Progeria
Leczenie
Progeria, znana również jako zespół Hutchinsona-Gilforda, to rzadka choroba genetyczna charakteryzująca się przyspieszonym starzeniem i śmiertelnością w średnim wieku około 14,5 lat, głównie z powodu powikłań sercowo-naczyniowych. Przełomem w terapii było zatwierdzenie w 2020 roku przez FDA lonafarnibu (Zokinvy) – doustnego inhibitora transferazy farnezylu (FTI), który hamuje akumulację toksycznego białka progerinowego. Badania kliniczne na 62 pacjentach wykazały, że lonafarnib zmniejsza śmiertelność o 60-72% i wydłuża średni czas przeżycia o 2,5 roku (maksymalny okres obserwacji 11 lat), jednocześnie poprawiając przyrost masy ciała, słuch, strukturę kostną oraz elastyczność naczyń. Lek jest wskazany u pacjentów powyżej 1 roku życia i został zatwierdzony również przez EMA (2022) oraz japońskie Ministerstwo Zdrowia (2024). W terapii wspomagającej stosuje się także aspirynę, statyny, leki przeciwzakrzepowe oraz hormony wzrostu, a trwają badania nad terapiami kombinowanymi, m.in. z everolimusem, który aktywuje autofagię i wspomaga usuwanie progerinu.
- Progeria – leczenie
- Lonafarnib (Zokinvy) – pierwszy zatwierdzony lek na progerię
- Inne metody leczenia farmakologicznego progerii
- Nowy lek – Progerinin
- Terapie eksperymentalne i przyszłe kierunki leczenia
- Leczenie wspomagające
- Zabiegi chirurgiczne
- Skuteczność leczenia i rokowania
- Badania kliniczne i przyszłość leczenia progerii
Progeria – leczenie
Progeria (zespół Hutchinsona-Gilforda) to rzadka choroba genetyczna charakteryzująca się przyspieszonym starzeniem, która dotyka dzieci i prowadzi do śmierci w średnim wieku 14,5 lat, zwykle z powodu powikłań sercowo-naczyniowych. Do niedawna nie istniała żadna zatwierdzona terapia dla pacjentów z progerią, a leczenie ograniczało się jedynie do opieki wspomagającej i łagodzenia objawów12. Przełomem w leczeniu tej choroby było zatwierdzenie przez amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (FDA) pierwszego i jedynego leku – lonafarnib (Zokinvy) w listopadzie 2020 roku34.
Lonafarnib (Zokinvy) – pierwszy zatwierdzony lek na progerię
Lonafarnib to doustny inhibitor transferazy farnezylu (FTI), który pierwotnie był opracowywany jako lek przeciwnowotworowy. Jego działanie w progerii polega na blokowaniu kluczowego procesu chorobowego, zapobiegając gromadzeniu się wadliwego białka progerin i białek podobnych do progerinu w komórkach56. Białka te są główną przyczyną objawów progerii, uszkadzając komórki i prowadząc do przyspieszonego starzenia się organizmu7.
Skuteczność lonafarnib została potwierdzona w badaniach klinicznych prowadzonych w Boston Children’s Hospital, które rozpoczęły się w 2007 roku8. W badaniach uczestniczyło łącznie 62 pacjentów z progerią, którzy byli porównywani z pacjentami nieleczonymi z oddzielnego badania naturalnej historii choroby9. Wyniki wykazały, że:
- Lonafarnib zmniejszył wskaźnik śmiertelności o 60-72% w porównaniu z grupą nieleczoną1011
- Średni czas przeżycia zwiększył się o 2,5 roku przy maksymalnym okresie obserwacji wynoszącym 11 lat12
- U każdego dziecka zaobserwowano poprawę w co najmniej jednym z czterech obszarów: przyrost masy ciała, poprawa słuchu, poprawa struktury kostnej lub elastyczności naczyń krwionośnych13
Lonafarnib jest wskazany dla pacjentów z zespołem Hutchinsona-Gilforda i niektórymi progeroidalnymi laminopatiami z defektem przetwarzania u osób w wieku powyżej 1 roku14. Lek został zatwierdzony nie tylko przez FDA w USA (2020), ale także przez Europejską Agencję Leków (EMA) w 2022 roku oraz japońskie Ministerstwo Zdrowia, Pracy i Opieki Społecznej w 2024 roku15.
Inne metody leczenia farmakologicznego progerii
Poza lonafarnibem, w leczeniu progerii stosowane są również inne leki, które mają na celu łagodzenie objawów i zapobieganie powikłaniom16:
- Aspiryna w małych dawkach – dzienna dawka może pomóc zapobiegać zawałom serca i udarom mózgu1718
- Statyny – mogą poprawić funkcjonowanie naczyń krwionośnych i serca1920
- Leki przeciwzakrzepowe – pomagają zapobiegać tworzeniu się zakrzepów krwi21
- Hormony wzrostu – mogą pomóc zwiększyć wzrost i masę ciała2223
Trwają również badania nad innowacyjnymi terapiami kombinowanymi, jak np. połączenie lonafarnib z dodatkowymi lekami. Jednym z takich podejść jest badanie kliniczne z zastosowaniem everolimus (formy rapamycyny), które jest obecnie w toku2425. Rapamycyna może aktywować autofagię, proces, który pomaga komórkom usuwać wadliwe białko lamininy A, będące przyczyną progerii26.
Nowy lek – Progerinin
Najnowszym osiągnięciem w leczeniu progerii jest rozpoczęcie badania klinicznego fazy 2a z zastosowaniem nowego leku o nazwie Progerinin. W przeciwieństwie do lonafarnib, który blokuje toksyczne, wywołujące chorobę białko progerin przed rozwojem i atakowaniem normalnych komórek, Progerinin wydaje się zmniejszać poziom progerinu, który gromadzi się w organizmie27.
Badania na modelach mysich progerii wykazały, że Zokinvy zwiększa długość życia o 25%, podczas gdy dane opublikowane w czasopiśmie Cells w kwietniu 2023 roku wskazują, że Progerinin może potencjalnie zwiększyć długość życia myszy z progerią o 50%28. W badaniu klinicznym fazy 2a Progerinin będzie podawany w połączeniu z obecnym standardem opieki, Zokinvy, 10 pacjentom z progerią i laminopatiami progeroidalnymi (PL) w wieku jednego roku i starszym29.
Terapie eksperymentalne i przyszłe kierunki leczenia
Naukowcy pracują nad kilkoma obiecującymi strategiami terapeutycznymi dla progerii30:
Terapie genowe
Jednym z najbardziej obiecujących kierunków jest opracowanie terapii genowych, które mogą potencjalnie wyleczyć progerię, a nie tylko łagodzić jej objawy31:
- Edycja genów za pomocą CRISPR – badania z wykorzystaniem techniki edycji DNA zwanej edycją zasad (base editing) wykazały znaczące rezultaty w modelach mysich. Technika ta zastępuje pojedynczy nukleotyd (literę DNA) w genomie bez uszkadzania DNA, co pozwala naprawić mutację powodującą progerię3233. W badaniach na myszach ta metoda wydłużyła życie prawie 1,5-krotnie i znacząco poprawiła stan zdrowia zwierząt34.
- Terapia antysensowa – wykorzystuje oligonukleotydy antysensowe (AON) do blokowania nieprawidłowego splicingu pre-mRNA prowadzącego do produkcji progerinu. Badania wykazały skuteczność tej metody zarówno in vitro na komórkach pacjentów z HGPS, jak i in vivo na mysim modelu knock-in LmnaG609G/G609G3536.
Modulacja mikroRNA
Badania wykazały zaangażowanie mikroRNA, w szczególności mir-9, który zapobiega gromadzeniu się progerinu w neuronach HGPS. Modulacja mikroRNA może stanowić kolejne podejście terapeutyczne, choć wymaga dokładnej oceny celów pozatargetowych zarówno in vitro, jak i in vivo przed zastosowaniem u ludzi37.
Inhibitory metylotransferazy
Biorąc pod uwagę znaczenie grup farnezylowych i metylowych w zwiększaniu lipofilności progerinu, zmniejszenie metylacji może ograniczyć nieprawidłowe gromadzenie się progerinu w błonie jądrowej i poprawić fenotyp choroby. Inhibitory izoprenylcysteinowej metylotransferazy karboksylowej (ICMT) stanowią potencjalną strategię terapeutyczną dla progerii3839.
Metformina
Metformina zmniejsza ekspresję czynnika splicingowego SRSF-1 i progerinu w mezenchymalnych komórkach macierzystych pochodzących z indukowanych pluripotencjalnych komórek macierzystych HGPS (HGPS MSCs) oraz w innych modelach in vitro HGPS, co prowadzi do poprawy nieprawidłowości kształtu jądra i przedwczesnego różnicowania osteoblastów komórek HGPS MSCs40.
Leczenie wspomagające
Poza leczeniem farmakologicznym, ważną rolę w kompleksowej opiece nad pacjentami z progerią odgrywa leczenie wspomagające41:
- Fizjoterapia i terapia zajęciowa – fizjoterapia może pomóc w przypadku sztywności stawów i problemów z biodrami, umożliwiając dziecku pozostanie aktywnym. Terapia zajęciowa pomaga dziecku nauczyć się sposobów radzenia sobie z codziennymi czynnościami, takimi jak ubieranie się, mycie zębów i jedzenie4243.
- Odżywianie – zbilansowana dieta zawierająca zdrowe, wysokokaloryczne pokarmy może pomóc w utrzymaniu odpowiedniego odżywienia. Czasami potrzebne są suplementy diety, aby zapewnić dodatkowe kalorie4445.
- Monitorowanie kardiologiczne – ze względu na zwiększone ryzyko sercowo-naczyniowe, dzieci z progerią powinny być monitorowane przez kardiologa i poddawane corocznym badaniom ciśnienia krwi, cholesterolu i funkcji serca, w tym elektrokardiogramowi i echokardiogramowi (USG serca)46.
Zabiegi chirurgiczne
W niektórych przypadkach konieczne mogą być zabiegi chirurgiczne, szczególnie dotyczące układu sercowo-naczyniowego47:
- Angioplastyka – minimalnie inwazyjny zabieg, w którym lekarze wszczepiają stent, aby poszerzyć tętnicę i umożliwić łatwiejszy przepływ krwi48.
- Operacja wymiany zastawki serca – może być konieczna u osób z chorobą, u których rozwija się zwężenie zastawki aortalnej (stenoza aortalna). Może to wystąpić u osób, które żyją dłużej z chorobą w wyniku przyjmowania lonafarnib49.
Skuteczność leczenia i rokowania
Pomimo znaczących postępów w leczeniu progerii, nadal nie istnieje pełne wyleczenie tej choroby. Lonafarnib, jako pierwszy zatwierdzony lek, znacząco poprawił rokowanie, ale nie eliminuje wszystkich objawów choroby50. Lek nie koryguje takich zmian jak lipodystrofia, zmiany skórne, łysienie i przykurcze stawów5152.
Przed wprowadzeniem leczenia lonafarnibem średnia długość życia pacjentów z progerią wynosiła około 14,5 lat. Dzięki leczeniu średnia długość życia zwiększyła się do prawie 20 lat, a niektóre dzieci dożywają połowy trzeciej dekady życia53. Jest to znaczący postęp, biorąc pod uwagę rzadkość choroby i jej dotychczas nieuleczalny charakter54.
W badaniach na modelach zwierzęcych najnowsze podejścia terapeutyczne, w tym edycja genów, wykazały jeszcze bardziej obiecujące wyniki, zwiększając długość życia nawet o 60% lub więcej5556. Trwają intensywne prace nad przekształceniem tych eksperymentalnych terapii w skuteczne metody leczenia dla ludzi57.
Badania kliniczne i przyszłość leczenia progerii
Badania nad leczeniem progerii są koordynowane głównie przez Fundację Badań nad Progerią (Progeria Research Foundation, PRF), która ściśle współpracuje z Boston Children’s Hospital i innymi ośrodkami badawczymi na całym świecie58. PRF finansowała i współkoordynowała wszystkie badania kliniczne związane z lonafarnibem dla progerii i laminopatii progeroidalnych59.
Obecnie prowadzone są największe w historii badania kliniczne progerii, w których uczestniczy 62 dzieci otrzymujących kombinację lonafarnib i everolimus60. Everolimus, szeroko stosowany przez biorców przeszczepów i w leczeniu nowotworów, w połączeniu z lonafarnibem może potencjalnie zwiększyć skuteczność terapii61.
Równolegle rozwijane są nowe podejścia terapeutyczne62:
- Małocząsteczkowe inhibitory, które ukierunkowane są na progerin63
- Terapie oparte na RNA, które zapobiegają produkcji progerinu64
- Edycja genomu w celu naprawy mutacji na poziomie DNA65
Przyszłość leczenia progerii może leżeć w terapiach kombinowanych, łączących różne mechanizmy działania, aby osiągnąć synergistyczny efekt. Badacze sugerują, że połączenie lonafarnib z nowymi terapiami genowymi lub RNA może dać pacjentom jeszcze lepsze rokowanie niż którakolwiek z terapii stosowana samodzielnie66.
Wizja naukowców jest jasna – dążą do opracowania leczenia, które nie tylko przedłuży życie pacjentów z progerią, ale ostatecznie zapewni pełne wyleczenie tej rzadkiej i dewastującej choroby6768.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.