autofagia
Autofagia to kluczowy proces komórkowy, w którym komórki degradują i recyklingują swoje własne komponenty. Jest to mechanizm zachowawczy, umożliwiający przetrwanie komórki w warunkach stresu, szczególnie w czasie niedoboru składników odżywczych, a także pomagający w usuwaniu uszkodzonych organelli i białek.
Wyróżnia się kilka typów autofagii, w tym makroautofagię (najczęściej opisywaną formę), mikroautofagię oraz autofagię zależną od białek opiekuńczych (CMA). W procesie makroautofagii tworzą się struktury dwubłonowe (autofagosomy), które otaczają materiał przeznaczony do degradacji, a następnie łączą się z lizosomami, tworząc autolizosomy, gdzie następuje właściwa degradacja.
Zaburzenia autofagii powiązane są z patogenezą wielu chorób, w tym neurodegeneracyjnych (choroba Parkinsona, Alzheimera), nowotworów, chorób metabolicznych i zapalnych. W kontekście onkologii autofagia może pełnić zarówno funkcję supresorową (zapobiegając transformacji nowotworowej), jak i promującą rozwój nowotworu (umożliwiając przetrwanie komórek nowotworowych w niesprzyjających warunkach).
Modulacja autofagii stanowi obiecujący cel terapeutyczny. Inhibitory autofagii, jak chlorochina, są badane w terapiach przeciwnowotworowych, podczas gdy aktywatory tego procesu mogą znaleźć zastosowanie w leczeniu chorób neurodegeneracyjnych czy w spowolnieniu procesów starzenia. Badania nad autofagią i jej regulacją przyczyniły się do przyznania Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 2016 roku Yoshinori Ohsumiemu.
Powiązane wpisy
- Leksykon chorób i schorzeń
Rak nerki – Patofizjologia i mechanizm
Rak nerki (RCC) to najczęstszy złośliwy nowotwór nerki u dorosłych, stanowiący 90-95% przypadków, z dominującym podtypem jasnokomórkowym (ccRCC, 80%). Patogeneza ccRCC wiąże się głównie z mutacjami genu supresorowego VHL (obecnymi u 50-90% pacjentów), prowadzącymi do akumulacji czynników indukowanych hipoksją (HIF-1α, HIF-2α) i nadekspresji genów angiogennych (VEGF, PDGF). Inne istotne mutacje dotyczą genów PBRM1 (40%), BAP1 (14%) i SETD2 (3%). Szlaki sygnałowe PI3K/AKT/mTOR odgrywają kluczową rolę w proliferacji i przeżyciu komórek nowotworowych, a inhibitory mTOR (ewerolimus, temsyrolimus) są zatwierdzone w leczeniu przerzutowego RCC. Immunoterapia z użyciem inhibitorów punktów kontrolnych (PD-1/PD-L1: niwolumab, pembrolizumab; CTLA-4: ipilimumab) stanowi obecnie standard leczenia, zwłaszcza w kontekście ekspresji PD-L1 na komórkach nowotworowych i immunosupresyjnego mikrośrodowiska guza. Oporność na terapię jest związana z mechanizmami takimi jak sekwestracja leków w lizosomach, heterogenność metaboliczna guza oraz adaptacje metaboliczne, w tym efekt Warburga, auksotrofię glutaminową i plastyczność metaboliczną napędzaną przez mikrośrodowisko.
angiogeneza, autofagia, cecha sierpowatokrwinkowa, choroba von Hippel-Lindau, czynnik indukowany hipoksją, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, ewerolimus, fosforylacja oksydacyjna, gen supresorowy, gen VHL, hipoksja, inhibitor mTOR, inhibitory punktów kontrolnych, ipilimumab, jasnokomórkowy rak nerki, kinaza białkowa, kinaza PI3K, macierz pozakomórkowa, mikroRNA, mikrośrodowisko guza, niwolumab, pembrolizumab, płytkopochodny czynnik wzrostu, rak brodawkowaty nerki, rak nerki, rak rdzeniasty nerki, receptor PD-1, szlak mTOR, szlak PI3K/AKT/mTOR, translokacja chromosomowa - Leksykon chorób i schorzeń
Choroba popromienna – Patofizjologia i mechanizm
Choroba popromienna (acute radiation syndrome, ARS) jest wynikiem ekspozycji na wysokie dawki promieniowania jonizującego, prowadząc do uszkodzenia DNA poprzez bezpośrednie przerwanie nici oraz pośrednie działanie reaktywnych form tlenu (RFT). Uszkodzenia te skutkują śmiercią komórek, mutacjami lub karcynogenezą, szczególnie w tkankach o wysokim wskaźniku proliferacji, takich jak szpik kostny, nabłonek przewodu pokarmowego, skóra i gonady. Patogeneza obejmuje także ogólnoustrojową reakcję zapalną (SIRS) z udziałem cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1, IL-6, TGF-β), uszkodzenie śródbłonka naczyniowego prowadzące do zaburzeń mikrokrążenia oraz nasilony stres oksydacyjny. Klinicznie ARS manifestuje się trzema zespołami: szpikowym (0,7-10 Gy), żołądkowo-jelitowym (10-50 Gy) oraz sercowo-naczyniowo/neurologicznym (>50 Gy), z różnym czasem pojawienia się i ciężkością objawów, od pancytopenii i infekcji po obrzęk mózgu i zapaść krążeniową.
apoptoza, autofagia, bezpłodność, białaczka, choroba popromienna, czynnik martwicy nowotworów alfa, dysbioza mikrobioty jelitowej, interleukina-1, interleukina-6, katastrofa mitotyczna, komórki macierzyste hematopoetyczne, małopłytkowość, nabłonek przewodu pokarmowego, nekroza, neutropenia, ogólnoustrojowa reakcja zapalna, ostra białaczka szpikowa, pancytopenia, pęknięcie nici DNA, promieniowanie jonizujące, reaktywne formy tlenu, stres oksydacyjny, szpik kostny, transformujący czynnik wzrostu beta, uszkodzenie DNA, uszkodzenie śródbłonka naczyniowego, wolne rodniki, zaćma, zespół sercowo-naczyniowy, zespół szpikowy, zespół żołądkowo-jelitowy, zwłóknienie płuc, zwłóknienie skóry, zwłóknienie wątroby - Leksykon chorób i schorzeń
Enteritis promieniowa – Patofizjologia i mechanizm
Enteritis promieniowa to zapalenie jelit wywołane ekspozycją na promieniowanie jonizujące, najczęściej podczas radioterapii nowotworów jamy brzusznej i miednicy. Patogeneza obejmuje bezpośrednie uszkodzenie DNA komórek nabłonkowych oraz pośrednie działanie wolnych rodników, prowadzące do apoptozy i zaburzeń regeneracji komórek macierzystych krypt jelitowych. Uszkodzenie to skutkuje zmniejszeniem długości kosmków, zaburzeniem integralności bariery jelitowej i zwiększoną przepuszczalnością jelitową, co sprzyja rozwojowi stanu zapalnego. Mikronaczynia ulegają apoptozie i fenotypowi prozapalnemu, a przewlekłe zmiany obejmują obliteracyjne zapalenie naczyń, włóknienie i niedokrwienie błony śluzowej. Kluczową rolę w patogenezie odgrywa TGF-beta, którego podwyższone poziomy utrzymują się do 26 tygodni po napromieniowaniu, promując włóknienie i przewlekłe uszkodzenie. Dysbioza mikrobioty jelitowej, ze spadkiem Lactobacilli i Bifidobacteria oraz wzrostem Proteobacteria i patogenów, nasila stan zapalny i zaburza funkcję bariery. Zaburzenia wchłaniania kwasów żółciowych w jelicie krętym prowadzą do biegunek, a układ odpornościowy wykazuje zwiększoną ekspresję cytokin prozapalnych, takich jak IL-6 i TNF-alfa.
anion nadtlenkowy, apoptoza, autofagia, białko ścisłego połączenia, cytokina prozapalna, dysbioza mikrobioty jelitowej, enteritis promieniowa, inhibitor aktywatora plazminogenu, komórka śródbłonka naczyniowego, mikrotromboza, nadtlenek wodoru, niedokrwienie tkanki, niedrożność jelit, ostra enteritis promieniowa, perforacja jelita, promieniowanie jonizujące, przepuszczalność naczyń, przetoka jelitowa, przewlekła enteritis promieniowa, pyroptoza, rodnik hydroksylowy, transformujący czynnik wzrostu, uszkodzenie DNA, włóknienie tkanki, wolne rodniki, zaburzenie wchłaniania kwasów żółciowych, zapalenie błony śluzowej - Leksykon chorób i schorzeń
Ostre uszkodzenie nerek – Patofizjologia i mechanizm
Ostre uszkodzenie nerek (AKI) to zespół kliniczny charakteryzujący się nagłym spadkiem funkcji nerek, manifestującym się wzrostem stężenia kreatyniny i zmniejszeniem diurezy w ciągu godzin do dni. Etiologia AKI dzieli się na trzy główne kategorie: przednerkową (55% przypadków, związana z hipoperfuzją nerek i aktywacją układu RAAS, wazopresyny oraz układu współczulnego), śródnerkową (uszkodzenie miąższu nerek, najczęściej ostra martwica cewek nerkowych – ATN, wywołana niedokrwieniem, sepsą lub nefrotoksynami) oraz zanerkową (obstrukcja odpływu moczu prowadząca do wzrostu ciśnienia wewnątrzcewkowego i zmniejszenia GFR). Patofizjologia obejmuje uszkodzenie rąbka szczoteczkowego, depolimeryzację cytoszkieletu aktynowego, aktywację układu dopełniacza, oraz różne formy śmierci komórkowej (apoptoza, nekroptoza, ferroptoza, piroptoza). Odpowiedź immunologiczna z udziałem neutrofili, makrofagów, komórek dendrytycznych i limfocytów T CD4+ odgrywa kluczową rolę w progresji uszkodzenia. Stres oksydacyjny i dysfunkcja śródbłonka nasilają proces zapalny i uszkodzenie nerek, a autofagia pełni funkcję nefroprotekcyjną, chroniąc komórki przed apoptozą.
apoptoza komórki, autofagia, azotemia przednerkowa, dysfagia, ferroptoza, hiperfosfatemia, hiperkaliemia, hipoperfuzja nerek, komórki dendrytyczne, limfocyty T, makrofagi, mikroRNA, modyfikacje epigenetyczne, nefropatia obstrukcyjna, nekroptoza, neutrofile, ostra martwica cewek nerkowych, ostre uszkodzenie nerek, piroptoza, połączenia ścisłe, przewlekła choroba nerek, rąbek szczoteczkowy, reaktywne formy tlenu, regulatorowe limfocyty T, starzenie komórkowe, stres oksydacyjny, szlak Hippo, szlak TGF-β1/SMAD, szlak Wnt/β-katenina, układ dopełniacza, układ renina-angiotensyna-aldosteron, zanerkowe AKI, zespół wątrobowo-nerkowy, zwłóknienie śródmiąższowe - Leksykon chorób i schorzeń
Rak wątroby – Patofizjologia i mechanizm
Rak wątrobowokomórkowy (HCC) stanowi 80-90% pierwotnych nowotworów wątroby i jest czwartą najczęstszą przyczyną zgonów nowotworowych na świecie. Patogeneza HCC jest wieloczynnikowa i obejmuje przewlekłe zakażenia HBV (odpowiedzialne za około 50% przypadków) i HCV, alkoholową chorobę wątroby, NAFLD/NASH oraz marskość wątroby, która występuje w 70-90% przypadków HCC. Proces transformacji nowotworowej wiąże się z akumulacją mutacji somatycznych (m.in. w genach CTNNB1, TP53, TERT) oraz zmian epigenetycznych, a także zaburzeniami kluczowych szlaków sygnałowych, takich jak Wnt/β-katenina, JAK/STAT i TGF-β. Mikrośrodowisko guza, w tym aktywacja komórek gwiaździstych wątroby i przewlekłe zapalenie, odgrywa istotną rolę w progresji choroby i oporności na leczenie. Równowaga między autofagią a apoptozą oraz mechanizmy ferroptosis są zaangażowane w patogenezę HCC, a zmiany epigenetyczne, takie jak metylacja DNA i regulacja przez miRNA (np. obniżony poziom miR-22), wpływają na ekspresję genów nowotworowych.
apoptoza, autofagia, ferroptoza, guzek dysplastyczny, hepatokarcynogeneza, inhibitory kinazy tyrozynowej, inhibitory punktów kontrolnych, komórki gwiaździste wątroby, komórki macierzyste raka, marskość wątroby, metylacja DNA, niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby, niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby, niestabilność genomu, przejście nabłonkowo-mezenchymalne, rak wątrobowokomórkowy, skrócenie telomerów, stan zapalny, stres oksydacyjny, szlak Wnt/β-katenina, telomeraza, terapia anty-VEGF, transformujący czynnik wzrostu beta, wirus zapalenia wątroby typu B, wirus zapalenia wątroby typu C, włóknienie wątroby, zakażenie HBV, zmiany epigenetyczne - Leksykon chorób i schorzeń
Mukowiscydoza – Patofizjologia i mechanizm
Mukowiscydoza (CF) jest autosomalnie recesywną chorobą genetyczną spowodowaną mutacjami w genie CFTR, kodującym kanał chlorkowy regulowany przez cAMP, kluczowy dla homeostazy jonowej i wodnej w nabłonkach wydzielniczych. Ponad 2000 mutacji CFTR zostało sklasyfikowanych w sześć klas, z których najczęstsza jest mutacja F508del (około 70% przypadków), powodująca defekt fałdowania i transportu białka do błony komórkowej. Dysfunkcja CFTR prowadzi do zmniejszonego wydzielania jonów chlorkowych i zwiększonej reabsorpcji sodu przez kanał ENaC, co skutkuje odwodnieniem i hiperwiskozą śluzu w płucach, trzustce, drogach żółciowych i układzie rozrodczym. W płucach defekt CFTR powoduje zmniejszenie objętości płynu powierzchniowego dróg oddechowych (ASL), upośledzenie klirensu śluzowo-rzęskowego, przewlekłe infekcje bakteryjne (m.in. Pseudomonas aeruginosa) oraz nasilony stan zapalny z dominacją neutrofili, co prowadzi do postępującego uszkodzenia tkanki płucnej. W trzustce około 90% pacjentów rozwija niewydolność zewnątrzwydzielniczą z powodu zatkania przewodów trzustkowych i zwłóknienia, co skutkuje niedożywieniem. Wątroba i drogi żółciowe ulegają uszkodzeniu na skutek produkcji gęstej, lepkiej żółci, co może prowadzić do marskości żółciowej. U 98% mężczyzn z CF występuje wrodzony brak nasieniowodów i niepłodność. Dodatkowo, upośledzona autofagia i zaburzenia separacji fazowej białka CFTR oraz regulacja ekspresji przez mikroRNA wpływają na patofizjologię choroby i stanowią potencjalne cele terapeutyczne.
autofagia, białko CFTR, CRISPR/Cas9, gronkowiec złocisty, iwakaftor, kanał chlorkowy, kanał sodowy nabłonkowy, lumakaftor, mikroRNA, modulator CFTR, mukowiscydoza, mutacja F508del, mutacja genu CFTR, mutacja nonsensowna, mutacja splicingowa, niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki, pałeczka ropy błękitnej, polimorfizm pojedynczego nukleotydu, przesunięcie ramki odczytu, retikulum endoplazmatyczne, transport śluzowo-rzęskowy, transporter ABC, wrodzony brak nasieniowodów, zwłóknienie - Leksykon chorób i schorzeń
Mięsak ewinga – Patofizjologia i mechanizm
Mięsak Ewinga to agresywny nowotwór kości i tkanek miękkich, występujący głównie u dzieci i młodych dorosłych, charakteryzujący się specyficznymi translokacjami chromosomowymi, przede wszystkim t(11;22)(q24;q12), prowadzącymi do powstania genu fuzyjnego EWSR1-FLI1. Białko fuzyjne EWS-FLI1 działa jako nieprawidłowy czynnik transkrypcyjny, który masowo dereguluje ekspresję genów zaangażowanych w proliferację, transformację nowotworową i wzrost guza, m.in. poprzez wiązanie mikrosatelitarnych sekwencji GGAA oraz modulację epigenetyczną (acetylacja histonów H3K27, zmniejszenie metylacji DNA). EWS-FLI1 aktywuje geny takie jak NKX2.2, GLI1, NR0B1 oraz geny pluripotencji (OCT4, SOX2, NANOG), a jednocześnie represjonuje geny proapoptotyczne (IGFBP3, CDKN1C, CDKN1A). Kluczowe szlaki sygnałowe w patogenezie obejmują IGF-1R, Wnt/beta-kateninę oraz mechanizmy odpowiedzi na hipoksję (HIF-1α). Autofagia, regulowana m.in. przez ATG4B, oraz angiogeneza zależna od kaweoliny-1 i EphA2, również odgrywają istotną rolę w progresji choroby. Pochodzenie komórkowe mięsaka Ewinga pozostaje niejasne, z hipotezami dotyczącymi komórek macierzystych grzebienia nerwowego lub mezenchymalnych komórek macierzystych szpiku kostnego.
acetylacja histonów, angiogeneza, apoptoza, autofagia, białko chimeryczne, białko fuzyjne, choroba przerzutowa, czynnik indukowany hipoksją, czynnik transkrypcyjny, fibroblast związany z nowotworem, gen EWSR1, grzebień nerwowy, hipoksja, immunoterapia, inhibitor deacetylazy histonowej, interferencja RNA, komórka macierzysta raka, komórka NK, macierz pozakomórkowa, makrofag, metylacja DNA, mezenchymalna komórka macierzysta, mięsak Ewinga, mikrośrodowisko kości, nowotwór kości, nowotwór złośliwy kości, onkogeneza, regulacja epigenetyczna, szlak Wnt/beta-katenina, translokacja chromosomowa, zmiana epigenetyczna - Leksykon chorób i schorzeń
Kraniosynostoza – Patofizjologia i mechanizm
Kraniosynostoza to przedwczesne zarastanie szwów czaszkowych, prowadzące do zaburzeń morfologii czaszki i potencjalnych deficytów neurorozwojowych. Etiologia obejmuje mutacje genetyczne, głównie w genach FGFR2 (32% przypadków genetycznych), FGFR3 (25%), TWIST1 (19%) i EFNB1 (7%), z dominującym mechanizmem gain-of-function w receptorach FGFR, co skutkuje nadmierną aktywacją szlaku FGF/FGFR i ekspresją RUNX2, prowadzącą do przedwczesnego różnicowania osteoblastów i zamknięcia szwów. Kluczowe szlaki sygnałowe zaangażowane w patogenezę to FGF/FGFR, TGF-β (szczególnie TGF-β2 indukujący zamknięcie szwu przez fosforylację Erk1/2), Wnt oraz Hedgehog. Utrata mezenchymalnych komórek macierzystych (MSC) szwu, nadmierna autofagia oraz zaburzenia mechanotransdukcji przez rzęskę pierwotną również odgrywają istotną rolę. Czynniki środowiskowe, takie jak zaawansowany wiek rodziców, palenie matki (15 papierosów/dzień), zapłodnienie in vitro, leki (kwas walproinowy, nitrofurantoina, sertralina), ograniczenia przestrzeni wewnątrzmacicznej oraz choroby metaboliczne (krzywica, hiperkalcemia) mogą modulować penetrację i ekspresję fenotypu.
autofagia, ciśnienie wewnątrzczaszkowe, dziedziczenie autosomalnie dominujące, hiperkalcemia, interakcja gen-środowisko, komórka grzebienia nerwowego, kostnienie śródchrzęstne, kraniosynostoza strzałkowa, kraniosynostoza wtórna, mezenchymalna komórka macierzysta, mutacja gain-of-function, ośrodek kostnienia, receptor czynnika wzrostu fibroblastów, szlak Hedgehog, szlak TGF-β, szlak Wnt, transformujący czynnik wzrostu, zaburzenie neurorozwojowe, zespół Aperta - Leksykon chorób i schorzeń
Demencja czołowo-skroniowa – Patofizjologia i mechanizm
Demencja czołowo-skroniowa (FTD) to heterogeniczna grupa zaburzeń neurodegeneracyjnych charakteryzujących się postępującym zanikiem neuronów w płatach czołowych i skroniowych, prowadząca do zaburzeń funkcji wykonawczych, zachowania i języka. Patogeneza FTD obejmuje akumulację patologicznych białek: tau (około 40% przypadków), TDP-43 (około 50%) oraz FUS (5-10%), co skutkuje neurodegeneracją i zwyrodnieniem czołowo-skroniowym (FTLD). Genetycznie około 40% przypadków ma charakter rodzinny, z mutacjami w genach C9orf72 (25% rodzinnych przypadków), MAPT (11%) i GRN (10%), które wpływają na proteostazę, funkcję lizosomów i metabolizm komórkowy. Kluczowe mechanizmy patogenetyczne to zarówno zysk funkcji toksycznych białek, jak i ich utrata funkcji fizjologicznych, a także dysfunkcja lizosomów i zaburzenia metabolizmu glukozy, potwierdzone hipometabolizmem glukozy w badaniach FDG-PET, który poprzedza objawy kliniczne. Ponadto, istotną rolę odgrywa aktywacja układu odpornościowego mózgu, zwłaszcza mikrogleju, oraz zmiany w metabolizmie lipidów, takie jak obniżenie poziomów kardiolipiny i acylokarnityny, co wskazuje na dysfunkcję mitochondriów, stan zapalny i stres oksydacyjny.
acylokarnityna, autofagia, białko FUS, białko tau, białko tau związane z mikrotubulami, białko TDP-43, choroba Creutzfeldta-Jakoba, demencja czołowo-skroniowa, demencja semantyczna, dziedziczenie autosomalnie dominujące, FDG-PET, funkcje wykonawcze, hiperfosforylacja, komórki glejowe, lizofosfatydylocholina, mechanizm zysku funkcji, mikroglej, mikrotubule, neuroprotekcja, otępienie, powtórzenia heksanukleotydowe, progranulin, proteostaza, przeciwciało monoklonalne, stwardnienie zanikowe boczne, szpik kostny, ubikwitynacja, zakręt obręczy, złogi białkowe, zwyrodnienie czołowo-skroniowe - Leksykon chorób i schorzeń
Neuroblastoma – Etiologia i przyczyny
Neuroblastoma to złośliwy nowotwór wywodzący się z niedojrzałych komórek nerwowych układu współczulnego, stanowiący około 15% nowotworów dziecięcych, z najwyższą zachorowalnością u niemowląt i dzieci do 4. roku życia. Etiologia choroby jest złożona i głównie związana z mutacjami genetycznymi, które w 98-99% przypadków powstają spontanicznie. Kluczowe zmiany obejmują amplifikację onkogenu MYCN (w 20-25% przypadków), delecje chromosomów 1p i 11q, zyski 17q oraz mutacje w genach ALK (około 9% sporadycznych i 75% rodzinnych przypadków), PHOX2B i KIF1B. Dziedziczne neuroblastoma stanowi 1-2% przypadków i charakteryzuje się wcześniejszym wiekiem zachorowania oraz możliwością wystąpienia wielu pierwotnych guzów. Czynniki ryzyka obejmują także zespoły genetyczne takie jak Li-Fraumeni, Beckwitha-Wiedemanna czy Noonan, a także niektóre czynniki prenatalne i okołoporodowe, np. niedokrwistość matki (OR=2,72), niewydolność oddechową noworodka (OR=3,61) oraz niski wynik Apgar (≤7) w 1. minucie (OR=2,23).
autofagia, autonomiczny układ nerwowy, choroba Hirschsprunga, czynnik indukowany hipoksją, czynnik wzrostu nerwów, delecja chromosomu, gen supresorowy nowotworu, grzebień nerwowy, kinaza chłoniaka anaplastycznego, klątwa Ondyny, nadciśnienie ciążowe, nerwiakowłókniakowatość typu 1, neuroblastoma, neuroblasty, nowotwór złośliwy, pozaczaszkowy guz lity, skala Apgar, układ współczulny, zespół Beckwitha-Wiedemanna, zespół Costello, zespół Li-Fraumeni, zespół Noonana - Leksykon chorób i schorzeń
Wrodzona niewydolność jajników – Patofizjologia i mechanizm
Wrodzona niewydolność jajników (Primary Ovarian Insufficiency, POI) to heterogenne zaburzenie charakteryzujące się utratą funkcji jajników przed 40. rokiem życia, z patogenezą obejmującą dysfunkcję i deplecję pęcherzyków jajnikowych. Główne mechanizmy to defekt migracji pęcherzyków, zmniejszenie liczby pierwotnych pęcherzyków, zwiększona atrezja oraz zaburzenia dojrzewania pęcherzyków. Genetyczne podłoże POI jest złożone, z około 90 genami powiązanymi z izolowanymi lub syndromicznymi postaciami, a warianty genetyczne wykrywa się u 18-23% pacjentek. Zaburzenia chromosomalne, zwłaszcza dotyczące chromosomu X (np. zespół Turnera 45,X0), występują u 10-13% kobiet z POI. Kluczowe geny to m.in. FMR1 (premutacja u 6-24% pacjentek), FOXL2, BRCA1, MCM8-MCM9, BMP15, NOBOX, FIGLA oraz FSHR, z istotną rolą w naprawie dwuniciowych pęknięć DNA (DSB) i mechanizmach takich jak rekombinacja homologiczna (HR) i niehomologiczne łączenie końców (NHEJ). Ostatnie badania wskazują na udział szlaku BNC1-NF2-Hippo-YAP-ferroptozy w patogenezie POI, co otwiera perspektywy terapeutyczne oparte na inhibitorach YAP i ferroptozy.
apoptoza, atrezja pęcherzykowa, atrofia urogenitalna, autofagia, autoimmunologiczne zapalenie jajników, deplecja pęcherzyków, dym tytoniowy, dziedziczenie digeniczne, ferroptoza, hormon luteinizujący, leki alkilujące, miażdżyca, nekroptoza, niekodujące RNA, oophoritis, osteoporoza, premutacja FMR1, stres oksydacyjny, wrodzona niewydolność jajników, zaburzenia chromosomalne, zespół Turnera - Leksykon chorób i schorzeń
Przewlekła białaczka szpikowa – Patofizjologia i mechanizm
Przewlekła białaczka szpikowa (CML) jest nowotworem mieloproliferacyjnym wywołanym przez chromosom Philadelphia (Ph), powstały w wyniku translokacji t(9;22)(q34;q11.2), prowadzącej do powstania genu fuzyjnego BCR-ABL1. Białko BCR-ABL wykazuje konstytutywną aktywność kinazy tyrozynowej, aktywując kluczowe szlaki sygnałowe (JAK/STAT, PI3K/AKT/mTOR, RAS/RAF/MEK/ERK, MYC), co skutkuje zwiększoną proliferacją komórek granulocytarnych, hamowaniem apoptozy, zaburzeniami adhezji komórkowej oraz niestabilnością genomową. CML przebiega w trzech fazach: przewlekłej, akceleracji (10-19% blastów) oraz blastycznej (≥20% blastów). Komórki macierzyste białaczki (LSCs) o fenotypie Lin-, CD34+, CD38-, CD90+ wykazują oporność na inhibitory kinazy tyrozynowej (TKI), co stanowi główną przyczynę utrzymania choroby i nawrotów po terapii. Dodatkowo, mutacje w domenie kinazy ABL1, zwłaszcza mutacja „gatekeeper” T315I, prowadzą do oporności na imatynib i inne TKI pierwszej i drugiej generacji.
aberracja chromosomowa, adhezja komórkowa, apoptoza, autofagia, białko BCR-ABL, chromosom Philadelphia, ekspozycja na benzen, faza akceleracji CML, faza blastyczna CML, faza przewlekła CML, gen BCR-ABL1, inhibitor kinazy tyrozynowej, izochromosom 17, kinaza tyrozynowa, komórka macierzysta białaczki, komórka macierzysta szpiku kostnego, mutacja somatyczna, mutacja T315I, naprawa błędnie sparowanych zasad, naprawa DNA, niestabilność genetyczna, nowotwór mieloproliferacyjny, proliferacja komórek, promieniowanie jonizujące, przewlekła białaczka szpikowa, reaktywne formy tlenu, stres oksydacyjny, transformacja blastyczna, transformacja nowotworowa, translokacja chromosomowa - Leksykon chorób i schorzeń
Rak wątrobowokomórkowy – Patofizjologia i mechanizm
Rak wątrobowokomórkowy (HCC) stanowi 75-85% pierwotnych nowotworów wątroby i jest trzecią najczęstszą przyczyną zgonów nowotworowych na świecie. Etiologia HCC jest wieloczynnikowa, z dominującą rolą przewlekłych zakażeń HBV (54% przypadków) i HCV (31%), marskości wątroby (80-90% przypadków) oraz czynników takich jak alkohol, aflatoksyna B1, NAFLD i NASH. Patogeneza obejmuje akumulację mutacji somatycznych, m.in. w genie TERT (54-60%), TP53 (18-50%) i CTNNB1 (18-40%), prowadzących do niestabilności genomowej i zaburzeń epigenetycznych (metylacja DNA, modyfikacje histonów, dysregulacja miRNA/lncRNA). Kluczowe szlaki sygnałowe zaangażowane w rozwój HCC to Wnt/β-katenina, PI3K/AKT/mTOR, JAK/STAT oraz TGF-β, które regulują proliferację, apoptozę, inwazyjność i przejście nabłonkowo-mezenchymalne (EMT). HBV indukuje HCC także bez marskości poprzez integrację DNA wirusa i działanie białka HBx, natomiast HCV sprzyja nowotworzeniu głównie w kontekście marskości, poprzez przewlekłe zapalenie i stres oksydacyjny.
aflatoksyna B1, apoptoza, autofagia, czynnik indukowany hipoksją, dysbioza jelitowa, ferroptoza, hepatokarcynogeneza, hipoksja, immunoterapia, inhibitor punktów kontrolnych immunologicznych, komórki gwiaździste wątroby, komórki macierzyste nowotworowe, marskość wątroby, metylacja DNA, mikrobiota jelitowa, modyfikacja histonów, mutacja CTNNB1, mutacja TP53, niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby, niestabilność genomowa, odwrotna transkryptaza telomerazy, peroksydacja lipidów, programowana śmierć komórki, promotor TERT, przejście nabłonkowo-mezenchymalne, rak wątrobowokomórkowy, reaktywne formy tlenu, remodelowanie chromatyny, retikulum endoplazmatyczne, stłuszczeniowe zapalenie wątroby, stres oksydacyjny, szlak JAK-STAT, szlak PI3K/AKT/mTOR, szlak TGF-β, szlak Wnt/β-katenina, wirusowe zapalenie wątroby typu B, wirusowe zapalenie wątroby typu C, zwłóknienie, zwłóknienie wątroby - Leksykon chorób i schorzeń
Rdzeniowy zanik mięśni – Patofizjologia i mechanizm
Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to autosomalna recesywna choroba neurodegeneracyjna spowodowana mutacją lub delecją genu SMN1 na chromosomie 5q13, prowadząca do niedoboru białka SMN. W 95% przypadków obserwuje się homozygotyczną delecję eksonu 7 w SMN1, co skutkuje deficytem funkcjonalnego białka SMN, niezbędnego do przeżycia alfa-motoneuronów rdzenia kręgowego. Ciężkość choroby koreluje odwrotnie z liczbą kopii paralogicznego genu SMN2, który wytwarza jedynie 10-15% funkcjonalnego białka SMN. Patogeneza SMA obejmuje zaburzenia splicingu pre-mRNA, defekty złącza nerwowo-mięśniowego (m.in. akumulację neurofilamentów, upośledzenie transmisji synaptycznej), dysfunkcję mitochondrialną oraz zaburzenia autofagii, różniące się między tkankami. Ponadto, istotną rolę odgrywają modyfikatory fenotypu, takie jak plastyna-3 (PLS3) i Neurocalcin Delta (NCALD), które wpływają na przebieg choroby poprzez regulację endocytozy i aksonogenezy.
autofagia, białko SMN, choroba neurodegeneracyjna, degeneracja neuronów ruchowych, dysfunkcja mitochondrialna, gen SMN2, nusinersen, oligonukleotyd antysensowny, onasemnogene abeparvovec, płytka motoryczna, rdzeniowy zanik mięśni, receptor acetylocholiny, risdiplam, splicing pre-mRNA, statmina, szlak sygnałowy Notch, terapia genowa, zanik mięśniowy, złącze nerwowo-mięśniowe - Leksykon chorób i schorzeń
Niedokrwienie jelit – Patofizjologia i mechanizm
Niedokrwienie jelitowe definiuje się jako ograniczenie przepływu krwi przez główne naczynia krezkowe o co najmniej 75% przez ponad 12 godzin, co prowadzi do niedotlenienia i uszkodzenia komórek jelita. Patofizjologia obejmuje mechanizmy takie jak zator tętniczy (50% przypadków ostrego niedokrwienia krezkowego, często pochodzenia sercowego), zakrzepicę tętniczą (15-25%), zakrzepicę żylną (5-15%) oraz niedokrwienie bez niedrożności naczyń (NOMI, 20-30%). Uszkodzenie jelita rozwija się etapowo: od złuszczania kosmków jelitowych po pełnościenną martwicę i perforację, co może prowadzić do zapalenia otrzewnej, sepsy i niewydolności wielonarządowej. Reperfuzja niedokrwionego jelita nasila uszkodzenia poprzez generację reaktywnych form tlenu (ROS) i aktywację neutrofilów, co potęguje stres oksydacyjny i stan zapalny. Na poziomie komórkowym obserwuje się różne formy śmierci komórkowej, w tym apoptozę, piroptozę, ferroptozę oraz martwicę, które przyczyniają się do dysfunkcji bariery jelitowej i rozwoju zespołu niewydolności wielonarządowej.
apoptoza, autofagia, białko C-reaktywne, biomarker, cytrulina, dławica jelitowa, ferroptoza, inflammasom NLRP3, interleukina-6, kosmki jelitowe, martwica jelita, miażdżyca, migotanie przedsionków, niedokrwienie jelit, niedokrwienie jelitowe, niedokrwienie okrężnicy, niewydolność wielonarządowa, oksydaza ksantynowa, ostre niedokrwienie krezkowe, peroksydacja lipidów, piroptoza, prokalcytonina, przewlekłe niedokrwienie krezkowe, reaktywne formy tlenu, sepsa, tętnica krezkowa dolna, tętnica krezkowa górna, uszkodzenie reperfuzyjne, wstrząs septyczny, zakrzepica tętnicza, zakrzepica żylna, zapalenie otrzewnej, zator tętniczy, zespół ogólnoustrojowej reakcji zapalnej, żyła krezkowa górna - Leksykon chorób i schorzeń
Stwardnienie zanikowe boczne – Leczenie
Stwardnienie zanikowe boczne (ALS) to postępująca choroba neurodegeneracyjna obejmująca górne i dolne neurony ruchowe, prowadząca do osłabienia mięśni, niepełnosprawności i śmierci, z medianą przeżycia 3-5 lat od wystąpienia objawów. Obecnie dostępne terapie, takie jak riluzol (wydłużający przeżycie o 2-3 miesiące i redukujący śmiertelność o 38,6% po 12 miesiącach), edarawon (antyoksydant spowalniający spadek funkcji wczesnych stadiów), fenylomaślan sodu/taurursodiol (spowalniający progresję o 25% i wydłużający przeżycie o 6,5 miesiąca) oraz tofersen (antysensowny oligonukleotyd dla mutacji SOD1), mają umiarkowany wpływ na przebieg choroby. Leczenie ALS wymaga podejścia multidyscyplinarnego, obejmującego neurologów, pulmonologów, fizjoterapeutów, logopedów, dietetyków i pracowników socjalnych, z uwzględnieniem terapii objawowej (np. baclofen, dekstrometorfan/chinidyna na pseudobulbarne afekty) oraz wsparcia oddechowego (NIV, wentylacja mechaniczna) i żywieniowego (PEG przy utracie masy ciała ≥10%).
amitryptylina, autofagia, baklofen, CRISPR/Cas9, dekstrometorfan, dietetyk, dysfagia, edarawon, fenylomaślan sodu, fizjoterapeuta, gabapentyna, gastrostomia odżywcza, gen SOD1, glutaminian, kanały sodowe, kinaza tyrozynowa, komórki macierzyste, kwas tauroursodeoksycholowy, logopeda, masytynib, natężona pojemność życiowa, neurofilament, neurony ruchowe, nieinwazyjna wentylacja, niewydolność oddechowa, oligonukleotydy antysensowne, progresja choroby, pulmonolog, riluzol, RNA interferencyjny, ślinotok, spastyczność, stres oksydacyjny, stwardnienie zanikowe boczne, terapeuta zajęciowy, tofersen, toksyczność glutaminianu, tracheostomia, triheksyfenidyl, wentylacja mechaniczna, wolne rodniki - Leksykon chorób i schorzeń
Przerost gruczołu krokowego – Patofizjologia i mechanizm
Przerost gruczołu krokowego (BPH) jest schorzeniem charakteryzującym się hiperplazją nabłonka i zrębu w strefie przejściowej prostaty, prowadzącą do powiększenia gruczołu i objawów dolnych dróg moczowych (LUTS). Częstość występowania BPH wzrasta z wiekiem, osiągając 50-60% u mężczyzn w wieku 60 lat i 80-90% powyżej 80 lat. Patogeneza BPH jest wieloczynnikowa, obejmując rolę androgenów, zwłaszcza dihydrotestosteronu (DHT), który powstaje z testosteronu pod wpływem 5α-reduktazy typu 2 i stymuluje proliferację komórek prostaty. Mimo spadku poziomu testosteronu z wiekiem, lokalne stężenie DHT pozostaje wysokie, co podkreśla znaczenie miejscowej regulacji. Procesy zapalne, stres oksydacyjny, czynniki wzrostu (m.in. bFGF, IGFs, EGF, TGF-β, VEGF) oraz zaburzenia równowagi między proliferacją a apoptozą komórek również odgrywają kluczową rolę w rozwoju BPH. Dodatkowo, komponenty statyczne (powiększenie prostaty i ucisk cewki moczowej) oraz dynamiczne (napięcie mięśni gładkich) przyczyniają się do objawów LUTS i przeszkody podpęcherzowej.
alfa-bloker, apoptoza, aromataza, autofagia, beleczkowanie pęcherza, czynnik wzrostu fibroblastów, dihydrotestosteron, estrogeny, hiperplazja, inhibitor 5α-reduktazy, inhibitor fosfodiesterazy typu 5, łagodny przerost prostaty, nabłonkowy czynnik wzrostu, objawy dolnych dróg moczowych, odpowiedź autoimmunologiczna, pęcherz nadreaktywny, proces zapalny, proliferacja komórkowa, przerost gruczołu krokowego, przeszkoda podpęcherzowa, rak prostaty, receptor androgenowy, serotonina, skala IPSS, strefa przejściowa prostaty, stres oksydacyjny, szlak dopełniacza, tamsulozyna, transformacja nabłonkowo-mezenchymalna, wodonercze - Leksykon chorób i schorzeń
Sepsa – Patofizjologia i mechanizm
Sepsa jest zagrażającą życiu dysfunkcją narządów wynikającą z zaburzonej odpowiedzi gospodarza na zakażenie, obejmującą złożone mechanizmy immunologiczne, metaboliczne i koagulacyjne. Kluczowe procesy patogenetyczne to burza cytokinowa indukowana przez aktywację receptorów Toll-podobnych (TLRs) i innych PRRs, prowadząca do uwolnienia PAMPs i DAMPs, dysfunkcja układu immunologicznego z obniżoną ekspresją HLA-DR, masową apoptozą limfocytów (CD4+, CD8+, B), oraz immunoparaliż. Uszkodzenie mitochondriów wywołane przez TNF-α, NO i ROS prowadzi do zaburzeń metabolizmu energetycznego i stresu oksydacyjnego, co przyczynia się do niewydolności wielonarządowej (MODS). Interakcja stanu zapalnego z koagulopatią, manifestująca się wewnątrznaczyniowym krzepnięciem i mikrotrombozą, pogłębia dysfunkcję śródbłonka i mikrokrążenia. Wstrząs septyczny charakteryzuje się rozszerzeniem tętnic i hemodynamicznym wstrząsem dystrybucyjnym, z udziałem wazopresyny, NO i kanałów potasowych wrażliwych na ATP. Dodatkowo, stres reticulum endoplazmatycznego i zaburzenia autofagii wpływają na homeostazę komórkową, a dysbioza mikrobioty jelitowej zwiększa podatność na sepsę i jej ciężkość. Patogeny, w tym bakterie (Gram-dodatnie i Gram-ujemne), grzyby, pasożyty i wirusy, wykorzystują różnorodne mechanizmy obronne, takie jak produkcja biofilmu, formy L, enzymy antyoksydacyjne i modulacja odpowiedzi immunologicznej, co utrudnia leczenie.
apoptoza, autofagia, biofilm, burza cytokinowa, dysfunkcja narządów, ferroptoza, immunoparaliż, indukowalna syntaza tlenku azotu, kaspaza-1, koagulopatia, lipopolisacharyd, mikrobiota jelitowa, mikrokrążenie, niewydolność wielonarządowa, pyroptoza, reaktywne formy tlenu, receptory rozpoznające wzorce, receptory toll-podobne, sepsa, tlenek azotu, uszkodzenie mitochondriów, wstrząs dystrybucyjny, wstrząs septyczny, wzorce molekularne związane z patogenami, wzorce molekularne związane z uszkodzeniem, zespół niewydolności wielonarządowej, zespół ogólnoustrojowej odpowiedzi zapalnej - Leksykon chorób i schorzeń
Zespół angelmana – Patofizjologia i mechanizm
Zespół Angelmana (AS) jest rzadkim zaburzeniem neurorozwojowym wynikającym z utraty funkcji matczynego allelu genu UBE3A na chromosomie 15q11-q13, co prowadzi do braku ekspresji ligazy ubikwitynowej E3A (E6-AP) w neuronach. Główne mechanizmy genetyczne obejmują delecje 5-7 Mb regionu 15q11-q13 (70-75% przypadków), mutacje punktowe w UBE3A (10-20%), defekty centrum imprintingu (2-5%) oraz disomię jednorodzicielską ojcowską (3-7%). Fenotyp kliniczny obejmuje ciężkie upośledzenie umysłowe, ataksję, napady padaczkowe, brak mowy oraz charakterystyczne cechy behawioralne, takie jak łatwo prowokowany uśmiech. Delecje są związane z najcięższym przebiegiem, w tym mikrocefalią i hipopigmentacją, natomiast disomia i defekty imprintingu wykazują łagodniejszy fenotyp. UBE3A koduje ligazę ubikwitynową E3A, kluczową dla proteasomalnej degradacji białek synaptycznych, w tym Arc, co wpływa na plastyczność synaptyczną i funkcje poznawcze. Modele mysie wykazały deficyty w LTP hipokampa, ataksję i napady padaczkowe, potwierdzając rolę UBE3A w rozwoju i funkcjonowaniu OUN.
ataksja, autofagia, BDNF, biodostępność, centrum imprintingu, defekt imprintingu, degradacja proteasomalna, delecja chromosomowa, disomia jednorodzicielska, hipopigmentacja, imprinting genomowy, istota czarna, kolec dendrytyczny, komórka nerwowa, mikrocefalia, mutacja frameshift, napad padaczkowy, neuron dopaminergiczny, oligonukleotyd antysensowy, ośrodkowy układ nerwowy, plastyczność synaptyczna, receptor AMPA, synapsa, szlak ubikwityna-proteasom, terapia genowa, upośledzenie umysłowe, zaburzenie neurorozwojowe, zaburzenie ze spektrum autyzmu, zespół Angelmana - Leksykon chorób i schorzeń
Choroba pageta kości – Patofizjologia i mechanizm
Choroba Pageta kości to przewlekłe zaburzenie przebudowy kości, charakteryzujące się nadmierną i zdezorganizowaną aktywnością osteoklastów oraz kompensacyjnym, ale nieprawidłowym tworzeniem kości przez osteoblasty. Proces ten przebiega w trzech fazach: litycznej (intensywna resorpcja kości), mieszanej (wzmożona resorpcja i tworzenie kości z chaotycznym wzorem mozaikowym) oraz sklerotycznej (dominacja tworzenia kości splotowatej o słabszej strukturze). W późniejszych stadiach dochodzi do zastąpienia tkanki szpikowej przez wysoce unaczynioną tkankę włóknistą. Patogeneza choroby wiąże się z mutacjami genów takich jak SQSTM1 (5-20% pacjentów), TNFRSF11A, TNFRSF11B, VCP i OPTN, które wpływają na szlak sygnałowy RANK-NF-κB, prowadząc do nadaktywacji osteoklastów. Czynniki środowiskowe, w tym zakażenia paramyksowirusami, niedobory witaminy D i wapnia oraz obciążenia mechaniczne, również odgrywają rolę w etiologii choroby. Histopatologicznie obserwuje się mozaikowy wzór kości, wielojądrowe osteoklasty (do 100 jąder), nieregularne linie cementu oraz zwiększone unaczynienie i włóknienie szpiku.
autofagia, bisfosfonian, choroba Pageta kości, denosumab, faza lityczna, IL-6, kalcytonina, kość blaszkowata, kość splotowata, kostniakomięsak, kwas zoledronowy, niedobór witaminy D, osteoblast, osteoklast, osteoprotegeryna, paramyksowirus, przebudowa kości, przeciwciało monoklonalne, resorpcja kości, SQSTM1, szlak NF-κB, tkanka włóknista, wirus odry, złamanie patologiczne - Leksykon chorób i schorzeń
Progeria – Leczenie
Progeria, znana również jako zespół Hutchinsona-Gilforda, to rzadka choroba genetyczna charakteryzująca się przyspieszonym starzeniem i śmiertelnością w średnim wieku około 14,5 lat, głównie z powodu powikłań sercowo-naczyniowych. Przełomem w terapii było zatwierdzenie w 2020 roku przez FDA lonafarnibu (Zokinvy) – doustnego inhibitora transferazy farnezylu (FTI), który hamuje akumulację toksycznego białka progerinowego. Badania kliniczne na 62 pacjentach wykazały, że lonafarnib zmniejsza śmiertelność o 60-72% i wydłuża średni czas przeżycia o 2,5 roku (maksymalny okres obserwacji 11 lat), jednocześnie poprawiając przyrost masy ciała, słuch, strukturę kostną oraz elastyczność naczyń. Lek jest wskazany u pacjentów powyżej 1 roku życia i został zatwierdzony również przez EMA (2022) oraz japońskie Ministerstwo Zdrowia (2024). W terapii wspomagającej stosuje się także aspirynę, statyny, leki przeciwzakrzepowe oraz hormony wzrostu, a trwają badania nad terapiami kombinowanymi, m.in. z everolimusem, który aktywuje autofagię i wspomaga usuwanie progerinu.
angioplastyka, autofagia, echokardiogram, edycja genomu, edycja genów CRISPR, elektrokardiogram, everolimus, hormon wzrostu, indukowana pluripotencjalna komórka macierzysta, laminopatia progeroidalna, lek przeciwzakrzepowy, lipodystrofia, małocząsteczkowy inhibitor, mezenchymalna komórka macierzysta, monitorowanie kardiologiczne, naczynie krwionośne, oligonukleotyd antysensowy, powikłanie sercowo-naczyniowe, progeria, przykurcz stawu, splicing pre-mRNA, stenoza aortalna, sztywność stawu, terapia kombinowana, terapia RNA, udar mózgu, zawał serca - Leksykon chorób i schorzeń
Zespół ehlersa-danlosa – Patofizjologia i mechanizm
Zespół Ehlersa-Danlosa (ZED) to heterogenna grupa dziedzicznych zaburzeń tkanki łącznej, wynikających z mutacji w co najmniej 20 genach, głównie kodujących kolagen i białka macierzy pozakomórkowej. Klasyczny ZED (cZED) jest najczęściej związany z mutacjami w genach COL5A1 i COL5A2, prowadzącymi do haploinsuficjencji kolagenu typu V, co skutkuje hipermobilnością stawów, nadmierną elastycznością skóry i kruchością tkanek. Naczyniowy ZED (vZED), spowodowany mutacjami w COL3A1, charakteryzuje się ryzykiem pęknięcia dużych tętnic i innych poważnych powikłań naczyniowych, a jego patogeneza obejmuje zaburzenia szlaku sygnałowego PLC/IP3/PKC/ERK. Hipermobilny ZED (hZED), stanowiący 80-90% przypadków, pozostaje bez jednoznacznie zidentyfikowanego podłoża genetycznego, choć niedawno wykryto warianty w genie KLK15 z rodziny Kalikrein, co otwiera nowe perspektywy diagnostyczne i terapeutyczne.
autofagia, celiprolol, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, elastyna, fibroblast, fibronektyna, gen COL5A1, haploinsuficjencja, hipermobilność stawów, hipermobilny zespół Ehlersa-Danlosa, indukowane pluripotencjalne komórki macierzyste, integryna, klasyczny zespół Ehlersa-Danlosa, kolagen, kolagen typu III, macierz pozakomórkowa, mutacja de novo, mutacje genów, naczyniowy zespół Ehlersa-Danlosa, nieprawidłowo sfałdowane białka, pęknięcie tętnicy, przetoka tętniczo-żylna, retikulum endoplazmatyczne, rozwarstwienie tętnicy, sekwencjonowanie całego eksomu, stres retikulum endoplazmatycznego, tętniak wewnątrzczaszkowy, tkanka łączna, zaburzenia tkanki łącznej, zespół Ehlersa-Danlosa - Leksykon chorób i schorzeń
Pylica krzemowa – Patofizjologia i mechanizm
Pylica krzemowa (silicosis) jest nieodwracalną, postępującą chorobą płuc wywołaną wdychaniem respirabilnej krzemionki krystalicznej (RCS) o cząstkach <10 μm, które docierają do pęcherzyków płucnych. Makrofagi pęcherzykowe fagocytują krzemionkę, jednak jej toksyczność prowadzi do uszkodzenia lizosomów, śmierci makrofagów i uwalniania cząstek, co nasila zapalenie. Aktywacja inflamasomu NLRP3 skutkuje uwolnieniem cytokin prozapalnych (IL-1β, IL-18, TNF-α) i mediatorów zapalnych, które rekrutują neutrofile, limfocyty T i B oraz fibroblasty. Te ostatnie produkują kolagen i inne składniki macierzy pozakomórkowej, prowadząc do włóknienia i formowania charakterystycznych guzków krzemiczych z centralną hialinizacją. Procesy programowanej śmierci komórkowej, takie jak apoptoza, autofagia i pyroptoza, odgrywają kluczową rolę w progresji choroby, nasilając włóknienie i przewlekłe zapalenie.
apoptoza, autofagia, czynnik martwicy nowotworów alfa, czynnik wzrostu transformujący beta, fibrocyt, immunoglobulina, inflamasom NLRP3, krzemionka krystaliczna, limfocyt T pamięci, limfocyt T regulatorowy, macierz pozakomórkowa, makrofag pęcherzykowy, mikro-RNA, miofibroblast, postępujące masywne włóknienie, pylica krzemowa, pyroptoza, reaktywne formy tlenu, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty układowy, twardzina układowa, włóknienie płuc - Leksykon chorób i schorzeń
Nefropatia cukrzycowa – Patofizjologia i mechanizm
Nefropatia cukrzycowa, będąca główną przyczyną przewlekłej choroby nerek i schyłkowej niewydolności nerek, dotyka 20-40% pacjentów z cukrzycą typu 1 i 2. Patogeneza obejmuje złożone interakcje czynników metabolicznych (hiperglikemia, stres oksydacyjny, AGEs), hemodynamicznych (hiperfiltracja kłębuszkowa, aktywacja RAAS, nadciśnienie), zapalnych i genetycznych. Hiperglikemia inicjuje uszkodzenia poprzez szlaki poliolowy, PKC, AGEs-RAGE oraz stres oksydacyjny, prowadząc do pogrubienia błony podstawnej kłębuszków, rozrostu mezangium, uszkodzenia podocytów i włóknienia śródmiąższowego. Charakterystyczne zmiany morfologiczne obejmują pogrubienie GBM, ekspansję mezangialną, szkliwienie tętniczek oraz utratę i uszkodzenie podocytów, co skutkuje białkomoczem i stopniowym spadkiem eGFR (≤60 ml/min/1,73 m²). Wczesne objawy to mikroalbuminuria (≥30 mg/gCr), a progresja może prowadzić do zespołu nerczycowego i schyłkowej niewydolności nerek.
autofagia, bloker receptora angiotensyny, błona podstawna kłębuszków, cukrzycowa choroba nerek, dysfunkcja mitochondriów, finerenon, hiperfiltracja kłębuszkowa, hiperglikemia, inflamasom NLRP3, inhibitor ACE, końcowy produkt zaawansowanej glikacji, makroalbuminuria, metylacja DNA, mikroalbuminuria, nefropatia cukrzycowa, podocyt, powikłanie mikronaczyniowe, przewlekła choroba nerek, reaktywna forma tlenu, rozrost mezangium, schyłkowa niewydolność nerek, stres oksydacyjny, stwardnienie kłębuszków nerkowych, szlak JAK-STAT, szlak PI3K/AKT, szlak poliolowy, szlak sygnałowy Notch, szlak TGF-β, szlak Wnt/β-katenina, terapia komórkami macierzystymi, transformujący czynnik wzrostu beta, układ dopełniacza, układ renina-angiotensyna-aldosteron, uszkodzenie komórek śródbłonka, włóknienie śródmiąższowe, współczynnik filtracji kłębuszkowej, zespół nerczycowy - Leksykon chorób i schorzeń
Pląsawica huntingtona – Patofizjologia i mechanizm
Pląsawica Huntingtona (HD) to autosomalnie dominująca choroba neurodegeneracyjna spowodowana ekspansją powtórzeń trójnukleotydowych CAG w genie huntingtyny (HTT) na chromosomie 4p16.3. Prawidłowe białko huntingtyny zawiera około 18 powtórzeń CAG, natomiast mutacja powoduje ich wzrost do ≥40, co koreluje z wcześniejszym początkiem i cięższym przebiegiem choroby. Patogeneza HD obejmuje toksyczność zmutowanego białka mHTT z wydłużonym odcinkiem poliglutaminowym, prowadzącą do agregacji białkowych, dysregulacji transkrypcji genów (w tym BDNF), dysfunkcji mitochondrialnej, zaburzeń degradacji białek (UPS i autofagia), ekscytotoksyczności glutaminianowej oraz defektów transportu aksonalnego i jądrowo-cytoplazmatycznego. Somatyczna ekspansja powtórzeń CAG, zwłaszcza przekraczająca próg około 150 powtórzeń, jest kluczowa dla progresji choroby i śmierci neuronów. Neuropatologicznie dominują zmiany w prążkowiu, szczególnie utrata średnich neuronów kolczastych (MSN), co prowadzi do zaburzeń ruchowych i poznawczych. Komórki glejowe, w tym astrocyty, również uczestniczą w patogenezie poprzez neurozapalne mechanizmy.
agregaty białkowe, apoptoza, autofagia, BDNF, choroba autosomalnie dominująca, choroba neurodegeneracyjna, chromosom 4, CRISPR/Cas9, dysfunkcja mitochondrialna, ekscytotoksyczność glutaminianowa, ekspansja powtórzeń CAG, gen huntingtyny, homeostaza wapniowa, indukowane pluripotencjalne komórki macierzyste, jądra podstawy, mechanizm zysku funkcji, neurodegeneracja, neuroprotekcja, oligonukleotyd antysensowy, peroksydaza glutationowa, pląsawica Huntingtona, reaktywne formy tlenu, receptor NMDA, stres oksydacyjny, system ubikwityna-proteasom, transkrypcja genów, transport aksonalny, wychwyt glutaminianu, zaburzenia funkcji poznawczych, zmutowana huntingtyna - Leksykon chorób i schorzeń
Choroba pierwotna dróg żółciowych (dawniej nazywana pierwotną marskością dróg żółciowych) – Patofizjologia i mechanizm
Choroba pierwotna dróg żółciowych (PBC) to przewlekła, autoimmunologiczna cholestazowa choroba wątroby, charakteryzująca się stopniowym niszczeniem małych wewnątrzwątrobowych dróg żółciowych, prowadzącym do zapalenia okołowrotnego, cholestazy, marskości i nadciśnienia wrotnego. Patogeneza PBC obejmuje interakcję predyspozycji genetycznej (m.in. allel HLA-DRB1*08) z czynnikami środowiskowymi (np. toksyny, bakterie jak Escherichia coli), co skutkuje utratą tolerancji immunologicznej wobec kompleksu dehydrogenazy pirogronianowej (PDC-E2). Charakterystycznym markerem są przeciwciała przeciwmitochondrialne (AMA), obecne u ponad 95% pacjentów. Uszkodzenie dróg żółciowych jest mediowane przez autoreaktywne limfocyty T CD4+ i CD8+, a dysfunkcja wymieniacza Cl/HCO3 AE2 w cholangiocytach prowadzi do zaburzenia ochronnego „parasola alkalicznego”, co zwiększa podatność na apoptozę indukowaną kwasami żółciowymi. Proces ten jest dodatkowo nasilany przez dysregulację autofagii, senescencję komórek nabłonka dróg żółciowych oraz stres oksydacyjny.
antygen leukocytarny, apoptoza, autofagia, cholangiocyt, cholestaza, choroba pierwotna dróg żółciowych, fibrat, fosfataza alkaliczna, komórka gwiaździsta wątroby, kwas obeticholowy, kwas ursodeoksycholowy, kwas żółciowy, limfocyt T CD4+, limfocyt T CD8, lipopolisacharyd, marskość wątroby, miofibroblast, mitofagia, nadciśnienie wrotne, pierwotna marskość dróg żółciowych, przeciwciało przeciwmitochondrialne, receptor Toll-podobny, senescencja komórkowa, włóknienie wątroby, zapalenie okołowrotne - Leksykon chorób i schorzeń
Złośliwość guzowata – Patofizjologia i mechanizm
Złośliwość guzowata (TSC) to autosomalnie dominujące zaburzenie genetyczne spowodowane mutacjami w genach TSC1 (kodującym hamartynę) lub TSC2 (kodującym tuberynę), które tworzą kompleks supresorowy guza hamujący aktywność białka Rheb i szlaku mTORC1. Mutacje TSC2 występują w około 75% przypadków, zwłaszcza de novo, i wiążą się z cięższym fenotypem choroby. Dysfunkcja kompleksu TSC1/TSC2 prowadzi do konstytutywnej aktywacji mTORC1, zwiększonej fosforylacji S6K1/2 i 4E-BP1, co skutkuje nadmierną proliferacją komórek, zahamowaniem autofagii, wzrostem angiogenezy oraz zaburzeniami metabolizmu glukozy i odpowiedzi immunologicznej. Model „dwóch uderzeń” Knudsona wyjaśnia patogenezę hamartomatów, gdzie mutacja germinalna w jednym allelu TSC1/TSC2 jest pierwszym uderzeniem, a somatyczna utrata heterozygotyczności drugim, prowadząc do rozwoju guzów w wielu narządach, w tym mózgu, nerkach, skórze i płucach.
angiomiolipoma, autofagia, beztlenowa glikoliza, ferroptoza, guzek korowy, inhibitor mTOR, kinaza ERK, naczyniakomięśniak nerki, naczyniakowłókniak, podwyściółkowy olbrzymiokomórkowy gwiaździak, rak nerkowokomórkowy, reaktywne formy tlenu, stres oksydacyjny, stres retikulum endoplazmatycznego, szlak mTOR, szlak Notch, utrata heterozygotyczności, złośliwość guzowata - Leksykon chorób i schorzeń
Autosomalna dominująca wielotorbielowatość nerek – Patofizjologia i mechanizm
Autosomalna dominująca wielotorbielowatość nerek (ADPKD) jest genetycznie heterogenną chorobą, najczęściej spowodowaną mutacjami w genach PKD1 (85% przypadków) i PKD2 (15%). Produkty tych genów, polcystyna-1 (PC1) i polcystyna-2 (PC2), tworzą kompleks receptor-kanał jonowy w rzęskach pierwotnych komórek nabłonkowych kanalików nerkowych, regulujący homeostazę wapnia, proliferację, apoptozę i adhezję komórkową. Patogeneza opiera się na hipotezie „dwóch uderzeń” – germinalnej i somatycznej mutacji w allelach PKD1/PKD2 – oraz modelu progowym, gdzie spadek funkcjonalnych polcystyn poniżej krytycznego poziomu prowadzi do rozwoju torbieli. Zaburzenia funkcji rzęsek pierwotnych skutkują dysregulacją szlaków sygnałowych, m.in. wapniowego, cAMP, mTOR, Wnt/β-katenina i JAK-STAT, co powoduje nieprawidłową proliferację komórek nabłonkowych i zwiększoną sekrecję płynu do torbieli, napędzaną przez kanał CFTR zależny od cAMP.
ADPKD, aktywacja makrofagów, autofagia, autosomalna dominująca wielotorbielowatość nerek, cAMP, cytokina prozapalna, dedyferencjacja komórek, gen PKD1, gen PKD2, haploinsuficjencja, hipoteza dwóch uderzeń, homeostaza wapnia, inhibitor mTOR, kanał CFTR, kanał jonowy, mutacje genów, naskórkowy czynnik wzrostu, oktreotyd LAR, retikulum endoplazmatyczne, rzęska pierwotna, schyłkowa niewydolność nerek, szlak JAK-STAT, szlak Ras/Raf/ERK, szlak TSC-mTOR, szlak Wnt/β-katenina, tolwaptan, układ renina-angiotensyna-aldosteron