablacyjna, transporter noradrenaliny, uczenie maszynowe, wskaźnik przeżycia, zmiany chromosomalne - Leksykon chorób i schorzeń
Rak piersi – Etiologia i przyczyny
Rak piersi jest najczęstszym nowotworem złośliwym u kobiet i drugą najczęstszą przyczyną zgonów onkologicznych, z ryzykiem zachorowania wynoszącym około 12,3% (1 na 8 kobiet) oraz około 670 000 zgonów rocznie na świecie. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmująca mutacje genetyczne (5-10% przypadków, głównie BRCA1/2 z ryzykiem 60-85% i 40-60%), czynniki hormonalne (długotrwała ekspozycja na estrogeny i androgeny), historię rodzinną (2-krotnie zwiększone ryzyko przy krewnych pierwszego stopnia), oraz czynniki środowiskowe i styl życia (alkohol, otyłość, brak aktywności fizycznej, palenie tytoniu). Wiek powyżej 50 lat odpowiada za około 80% diagnoz, a wysoka gęstość tkanki piersiowej zwiększa ryzyko 4-6-krotnie. Czynniki hormonalne, takie jak wczesna menarche, późna menopauza, późne macierzyństwo, brak karmienia piersią oraz stosowanie hormonalnej terapii zastępczej, również podnoszą ryzyko.
androstendion, atypowy rozrost przewodowy, benzen, chemoprewencja, chłoniak Hodgkina, dietylostilbestrol, estrogen, gen ATM, gen CDH1, gen CHEK2, gen PALB2, gen STK11, gen supresorowy nowotworów, gen TP53, gęstość piersi, gruczoł piersiowy, hormon płciowy, hormonalna terapia zastępcza, ksenoestrogen, mammografia, melatonina, mikrośrodowisko guza, mutacja genu BRCA, nowotwór złośliwy, onkogen, pestycyd, profilaktyczna mastektomia, promieniowanie jonizujące, rak piersi, rak płuca, rak przewodowy, rak zrazikowy, tamoksyfen, uszkodzenie DNA, zrazikowy rak przedinwazyjny - Leksykon chorób i schorzeń
Rak skóry nieczerniakowy – Patofizjologia i mechanizm
Nowotwory skóry niebędące czerniakiem (NMSC), w tym rak podstawnokomórkowy (BCC) i rak kolczystokomórkowy (SCC), są najczęściej diagnozowanymi nowotworami u ludzi, a ich patogeneza jest wieloczynnikowa. Kluczowym czynnikiem ryzyka jest skumulowana ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe (UV), zwłaszcza UVA (320–400 nm) i UVB (280–320 nm), które indukuje mutacje DNA, m.in. w genie supresorowym TP53, oraz prowadzi do immunosupresji i produkcji reaktywnych form tlenu (ROS). W BCC dominują mutacje w genach PTCH1 i TP53, a w SCC dodatkowo obserwuje się zmiany w CDKN2A, RAS i innych loci. Mechanizmy naprawy DNA, takie jak fotoliaza i naprawa przez wycinanie nukleotydów (NER), są istotne w przeciwdziałaniu uszkodzeniom wywołanym UV. Ponadto, zaburzenia szlaku sygnałowego Sonic Hedgehog oraz rola układu immunologicznego, zwłaszcza w kontekście immunosupresji (np. u pacjentów po przeszczepach), mają kluczowe znaczenie w karcynogenezie NMSC.
aktywność telomerazy, białko Bak, choroba Bowena, cyklooksygenaza-2, ekspozycja na promieniowanie UV, gen supresorowy TP53, gen TP53, hormon stymulujący melanocyty, karcynogeneza skóry, komórka T regulatorowa, mikrośrodowisko guza, naprawa przez wycinanie nukleotydów, naprawa uszkodzeń DNA, onkoproteina E6 i E7, pluripotencjalna komórka macierzysta, poliomawirus komórek Merkla, promieniowanie ultrafioletowe, promieniowanie UV, promieniowanie UVA i UVB, rak kolczystokomórkowy, rak podstawnokomórkowy, reaktywne formy tlenu, rogowacenie słoneczne, szlak Hedgehog, szlak sygnałowy - Leksykon chorób i schorzeń
Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (hpv) – Patofizjologia i mechanizm
Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) to mały, bezotoczkowy wirus DNA z rodziny Papillomaviridae, infekujący komórki nabłonkowe skóry i błon śluzowych, szczególnie warstwę podstawną nabłonka wielowarstwowego płaskiego. Zidentyfikowano ponad 200 typów HPV, z których około 40 przenoszonych jest drogą płciową. Typy wysokiego ryzyka (HR-HPV), takie jak HPV 16 i 18, są odpowiedzialne za 99% przypadków przedrakowych zmian szyjki macicy oraz około 66% raków szyjki macicy globalnie. Mechanizm infekcji obejmuje początkowe wiązanie z proteoglikanami siarczanu heparanu (HSPG) na błonie podstawnej po urazie nabłonka, a następnie endocytozę i transport do jądra komórkowego, gdzie wirus replikuje swój genom. Białka wirusowe E6 i E7, kluczowe onkoproteiny HR-HPV, inaktywują supresory nowotworowe p53 i pRb, prowadząc do niekontrolowanej proliferacji komórek, niestabilności genomowej i transformacji nowotworowej. Integracja genomu HPV do DNA gospodarza, szczególnie utrata funkcji białka E2, jest krytycznym etapem w karcynogenezie szyjki macicy.
białko p53, białko retinoblastoma, błona podstawna, cząstki wirusopodobne, czynnik transkrypcyjny E2F, dysplazja, endocytoza zależna od klatryny, HPV niskiego ryzyka, HPV wysokiego ryzyka, integracja genomu HPV, karcynogeneza, keratynocyty, komórki NK, ligaza ubikwityny, limfocyty T cytotoksyczne, MHC klasy I, mikrośrodowisko guza, nabłonek wielowarstwowy płaski, niestabilność chromosomowa, nowotwory związane z HPV, rak szyjki macicy, strefa transformacji, telomeraza, wirus brodawczaka ludzkiego, zmiany śródnabłonkowe niskiego stopnia, zmiany śródnabłonkowe wysokiego stopnia - Leksykon chorób i schorzeń
Schwannoma – Patofizjologia i mechanizm
Schwannoma to łagodny guz osłonek nerwowych, powstający w wyniku utraty funkcji białka merliny kodowanego przez gen NF2 na chromosomie 22q12.2, co prowadzi do aktywacji onkogennych szlaków sygnałowych, takich jak Ras/Raf/MEK/ERK, PI3K/Akt/mTORC1, Wnt/β-katenina oraz Hippo/YAP/TAZ. Mutacje somatyczne w genie NF2 odpowiadają za 53-76% przypadków sporadycznych schwannoma przedsionkowego, a mechanizm onkogenezy opiera się na hipotezie „dwóch uderzeń” (Knudsona), obejmującej mutacje i utratę heterozygotyczności (LOH) 22q. Schwannoma charakteryzuje heterogenne mikrośrodowisko guza (TME) z udziałem komórek Schwanna, makrofagów, limfocytów T, fibroblastów i naczyń krwionośnych, gdzie makrofagi odgrywają kluczową rolę w progresji guza. Model patogenezy opiera się na koncepcji przewlekłej rany nerwów obwodowych, gdzie uszkodzenie nerwu i zaburzone procesy regeneracyjne prowadzą do odróżnicowania komórek Schwanna i rozwoju guza.
białko merlin, białko supresorowe nowotworu, czynnik wzrostu, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, fosfatydyloinozytolo-3-kinaza, gen NF2, gen supresorowy guza, guz osłonek nerwowych, insulinopodobny czynnik wzrostu, integryna, komórki Schwanna, krwiak podtwardówkowy, krwotok podpajęczynówkowy, macierz zewnątrzkomórkowa, martwica guza, merlina, mikrośrodowisko guza, neurofibromatoza typu 2, osłonka mielinowa, płytkopochodny czynnik wzrostu, schwannoma przedsionkowe, schwannomatoza, schwannomina, sekwencjonowanie RNA pojedynczych komórek, szlak Hippo, szlak sygnałowy RAS, teoria dwóch uderzeń, utrata heterozygotyczności, zespół Carneya - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Lenalidomide Medical Valley 25 mg
Lenalidomid, klasyfikowany pod kodem ATC L04AX04, wykazuje wielokierunkowe działanie przeciwnowotworowe, immunomodulujące, antyangiogenne oraz proerytropoetyczne. Mechanizm jego działania opiera się na wiązaniu z białkiem cereblon, co prowadzi do ubikwitynacji i degradacji czynników transkrypcyjnych Aiolos i Ikaros w komórkach hematopoetycznych, skutkując cytotoksycznością i modulacją układu immunologicznego. Lenalidomid hamuje proliferację i indukuje apoptozę komórek plazmatycznych w szpiczaku mnogim, komórek chłoniaka grudkowego oraz klonów z delecją 5q. Ponadto zwiększa aktywność komórek T, NK i NKT, hamuje produkcję cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-6) oraz wykazuje właściwości antyangiogenne poprzez hamowanie migracji i adhezji komórek śródbłonka oraz tworzenia mikronaczyń. W terapii skojarzonej z rytuksymabem potęguje efekt ADCC wobec komórek chłoniaka grudkowego. Dodatkowo stymuluje erytropoezę przez zwiększenie produkcji hemoglobiny płodowej w komórkach CD34+, co jest istotne w leczeniu zespołów mielodysplastycznych.
apoptoza, białko Aiolos, białko cereblon, białko Ikaros, chłoniak grudkowy, chłoniak z komórek płaszcza, cytokina prozapalna, cytotoksyczność komórkowa, czynnik transkrypcyjny, delecja chromosomu 5q, działanie antyangiogenne, działanie proerytropoetyczne, efekt immunomodulujący, efekt przeciwnowotworowy, erytropoeza, hemoglobina płodowa, indolentny chłoniak nieziarniczy, komórka nowotworowa, komórki macierzyste CD34+, komórki Natural Killer, leczenie podtrzymujące, lek immunosupresyjny, ligaza E3, mikrośrodowisko guza, programowana śmierć komórkowa, przeszczepienie autologicznych komórek macierzystych, szpiczak mnogi, terapia skojarzona, ubikwitynacja, wskazanie hematoonkologiczne, zespół mielodysplastyczny - Leksykon chorób i schorzeń
Rak z komórek merkla – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Rak z komórek Merkla (RKM) to rzadki, wysoce agresywny nowotwór neuroendokrynny skóry, charakteryzujący się 5-letnim względnym wskaźnikiem przeżycia wynoszącym 48-64%, zależnym od stadium zaawansowania. Przeżycie 5-letnie w stadium I wynosi 49,8-64%, w stadium II 34,8-54,6%, w stadium III 26,8-51%, a w stadium IV jedynie 13,5-29%. Obecność przerzutów regionalnych i odległych, wielkość guza ≥2 cm, lokalizacja w obrębie głowy i szyi, wiek ≥75 lat, płeć męska oraz immunosupresja są istotnymi negatywnymi czynnikami prognostycznymi. Szczególne znaczenie ma stan węzłów chłonnych, gdzie dodatni wynik biopsji węzła wartowniczego (SLNB) wiąże się z obniżonym 3-letnim przeżyciem (57,2% vs 88% przy ujemnym SLNB). Cechy histopatologiczne, takie jak dodatnie marginesy resekcji, wysoki wskaźnik mitotyczny, naciekanie naczyń oraz ekspresja p63, również korelują z gorszym rokowaniem.
badanie węzła wartowniczego, czerniak, immunosupresja, ligand programowanej śmierci 1, mikrośrodowisko guza, model proporcjonalnego hazardu Coxa, model uczenia maszynowego, naciekanie naczyń limfatycznych, nowotwór neuroendokrynny skóry, OS, PD-L1, pembrolizumab, PFS, przerzut do węzłów chłonnych, przerzut odległy, przewlekła białaczka limfocytowa, przeżycie całkowite, przeżycie wolne od progresji, rak z komórek Merkla, SLNB, terapia anty-PD-1, terapia immunologiczna, wirus polioma komórek Merkla, wskaźnik mitotyczny, wskaźnik przeżycia, wskaźnik śmiertelności, współczynnik śmiertelności, względny wskaźnik przeżycia - Leksykon chorób i schorzeń
Rak piersi zapalny – Patofizjologia i mechanizm
Zapalny rak piersi (IBC) to rzadka, ale wysoce agresywna forma miejscowo zaawansowanego raka piersi, stanowiąca 1-5% wszystkich przypadków, lecz odpowiadająca za 7-10% zgonów z powodu raka piersi w USA. Charakteryzuje się szybkim przebiegiem i złym rokowaniem, z medianą przeżycia poniżej 4 lat mimo leczenia wielokierunkowego. Patognomonicznym objawem jest obecność licznych zatorów nowotworowych w naczyniach limfatycznych skóry piersi, co prowadzi do obrzęku, zaczerwienienia i charakterystycznego wyglądu „skórki pomarańczowej” obejmującego co najmniej 1/3 powierzchni skóry piersi. IBC rzadko tworzy wyczuwalny guz, co utrudnia diagnostykę. W patogenezie kluczową rolę odgrywa mikrośrodowisko guza bogate w makrofagi typu M2 (TAMs) i limfocyty, które wspierają proliferację komórek nowotworowych, angiogenezę oraz immunosupresję. Komórki IBC wykazują nadekspresję E-kadheryny, co sprzyja tworzeniu embolizatów nowotworowych i pasywnemu rozprzestrzenianiu się przerzutów, a także aktywację szlaków NF-κB, JAK/STAT i COX-2, które nasilają agresywność guza.
angiogeneza, cyklooksygenaza, E-kadheryna, HER2, inwazja limfatyczna, makrofagi związane z guzem, mikrośrodowisko guza, mutacje genów, naczynia limfatyczne, nadekspresja EGFR, objaw skórki pomarańczowej, obrzęk limfatyczny, potrójnie ujemny rak piersi, przerzutowanie, receptor estrogenowy, skórka pomarańczowa, zapalny rak piersi, zator nowotworowy, zespół Li-Fraumeni - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Sunitinib Vipharm 12,5 mg
Sunitynib, inhibitor kinaz tyrozynowych (ATC: L01EX01), wykazuje wielokierunkowe działanie przeciwnowotworowe poprzez hamowanie receptorów PDGFRα/β, VEGFR1-3, KIT, FLT3, CSF-1R oraz RET, co prowadzi do zahamowania proliferacji komórek nowotworowych, angiogenezy oraz rozwoju przerzutów. Jego aktywny metabolit posiada podobną aktywność farmakologiczną. W badaniach klinicznych u pacjentów z opornymi lub nietolerującymi imatynibu nowotworami podścieliskowymi przewodu pokarmowego (GIST), sunitynib w dawce 50 mg/dobę (schemat 4/2) znacząco wydłużał medianę czasu do progresji (TTP) do 28,9 tygodnia (95% CI: 21,3–34,1) w porównaniu do 5,1 tygodnia (95% CI: 4,4–10,1) w grupie placebo (HR=0,329; p<0,001). Ponadto, leczenie sunitynibem wiązało się z istotnym wydłużeniem całkowitego przeżycia (OS) z HR=0,491 (95% CI: 0,290–0,831; p=0,007), co potwierdza jego kliniczną skuteczność i korzystny profil bezpieczeństwa.
angiogeneza nowotworowa, czas do progresji nowotworu, GIST, imatynib, inhibitor kinazy białkowej, kinaza tyrozynowa podobna do Fms-3, mikrośrodowisko guza, neoangiogeneza, nietolerancja imatynibu, nowotwór hematologiczny, nowotwór neuroendokrynny trzustki, nowotwór podścieliskowy przewodu pokarmowego, nowotwór tarczycy, oporność na leczenie, progresja nowotworowa, przerzut nowotworowy, przeżycie bez progresji choroby, przeżycie całkowite, rak nerkowokomórkowy z przerzutami, receptor czynnika komórek pnia, receptor czynnika stymulującego powstawanie kolonii, receptor czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego, receptor glejopochodnego czynnika neurotroficznego, receptor kinazy tyrozynowej, receptor płytkowego czynnika wzrostu, sunitynib, szlak sygnałowy, terapia imatynibem, wskaźnik obiektywnej odpowiedzi, współczynnik ryzyka - Leksykon chorób i schorzeń
Guzy neuroendokrynne – Zapobieganie i profilaktyka
Guzy neuroendokrynne (NET) to nowotwory wywodzące się z komórek neuroendokrynnych, często produkujące nadmierne ilości hormonów, co wpływa na układ nerwowy. Etiologia NET pozostaje niejasna, a kontrolowalne czynniki ryzyka nie są znane, co utrudnia profilaktykę. W przypadku guzów neuroendokrynnych trzustki (pNET) palenie tytoniu jest możliwym czynnikiem ryzyka, a nadmierne spożycie alkoholu może pośrednio zwiększać ryzyko poprzez przewlekłe zapalenie trzustki. Rodzinna historia nowotworów i zespoły genetyczne, takie jak MEN, zwiększają ryzyko rozwoju NET, co wymaga konsultacji lekarskiej i ewentualnych badań genetycznych. Zalecenia profilaktyczne obejmują unikanie tytoniu, ograniczenie alkoholu, utrzymanie BMI <25, regularną aktywność fizyczną oraz dietę bogatą w owoce i warzywa, a ubogą w przetworzone mięso.
177Lu-DOTATATE, analog somatostatyny, badanie genetyczne, badanie przesiewowe, dieta ketogeniczna, dieta śródziemnomorska, etiologia nowotworu, guz neuroendokrynny, guz neuroendokrynny trzustki, insulinooporność, komórka neuroendokrynna, leczenie okołooperacyjne, leczenie przeciwnowotworowe, mikrośrodowisko guza, niedożywienie, oktreotyd, pNET, profilaktyka kortykosteroidowa, profilaktyka przeciwzakrzepowa, wielogruczolakowatość wewnątrzwydzielnicza, zakrzepica żylna, zespół rakowiaka - Leksykon chorób i schorzeń
Rak jelita grubego – Patofizjologia i mechanizm
Rak jelita grubego (RJG) rozwija się w wyniku złożonych zmian genetycznych i epigenetycznych, które prowadzą do transformacji nabłonka jelita w nowotwór złośliwy. Kluczowe mechanizmy molekularne obejmują trzy główne ścieżki: niestabilność chromosomową (CIN, 70-85% przypadków) z mutacjami w genach APC, KRAS i TP53; niestabilność mikrosatelitarną (MSI, ~15% przypadków) z defektem naprawy DNA i mutacjami w genach MLH1, MSH2, MSH6, PMS2; oraz fenotyp metylatora wysp CpG (CIMP, ~30% przypadków) charakteryzujący się hipermetylacją promotorów genów i mutacją BRAF. Proces karcynogenezy przebiega przez sekwencję gruczolak-rak lub alternatywną ścieżkę polipów ząbkowanych, z udziałem mutacji onkogenów i genów supresorowych oraz zmian epigenetycznych, takich jak metylacja DNA i regulacja mikroRNA. Różnice molekularne między rakiem prawej i lewej strony okrężnicy wpływają na przebieg choroby i odpowiedź na leczenie.
aberracja chromosomowa, ekspresja białka, fenotyp metylatora wysp CpG, gen APC, gen supresorowy, gen TP53, gruczolak ząbkowany, komórka immunologiczna, komórka nowotworowa, mediator zapalenia, metylacja DNA, metylacja promotora genu, mikrobiota jelitowa, mikrośrodowisko guza, mutacja onkogenu, niestabilność chromosomowa, niestabilność mikrosatelitarna, podtyp molekularny, polip gruczolakowy, polip hiperplastyczny, rak jelita grubego, receptor komórki T, szlak PI3K/AKT/mTOR, szlak Ras/Raf/MEK/ERK, szlak Wnt/β-katenina, zapalna choroba jelit, zmiana epigenetyczna - Leksykon chorób i schorzeń
Rak tarczycy – Patofizjologia i mechanizm
Rak tarczycy, będący jednym z najczęstszych nowotworów złośliwych układu endokrynnego, charakteryzuje się złożoną molekularną patogenezą, w której kluczową rolę odgrywają zaburzenia szlaków sygnałowych MAPK i PI3K/AKT. Mutacje takie jak BRAF-V600E (obecna w około 45% przypadków raka brodawkowatego tarczycy – PTC) oraz mutacje RAS, PIK3CA i inaktywacja PTEN są fundamentalne dla inicjacji i progresji różnych typów raka tarczycy, w tym PTC, FTC, MTC i anaplastycznego raka tarczycy (ATC). Mutacje promotora TERT oraz zmiany epigenetyczne, takie jak hipermetylacja genów supresorowych, dodatkowo nasilają agresywność i oporność na leczenie, w tym utratę awidności do radiojodu. Wysoki ładunek mutacyjny i akumulacja mutacji somatycznych, zwłaszcza w ATC, wskazują na konieczność wieloczynnikowego podejścia terapeutycznego. Warto podkreślić, że dawka promieniowania powyżej 0,05-0,1 Gy zwiększa ryzyko rozwoju PTC, szczególnie u osób młodszych.
anaplastyczny rak tarczycy, fibroblasty związane z rakiem, gen PTEN, glikoliza, immunoterapia, inhibitory punktów kontrolnych, komórki C tarczycy, komórki macierzyste raka, kompleks SWI/SNF, macierz zewnątrzkomórkowa, makrofagi związane z guzem, mikrośrodowisko guza, mutacja BRAF V600E, mutacja punktowa, mutacja RAS, rak brodawkowaty tarczycy, rak pęcherzykowy tarczycy, rak tarczycy, rdzeniasty rak tarczycy, szlak MAPK, szlak PI3K/AKT, szlak PI3K/AKT/mTOR, terapia CAR-T, terapia celowana, translokacja chromosomowa, transporter LAT1, układ endokrynny - Leksykon chorób i schorzeń
Nowotwór – Patofizjologia i mechanizm
Nowotwory są chorobami genetycznymi charakteryzującymi się niekontrolowaną proliferacją komórek, inwazją tkanek oraz zdolnością do przerzutowania. Patogeneza nowotworów obejmuje akumulację mutacji somatycznych w proto-onkogenach, genach supresorowych oraz genach naprawy DNA, prowadząc do dysregulacji cyklu komórkowego, unikania apoptozy, zwiększonej angiogenezy i inwazji. Kluczowe szlaki sygnałowe zaangażowane w onkogenezę to m.in. MAPK/ERK, PI3K/AKT/mTOR, TGF-β oraz JAK/STAT, które współdziałają w złożonej sieci regulacyjnej. Mikrośrodowisko guza, w tym interakcje z komórkami stromalnymi i układem odpornościowym, odgrywa istotną rolę w progresji nowotworu, a mechanizmy ucieczki immunologicznej, takie jak ekspresja TGF-β czy blokada kostymulacji limfocytów T, utrudniają skuteczną odpowiedź immunologiczną. Czynniki środowiskowe, zwłaszcza dym tytoniowy zawierający ponad 5000 substancji chemicznych i 62 karcynogeny (w tym PAH, nikotynę i NNK), indukują mutacje i aktywują onkogeny, co potęguje rozwój nowotworów. Uszkodzenia oksydacyjne DNA przez wolne rodniki oraz zaburzenia epigenetyczne dodatkowo przyczyniają się do kancerogenezy.
angiogeneza, apoptoza, BDNF, czynnik rakotwórczy, disulfidptoza, gen naprawy DNA, gen supresorowy nowotworu, klonalność guza, komórka nowotworowa, mikrośrodowisko guza, mutacja somatyczna, oporność na leki, proto-onkogen, punkt kontrolny immunologiczny, receptor TrkB, selekcja klonalna, stres oksydacyjny, szlak JAK-STAT, szlak PI3K/AKT, szlak sygnałowy, transformacja nabłonkowo-mezenchymalna, ucieczka immunologiczna, uszkodzenie DNA, wolne rodniki - Leksykon chorób i schorzeń
Czerniak – Patofizjologia i mechanizm
Czerniak, nowotwór wywodzący się z melanocytów warstwy podstawnej naskórka, charakteryzuje się wysoką śmiertelnością i szybkim rozwojem przerzutów. Głównym czynnikiem ryzyka jest ekspozycja na promieniowanie UV, które indukuje mutacje DNA, w tym najczęściej mutację BRAF (około 40-60% przypadków, głównie V600E), prowadzącą do nadaktywacji szlaku MAPK i niekontrolowanej proliferacji komórek. Mutacje NRAS (15-20%) oraz zaburzenia szlaku PI3K/AKT/mTOR (aktywacja w około 70% przypadków) również odgrywają kluczową rolę w patogenezie. Czerniak rozwija się w dwóch fazach: radialnej i wertykalnej, przy czym głębokość inwazji w fazie wertykalnej koreluje z ryzykiem przerzutów. Epigenetyczne zmiany, takie jak hipometylacja DNA i inaktywacja genów supresorowych (np. CDKN2A), oraz mutacje w genach c-KIT, NF1 i innych, dodatkowo modulują przebieg choroby. Mikrośrodowisko guza (TME) i mechanizmy unikania odpowiedzi immunologicznej, w tym ekspresja PD-L1, mają istotne znaczenie dla progresji i oporności na leczenie.
cząsteczka adhezji komórkowej, czynnik wzrostu hepatocytów, deaminacja cytozyny, dimer pirymidynowy, egzosom, faza wzrostu radialnego, faza wzrostu wertykalnego, gen CDKN2A, inhibitor BRAF, inhibitor MEK, kancerogeneza, kaskada MAPK, kinaza PI3K, kinaza serynowo-treoninowa, ligand PD-L1, melanina, melanocyt, melanogeneza, mikrośrodowisko guza, mutacja BRAF V600E, mutacja NRAS, neurofibromatoza typu 1, promieniowanie ultrafioletowe, przerzut nowotworowy, reaktywne formy tlenu, szlak PI3K/AKT, wolny rodnik - Leksykon chorób i schorzeń
Rak wewnątrzprzewodowy in situ (dcis) – Etiologia i przyczyny
Rak wewnątrzprzewodowy in situ (DCIS) stanowi najwcześniejszą, przedinwazyjną formę raka piersi, charakteryzującą się obecnością nieprawidłowych komórek ograniczonych do przewodów mlekowych, bez przekroczenia błony podstawnej. Etiologia DCIS jest wieloczynnikowa, obejmując mutacje genetyczne (m.in. BRCA1/2, PALB2, CHEK2, ATM), ekspresję receptorów hormonalnych (estrogenowego, HER2/neu) oraz mutacje p53. Czynniki hormonalne, takie jak stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych zawierających estrogen, wczesna menarche (<12 lat), późna menopauza (>55 lat), bezdzietność lub późny pierwszy poród (>30 lat) oraz długotrwała hormonalna terapia zastępcza (>5 lat), znacząco zwiększają ryzyko rozwoju DCIS. Dodatkowo, czynniki środowiskowe i styl życia, takie jak otyłość, brak aktywności fizycznej, dieta uboga w warzywa i owoce, spożycie alkoholu oraz palenie tytoniu, również wpływają na ryzyko wystąpienia i progresji DCIS do inwazyjnego raka piersi.
atypowa hiperplazja, błona podstawna, doustna antykoncepcja, estrogen, gen p53, gęsta tkanka piersi, HER2/neu, hiperplazja przewodowa, hormonalna terapia zastępcza, inwazyjny rak przewodowy, karcynogeneza, komórki nowotworowe, marker molekularny, mikrośrodowisko guza, mutacja BRCA, mutacja genetyczna, przewód mlekowy, rak inwazyjny, rak przedinwazyjny, rak wewnątrzprzewodowy in situ, rak zrazikowy in situ, receptor estrogenowy - Leksykon chorób i schorzeń
Nowotwór jamy ustnej – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Nowotwór jamy ustnej charakteryzuje się złożonym rokowaniem zależnym od stadium choroby, grubości guza, marginesów chirurgicznych, inwazji okołonerwowej i naczyniowej oraz zajęcia węzłów chłonnych. Statystyki 5-letniego przeżycia różnią się znacząco w zależności od stadium: Stadium I – >85%, Stadium II – ~70%, Stadium III – >55%, Stadium IV – 35%. W przypadku inwazji kości 5-letni wskaźnik przeżycia wynosi około 50%, z resekcją chirurgiczną dającą 47%, a chemioterapią 56%. Nowoczesne modele prognostyczne, takie jak model accelerated failure time, oraz narzędzia typu Oral Cancer Survival Calculator uwzględniają współistniejące schorzenia i oferują bardziej precyzyjne przewidywania niż tradycyjne modele Coxa. Kluczowe czynniki prognostyczne obejmują również lokalizację guza, zróżnicowanie histopatologiczne oraz obecność nacieku okołonerwowego i extracapsular extension w węzłach chłonnych.
analiza radiomiczna, biomarker molekularny, fibroblasty związane z nowotworem, głębokie uczenie, grubość guza, historia medyczna, inwazja naczyniowa, inwazja okołonerwowa, limfocyty naciekające guz, margines chirurgiczny, metylacja DNA, mikrośrodowisko guza, naciekanie pozatorebkowe, nowotwór jamy ustnej, przejście nabłonkowo-mezenchymalne, przerzut do kości, przeżycie całkowite, przeżycie specyficzne dla choroby, przeżycie wolne od progresji, rak płaskonabłonkowy głowy i szyi, rak płaskonabłonkowy jamy ustnej, resekcja chirurgiczna, stadium nowotworu, zajęcie węzłów chłonnych, zróżnicowanie guza - Leksykon chorób i schorzeń
Chłoniak hodgkina (choroba hodgkina) – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Chłoniak Hodgkina cechuje się wysokim wskaźnikiem wyleczalności, sięgającym około 80%, z 5-letnim przeżyciem netto na poziomie 85-88% w populacjach kanadyjskiej i amerykańskiej, a u pacjentów poniżej 20 roku życia nawet 97%. Stadium choroby w momencie rozpoznania pozostaje kluczowym czynnikiem prognostycznym, z 5-letnim przeżyciem wynoszącym około 90% w stadium I i II, 80% w stadium III oraz ponad 70% w stadium IV. Międzynarodowy Wskaźnik Prognostyczny (IPS) uwzględnia siedem negatywnych czynników ryzyka, takich jak wiek ≥ 45 lat, stadium IV, hemoglobina < 105 g/L, albumina < 40 g/L, leukocytoza ≥ 15 000/mm³, limfopenia < 600/mm³ lub < 8% oraz płeć męska, co pozwala na lepszą stratifikację pacjentów z zaawansowanym chłoniakiem. U dzieci stosuje się system CHIPS, który bierze pod uwagę stadium IV, dużą adenopatię śródpiersia, albuminę ≤ 3,5 g/dL oraz gorączkę jako czynniki prognostyczne.
autologiczny przeszczep komórek macierzystych, badanie PET-CT, białaczka wtórna, biomarker prognostyczny, chemioterapia pierwszego rzutu, chłoniak Hodgkina, choroba Hodgkina, choroba oporna, czynnik prognostyczny, fluorodeoksyglukoza, liczba białych krwinek, liczba limfocytów, makrofagi związane z guzem, międzynarodowy wskaźnik prognostyczny, mikrośrodowisko guza, nawrót choroby, nowotwór wtórny, objawy ogólne, poziom albuminy, poziom hemoglobiny, pozytonowa tomografia emisyjna, przeżycie wolne od progresji, remisja całkowita, schemat ABVD, schemat BEACOPP, stadium choroby, stratyfikacja ryzyka - Leksykon chorób i schorzeń
Schwannoma – Etiologia i przyczyny
Schwannoma, najczęściej łagodny nowotwór wywodzący się z komórek Schwanna, charakteryzuje się utratą funkcji białka merliny spowodowaną mutacjami genu NF2 na chromosomie 22, co prowadzi do niekontrolowanej proliferacji komórek. Około 90% przypadków występuje sporadycznie, najczęściej u osób w wieku 30-60 lat, natomiast pozostałe związane są z zespołami genetycznymi takimi jak neurofibromatoza typu 2 (NF2), schwannomatoza oraz zespół Carneya. W patogenezie schwannoma istotną rolę odgrywają także mutacje genów SMARCB1 i LZTR1, a czynniki środowiskowe, takie jak ekspozycja na wysokie dawki promieniowania terapeutycznego, zwiększają ryzyko rozwoju guzów, zwłaszcza nerwiaków nerwu przedsionkowo-ślimakowego. Dodatkowo, badania sugerują możliwe wirusowe podłoże szybko postępujących schwannoma, związane z aktywacją szlaków interferonu gamma i NF-κB.
aktywacja NF-κB, białko merlina, brigatinib, cykliczny adenozynomonofosforan, demielinizacja, gen NF2, infekcja wirusowa, inhibitor wielokinazowy, komórka Schwanna, mifepryston, mikrośrodowisko guza, mozaicyzm, mutacja SMARCB1, nerw obwodowy, nerwiak nerwu przedsionkowo-ślimakowego, nerwiak osłonkowy, neurofibromatoza typu 2, osłonka mielinowa, potencjał czynnościowy, promieniowanie terapeutyczne, schwannoma przedsionkowy, schwannomatoza, schwannomina, supresor nowotworowy, tętnica błędnikowa, zespół Carneya - Leksykon chorób i schorzeń
Rak dróg żółciowych – Patofizjologia i mechanizm
Rak dróg żółciowych (cholangiocarcinoma) to złośliwy nowotwór wywodzący się z nabłonka dróg żółciowych, charakteryzujący się wysoką heterogennością i agresywnym przebiegiem. Etiopatogeneza obejmuje przewlekłe zapalenie i cholestazę, które prowadzą do uszkodzeń DNA, mutacji w protoonkogenach (np. KRAS, BRAF) i genach supresorowych (np. TP53, SMAD4), a także deregulacji szlaków sygnałowych takich jak MAPK, JAK/STAT, PI3K/Akt i EGFR. Mutacje IDH1/2 występują w 13-20% przypadków wewnątrzwątrobowego raka dróg żółciowych, a fuzje FGFR2 aktywują liczne szlaki proproliferacyjne. Mikrośrodowisko guza, w tym limfocyty, fibroblasty i makrofagi, odgrywa kluczową rolę w progresji nowotworu, m.in. poprzez aktywację punktów kontrolnych układu immunologicznego (PD-1/PD-L1, CTLA-4). Czynniki ryzyka to m.in. pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (PSC), zakażenia przywrami wątrobowymi, przewlekłe zapalenia, kamica żółciowa oraz czynniki środowiskowe jak palenie tytoniu i ekspozycja na Thorotrast.
cholestaza, cyklooksygenaza-2, czynnik aktywujący komórki B, czynnik martwicy nowotworów alfa, czynnik wzrostu hepatocytów, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dehydrogenaza izocytrynianowa, fibroblasty związane z rakiem, fuzja FGFR2, gen supresorowy nowotworów, indukowalna syntaza tlenku azotu, inhibitor IDH1, inhibitor punktów kontrolnych, interleukina-12, interleukina-6, komórki macierzyste, komórki nabłonkowe, limfocyty naciekające guz, macierz zewnątrzkomórkowa, makrofagi związane z guzem, mikrośrodowisko guza, mutacja BRAF, mutacja IDH1, pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych, przywry wątrobowe, rak dróg żółciowych, rak wewnątrzwątrobowy, receptor czynnika wzrostu naskórka, receptory kinazy tyrozynowej, regulatorowe komórki T, sekwencjonowanie nowej generacji, szlak MAPK, wirusowe zapalenie wątroby - Leksykon chorób i schorzeń
Orf, choroba zwana również pęcherzycą zakaźną, dermatitis pęcherzycową lub ecthyma contagiosum – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Orf, znana również jako pęcherzyca zakaźna, to wysoce zakaźna zoonoza wywoływana przez wirusa Orf (ORFV), dotykająca głównie owce i kozy, z możliwością przeniesienia na ludzi. U osób immunokompetentnych przebieg jest łagodny i samoograniczający się, z ustąpieniem zmian skórnych w ciągu 4-6 tygodni, bez blizn i niskim ryzykiem transmisji między ludźmi. U zwierząt choroba może trwać 6-8 tygodni, z ryzykiem wtórnych zakażeń bakteryjnych, które mogą prowadzić do powikłań, a nawet śmierci młodych jagniąt. Czynniki wpływające na rokowanie to stan immunologiczny, gatunek (częstość zakażeń: 16,8% u owiec, 25,1% u kóz), wiek, płeć oraz zasięg zmian skórnych. Leczenie jest głównie objawowe, z zastosowaniem miejscowych środków antyseptycznych i opatrunków; u immunosupresyjnych pacjentów stosowano 1% miejscowy cidofovir. Profilaktyka opiera się na szczepieniach żywymi szczepionkami, które zmniejszają nasilenie choroby i ograniczają rozprzestrzenianie się wirusa w stadzie.
antybiotyk ogólnoustrojowy, chirurgiczne oczyszczanie, choroba samoograniczająca się, choroba skórna, cidofovir, dermatitis pęcherzycowa, ecthyma contagiosum, komórki NK, komórki T CD8+, leczenie objawowe, mikrośrodowisko guza, niedobór odporności komórkowej, odpowiedź immunologiczna, pęcherzyca zakaźna, rak jajnika, rak piersi, środek antyseptyczny, terapia przeciwnowotworowa, terapia przeciwwirusowa, układ odpornościowy, wirus onkolityczny, wirus orf, wtórne zakażenie bakteryjne