-
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół policystycznych jajników (PCOS) jest złożonym zaburzeniem endokrynologicznym dotykającym 5-20% kobiet w wieku rozrodczym, charakteryzującym się hiperandrogenizmem, dysfunkcją owulacji, insulinoopornością oraz zaburzeniami neuroendokrynnymi. Patogeneza PCOS obejmuje zwiększoną pulsację GnRH, co prowadzi do podwyższonego poziomu LH i względnego niedoboru FSH, skutkując nadprodukcją androgenów jajnikowych i zatrzymaniem rozwoju pęcherzyków. Insulinooporność, obecna u około 50-70% pacjentek, nasila hiperandrogenizm poprzez działanie insuliny jako ko-gonadotropiny oraz zmniejszenie syntezy SHBG, co zwiększa poziom wolnych androgenów. W PCOS obserwuje się także dysfunkcję tkanki tłuszczowej, przewlekły stan zapalny niskiego stopnia oraz stres oksydacyjny, które dodatkowo komplikują obraz kliniczny i metaboliczny choroby. Genetyczne podłoże PCOS jest heterogenne, z wieloma loci podatności, a epigenetyczne i środowiskowe czynniki, takie jak ekspozycja na bisfenol A, również odgrywają istotną rolę w etiologii zespołu.
17-hydroksylaza, adiponektyna, bisfenol A, cukrzyca ciążowa, cukrzyca typu 2, cytochrom P450c17, dysbioza mikrobioty jelitowej, dysfunkcja mitochondrialna, dyslipidemia, folikulotropina, globulina wiążąca hormony płciowe, hiperandrogenizm, hormon luteinizujący, hormon uwalniający gonadotropiny, inhibitor aktywatora plazminogenu-1, insulinooporność, komórka ziarnista, makrosomia, metylacja DNA, morfologia policystycznych jajników, niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby, oligo-owulacja, retikulum endoplazmatyczne, siarczan dehydroepiandrosteronu, stan przedrzucawkowy, steroidogeneza, stres oksydacyjny, zaburzenie endokrynologiczne, zaburzenie neuroendokrynne, zespół metaboliczny, zespół policystycznych jajników -
Leksykon chorób i schorzeń
Zwyrodnienie korowo-podstawne (CBD) to rzadkie, postępujące schorzenie neurodegeneracyjne charakteryzujące się patologiczny nagromadzeniem białka tau, głównie izoformy 4R, w neuronach, astrocytach i komórkach glejowych, prowadząc do tworzenia splątków neurofibrylarnych. Proces ten powoduje dysfunkcję neuronów, zaburzenia transportu aksonalnego, niewydolność synaptyczną i śmierć komórek, co manifestuje się zaburzeniami motorycznymi i poznawczymi. Patologia obejmuje utratę neuronów, glejozę i atrofię głębokich warstw tylnych płatów czołowych i/lub ciemieniowych oraz istoty czarnej, z charakterystycznymi „napęczniałymi” neuronami achromatycznymi. Genetycznie, homozygotyczność haplotypu H1/H1 na chromosomie 17 oraz rzadkie mutacje w genie MAPT zwiększają ryzyko, choć większość przypadków jest sporadyczna. Współistniejące mutacje w C9orf72 i GRN oraz locus 3p22 MOBP sugerują wspólne podłoże z innymi tauopatiami, jak PSP. Diagnostycznie ważne jest rozróżnienie CBD jako patologii od zespołu korowo-podstawnego (CBS), który może mieć różne etiologie, w tym chorobę Alzheimera, PSP czy otępienie czołowo-skroniowe.
astrocyty, białko tau, choroba Alzheimera, choroba Creutzfeldta-Jakoba, choroba Picka, choroba z ciałami Lewy’ego, degeneracja synaptyczna, dysfunkcja mitochondrialna, fosforylacja tau, glejoza, istota czarna, jądra podstawy, komórki glejowe, kora mózgowa, mikrotubule, mutacja genu GRN, otępienie czołowo-skroniowe, patofizjologia, postępujące porażenie nadjądrowe, schorzenie neurodegeneracyjne, splątki neurofibrylarne, tauopatia, transport aksonalny, zaburzenia motoryczne, zespół korowo-podstawny, złogi amyloidu, zwyrodnienie korowo-podstawne -
Leksykon chorób i schorzeń
Psychoza charakteryzuje się utratą kontaktu z rzeczywistością i jest związana z dysfunkcjami w wielu układach neuroprzekaźnikowych, przede wszystkim dopaminergicznym, glutaminianowym, GABA-ergicznym, serotoninergicznym oraz cholinergicznym. Hipoteza dopaminowa, oparta na nadmiernej aktywności receptorów D2 w szlaku mezolimbicznym, pozostaje kluczowa, jednak patogeneza psychozy jest wieloczynnikowa i obejmuje także neurozapalne procesy z udziałem cytokin prozapalnych, zwłaszcza IL-6, stres oksydacyjny oraz dysfunkcję mitochondrialną. Neuroobrazowanie wskazuje na zmniejszenie istoty szarej w korze przedczołowej i skroniowej oraz dysfunkcję sieci neuronalnych, takich jak prążkowie asocjacyjne, kora przedczołowa i wzgórze, co koreluje z objawami psychotycznymi. Ponadto, psychoza może mieć różne etiologie, w tym nadużywanie substancji psychoaktywnych (np. amfetamina, konopie, LSD), choroby neurodegeneracyjne (np. choroba Parkinsona, Alzheimer), zaburzenia endokrynologiczne (np. tyreotoksykoza) oraz czynniki genetyczne i środowiskowe, które wpływają na rozwój i przebieg choroby.
choroba układu nerwowego, cytokina prozapalna, dysfunkcja dopaminergiczna, dysfunkcja mitochondrialna, halucynacje, hipoteza dopaminowa, interleukina-6, klozapina, kwas gamma-aminomasłowy, lek przeciwpsychotyczny, lek przeciwzapalny, model obliczeniowy, neurozapalenie, oś jelitowo-mózgowa, oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, przekaźnictwo serotoninergiczne, psychoza indukowana substancjami, psychoza w chorobie Parkinsona, reaktywna forma tlenu, receptor 5-HT2A, receptor D2, receptor glutaminianergiczny, receptor NMDA, schemat poznawczy, stres oksydacyjny, sygnalizacja dopaminergiczna, szlak mezolimbiczny, tyreotoksykoza, zaburzenie dopaminergiczne -
Leksykon leków
Produkt złożony Lamivudine + Zidovudine Accord, stosowany w terapii przeciwretrowirusowej, wymaga ścisłego monitorowania hematologicznego, zwłaszcza u pacjentów z zaawansowanym zakażeniem HIV. Należy spodziewać się niedokrwistości, neutropenii i leukopenii, szczególnie przy dawkach zydowudyny 1200-1500 mg/dobę oraz u pacjentów z niską rezerwą szpikową. Badania krwi powinny być wykonywane co 2 tygodnie przez pierwsze 3 miesiące u chorych w zaawansowanym stadium oraz co 1-3 miesiące u pacjentów we wczesnym stadium zakażenia. W przypadku ciężkiej niedokrwistości (Hb < 9 g/dL, 5,59 mmol/L) lub granulocytopenii (< 1,0 x 10^9/L) konieczne jest rozważenie zmiany dawkowania lub stosowanie oddzielnych preparatów lamiwudyny i zydowudyny. Produkt nie powinien być łączony ze stawudyną, emtrycytabiną ani kladrybiną. W trakcie terapii istnieje ryzyko rozwoju kwasicy mleczanowej, zapalenia trzustki oraz lipoatrofii, co wymaga natychmiastowego przerwania leczenia w przypadku wystąpienia objawów klinicznych lub nieprawidłowości laboratoryjnych.
autoimmunologiczne zapalenie wątroby, choroba Gravesa-Basedowa, dysfunkcja mitochondrialna, hepatomegalia, hiperlaktatemia, kwasica metaboliczna, kwasica mleczanowa, lipoatrofia, martwica kości, mielosupresja, neutropenia, terapia przeciwretrowirusowa, wirusowe zapalenie wątroby typu B, wirusowe zapalenie wątroby typu C, zaburzenie hematopoezy, zakażenie oportunistyczne, zakażenie prątkami, zapalenie płuc Pneumocystis, zapalenie trzustki, zapalenie wątroby, zespół reaktywacji immunologicznej, złożona terapia przeciwretrowirusowa -
Leksykon chorób i schorzeń
Urazowe uszkodzenie mózgu (TBI) to złożony proces patofizjologiczny, obejmujący pierwotne uszkodzenie mechaniczne tkanki mózgowej oraz wtórne kaskady biochemiczne i komórkowe, takie jak ekscytotoksyczność, dysfunkcja mitochondrialna, stres oksydacyjny, neuroinflammacja i apoptoza. Mechanizmy pierwotne dzielą się na kontaktowe i przyspieszenia-opóźnienia, z rozlanym uszkodzeniem aksonalnym (DAI) jako kluczowym elementem mikroskopowym, często niewidocznym w standardowych badaniach obrazowych. Wtórne uszkodzenia rozwijają się w ciągu godzin do dni po urazie i obejmują m.in. przerwanie bariery krew-mózg, nadmierne uwalnianie glutaminianu, aktywację szlaków sygnałowych NF-κB, JAK/STAT, MAPK, PI3K/Akt/mTOR oraz powstawanie obrzęku mózgu (naczyniopochodnego i cytotoksycznego). Warto podkreślić, że stres oksydacyjny i neuroinflammacja odgrywają kluczową rolę w progresji uszkodzeń, a ich modulacja stanowi potencjalny cel terapeutyczny.
autonomiczny układ nerwowy, bariera krew-mózg, choroba Alzheimera, ciśnienie wewnątrzczaszkowe, degeneracja aksonów, dysfunkcja mitochondrialna, ekscytotoksyczność, glutaminian, inflammasom NLRP3, krwiak wewnątrzczaszkowy, neuroinflammacja, obrzęk cytotoksyczny, obrzęk mózgu, obrzęk naczyniopochodny, oś mózg-jelito, ośrodkowy układ nerwowy, peroksydacja lipidów, przewlekła encefalopatia pourazowa, reaktywne formy tlenu, receptor NMDA, rozlane uszkodzenie aksonalne, siła mechaniczna, stres oksydacyjny, szlak JAK-STAT, szlak MAPK, szlak NF-κB, szlak PI3K/AKT, urazowe uszkodzenie mózgu, uszkodzenie mikronaczyniowe, uszkodzenie nerwów czaszkowych, wtórne uszkodzenie mózgu, zaburzenie metaboliczne, złamanie czaszki -
Leksykon chorób i schorzeń
Neuropatia obwodowa obejmuje uszkodzenia nerwów obwodowych wynikające z różnych mechanizmów patofizjologicznych, takich jak zwyrodnienie aksonalne (około 80% przypadków), zwyrodnienie wallerowskie oraz demielinizacja segmentarna (około 20% przypadków). Uszkodzenia te prowadzą do zaburzeń struktury i funkcji neuronów, z różnym rokowaniem zależnym od typu uszkodzenia – demielinizacja segmentarna cechuje się lepszą regeneracją niż uszkodzenia aksonalne. Na poziomie molekularnym kluczowe są stres oksydacyjny, dysfunkcja mitochondrialna, zaburzenia kanałów jonowych oraz neuroinflammacja, które przyczyniają się do patologii nerwów. W neuropatii cukrzycowej istotne są szlaki polioli, zaawansowanych produktów końcowych glikacji (AGEs), kinazy białkowej C (PKC), polimerazy (PARP) oraz heksozaminy, a także uszkodzenie naczyń drobnych i komórek Schwanna. Chemioterapia indukowana neuropatia obwodowa (CIPN) dotyka 19–85% pacjentów i wiąże się z zaburzeniami mikrotubul, stresem oksydacyjnym, toksycznością zwojów korzeni grzbietowych oraz demielinizacją, z udziałem enzymu MMP-13. Neuropatie zapalne (np. zespół Guillaina-Barrégo, CIDP) mają podłoże immunologiczne, a neuropatie dziedziczne, takie jak choroba Charcota-Mariego-Tootha, wynikają z mutacji genetycznych wpływających na funkcję komórek Schwanna i aksonów.
badania elektrofizjologiczne, biomarker, biopsja nerwu, choroba Charcota-Mariego-Tootha, dysfunkcja mitochondrialna, dyslipidemia, kanały jonowe, kanały sodowe, kinaza białkowa C, komórki Schwanna, mimikra molekularna, mononeuropatia, neuroinflammacja, neuropatia aksonalna, neuropatia cukrzycowa, neuropatia demielinizacyjna, neuropatia dziedziczna, neuropatia obwodowa, niedokrwienie nerwów, osłonka mielinowa, polineuropatia, przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna, reaktywne formy tlenu, remielinizacja, stres oksydacyjny, szlak heksozaminy, szlak polioli, testy genetyczne, transport aksonalny, zespół Guillaina-Barrégo, zwyrodnienie aksonalne, zwyrodnienie wallerowskie -
Leksykon chorób i schorzeń
Adrenoleukodystrofia sprzężona z chromosomem X (X-ALD) jest rzadką chorobą genetyczną spowodowaną mutacjami w genie ABCD1, prowadzącą do defektu białka peroksysomalnego ABCD1 i zaburzenia transportu oraz degradacji bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (VLCFA). Akumulacja VLCFA, zwłaszcza nasyconego C26:0, powoduje uszkodzenia osłonki mielinowej, stres oksydacyjny, dysfunkcję mitochondrialną oraz neuroinflammację, co skutkuje różnorodnymi fenotypami klinicznymi, takimi jak adrenomyeloneuropatia (AMN) i mózgowa postać ALD (cALD). Brak korelacji genotypowo-fenotypowej wskazuje na udział czynników modyfikujących, epigenetycznych i środowiskowych w patogenezie choroby. W cALD obserwuje się zapalną demielinizację istoty białej mózgu, naruszenie bariery krew-mózg oraz aktywację mikrogleju, co prowadzi do progresji neurodegeneracji i śmierci.
adrenoleukodystrofia, adrenoleukodystrofia sprzężona z chromosomem X, bardzo długołańcuchowe kwasy tłuszczowe, bariera krew-mózg, białko adrenoleukodystrofii, degeneracja aksonalna, degeneracja Wallerowska, dysfunkcja mitochondrialna, fosforylacja oksydacyjna, gen ABCD1, glutation, kora nadnerczy, metaloproteazy macierzy, mikroglej, mózgowa postać adrenoleukodystrofii, neuroinflammacja, niewydolność nadnerczy, osłonka mielinowa, peroksydacja lipidów, przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych, rdzeń kręgowy, reakcja zapalna, reaktywne formy tlenu, rezonans magnetyczny, spektroskopia, stres oksydacyjny, terapia genowa -
Leksykon chorób i schorzeń
Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD) jest najczęstszą przyczyną przewlekłej choroby wątroby w krajach zachodnich, dotykającą 25-30% populacji. Patogeneza NAFLD jest wieloczynnikowa i obejmuje zespół metaboliczny (otyłość centralna, insulinooporność, cukrzyca typu 2, dyslipidemia, nadciśnienie tętnicze), czynniki genetyczne (np. wariant rs738409 genu PNPLA3), dietę wysoką w fruktozę, nasycone kwasy tłuszczowe i kalorie, a także zaburzenia mikrobiomu jelitowego. Insulinooporność prowadzi do zwiększonej lipogenezy wątrobowej i zahamowania β-oksydacji kwasów tłuszczowych, co skutkuje akumulacją trójglicerydów w hepatocytach. Progresja do NASH wiąże się ze stresem oksydacyjnym, aktywacją komórek Kupffera, produkcją cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-6, IL-1β) oraz włóknieniem. Epidemiologicznie NAFLD częściej występuje u mężczyzn, osób starszych (>50 lat) oraz w populacjach latynoskich, a także u dzieci z otyłością. Współczynnik ryzyka zgonu z powodu choroby wątroby u pacjentów z NAFLD wynosi HR=2,53 (95% CI 1,23-5,18), a ogólna śmiertelność jest zwiększona (HR=1,34; 95% CI 1,17-1,54).
agoniści receptora GLP-1, amiodaron, beta-oksydacja kwasów tłuszczowych, celiakia, ceramidy, cholecystektomia, choroba Wilsona, cytokiny prozapalne, dysfunkcja mitochondrialna, dyslipidemia, gen PNPLA3, glikokortykosteroidy, hipopituitaryzm, insulinooporność, komórki gwiaździste wątroby, komórki Kupffera, lipogeneza, lipoproteiny VLDL, liraglutyd, martwica wątroby, metotreksat, mikrobiom jelitowy, nadciśnienie tętnicze, nadciśnienie wrotne, niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby, niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby, niedobór hormonu wzrostu, niedoczynność tarczycy, otyłość, peroksydacja lipidów, proste stłuszczenie wątroby, rak wątrobowokomórkowy, reaktywne formy tlenu, statyny, stres oksydacyjny, tamoksyfen, tiazolidynediony, wirusowe zapalenie wątroby typu C, włóknienie wątroby, zespół metaboliczny, zespół policystycznych jajników -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Niemanna-Picka to autosomalnie recesywna lizosomalna choroba spichrzeniowa, obejmująca typy A, B (spowodowane mutacjami w genie SMPD1 na chromosomie 11, kodującym kwaśną sfingomielinazę – ASM) oraz typ C (mutacje w genach NPC1 na 18q11.2 lub NPC2 na 14q24.3). Typy A i B charakteryzują się niedoborem ASM, prowadzącym do akumulacji sfingomieliny w lizosomach, co skutkuje uszkodzeniem mózgu, płuc, śledziony i wątroby. Mutacje nonsensowne i frameshift wiążą się z typem A (brak lub minimalna aktywność ASM), natomiast mutacje missense (65,3%) z typem B (resztkowa aktywność enzymu do 30%). Typ C wynika z defektu transportu cholesterolu i lipidów, z gromadzeniem cholesterolu w lizosomach, co prowadzi do toksycznego uszkodzenia komórek. W genie NPC1 zidentyfikowano ponad 400 mutacji, a w NPC2 18 wariantów. Fenotypy choroby wykazują dużą heterogenność, zależną od rodzaju mutacji, poziomu resztkowej aktywności enzymu oraz czynników modyfikujących, co wpływa na przebieg kliniczny i rokowanie.
cholestaza noworodkowa, choroba Niemanna-Picka, choroba Niemanna-Picka typu C, dysfunkcja lizosomalna, dysfunkcja mitochondrialna, dziedziczenie autosomalne recesywne, ekspresja fenotypowa, gen NPC1, gen NPC2, gen SMPD1, gromadzenie lipidów, heterogenność genetyczna, homeostaza wapnia, kwaśna sfingomielinaza, lizosomalna choroba spichrzeniowa, mutacja nonsensowna, mutacja przesunięcia ramki odczytu, mutacja zmiany sensu, niedobór kwaśnej sfingomielinazy, nosicielstwo genu, patogeneza, sfingomielina, terapia celowana, terapia genowa -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba neuronu ruchowego (ChNR) to postępujące schorzenie neurodegeneracyjne, które dotyka neurony ruchowe w mózgu i rdzeniu kręgowym. Etiologia ChNR jest wieloczynnikowa, obejmująca czynniki genetyczne, środowiskowe oraz związane ze stylem życia. Około 10% przypadków ma charakter rodzinny, z mutacjami w genach C9ORF72, SOD1, TARDBP i FUS, odpowiadającymi za 70% przypadków rodzinnych. Ryzyko rozwoju choroby wzrasta z wiekiem, a obecność ChNR u rodzica zwiększa ryzyko u potomstwa do około 1,4% (w porównaniu do 0,3% w populacji ogólnej). Czynniki środowiskowe, takie jak ekspozycja na pestycydy, metale ciężkie, toksynę BMAA, urazy mechaniczne i infekcje wirusowe, oraz elementy stylu życia, w tym intensywna aktywność fizyczna, palenie tytoniu (zwiększające ryzyko o około 40%), służba wojskowa i BMI, również mogą wpływać na rozwój choroby. Mechanizmy patogenetyczne obejmują agregację białek (zwłaszcza TDP-43), ekscytotoksyczność glutaminianową, dysfunkcję mitochondrialną, zaburzenia transportu aksjonalnego, neuroinflamację oraz stres oksydacyjny.
agregacja białek, białko TDP-43, biomarker, C9orf72, choroba neuronu ruchowego, dysfunkcja mitochondrialna, dysmutaza ponadtlenkowa 1, ekscytotoksyczność glutaminianowa, FUS, infekcja wirusowa, metale ciężkie, model wieloczynnikowy, mutacja genetyczna, neuroinflammacja, oligonukleotyd antysensowny, palenie tytoniu, pestycydy, rdzeń kręgowy, reaktywne formy tlenu, schorzenie neurodegeneracyjne, spontaniczna remisja, sport kontaktowy, stres oksydacyjny, TARDBP, terapia komórkami macierzystymi, tofersen, uraz głowy -
Leksykon chorób i schorzeń
Zaburzenia psychiczne charakteryzują się złożoną patogenezą obejmującą setki genów i liczne szlaki molekularne, w tym metylację DNA, transkrypcję i składanie RNA, co potwierdza model omnigeniczny genetyki tych schorzeń. Neuroprzekaźniki takie jak dopamina, serotonina i noradrenalina odgrywają kluczową rolę, jednak ich dysfunkcje nie wyczerpują mechanizmów chorobowych, co wskazuje na udział dodatkowych szlaków, m.in. układu immunologicznego (TNF-α), mitochondrialnego oraz mózgowego układu renina-angiotensyna (RAS). Nowe terapie, takie jak zatwierdzony w 2024 roku lek Cobenfy (ksanomelina i chlorek tropium) działający na receptory cholinergiczne, stanowią przełom w leczeniu schizofrenii, oferując alternatywę dla tradycyjnych leków dopaminergicznych. Integracja danych wieloomicznych i sieciowych umożliwia identyfikację nowych celów terapeutycznych oraz biomarkerów, co jest kluczowe dla rozwoju psychiatrii precyzyjnej i poprawy wyników leczenia, zwłaszcza w kontekście oporności na standardowe terapie.
ADHD, angiotensyna II, choroba afektywna dwubiegunowa, choroba autoimmunologiczna, choroba Huntingtona, choroba neurodegeneracyjna, choroba ośrodkowego układu nerwowego, choroba Parkinsona, depresja oporna na leczenie, dysfunkcja mitochondrialna, fosfolipidy, inhibitor ACE, komórki T, metylacja DNA, mikrobiota jelitowa, objaw psychotyczny, oś HPA, oś jelito-mózg, ośrodkowy układ nerwowy, schizofrenia, SSRI, stres oksydacyjny, synaptopatia, TNF-alfa, układ odpornościowy, układ renina-angiotensyna, zaburzenie afektywne, zaburzenie kontroli impulsów, zaburzenie nastroju, zaburzenie obsesyjno-kompulsywne, zaburzenie psychiczne, zaburzenie ze spektrum autyzmu, zespół odstawienia, zespół serotoninowy -
Leksykon chorób i schorzeń
Zaburzenia ruchowe to heterogeniczna grupa schorzeń neurologicznych wynikających z dysfunkcji jąder podstawy, które regulują równowagę między szlakiem bezpośrednim (ułatwiającym ruchy dowolne) a pośrednim (hamującym ruchy mimowolne). W chorobie Parkinsona obserwuje się przewagę aktywności szlaku pośredniego z niedoborem dopaminy, co prowadzi do hipokinetycznych objawów takich jak spowolnienie ruchowe, sztywność i drżenie. W zaburzeniach hiperkinetycznych, np. pląsawicy czy dystonii, dominuje nadmierna aktywność szlaku bezpośredniego, skutkująca mimowolnymi ruchami. Patogeneza obejmuje zaburzenia neuroprzekaźnictwa dopaminergicznego, GABA-ergicznego i cholinergicznego, a także procesy molekularne, takie jak agregacja alfa-synukleiny, dysfunkcja mitochondriów i zaburzenia autofagii. Genetyczne mutacje w genach SNCA, LRRK2, HTT, TOR1A i innych odgrywają kluczową rolę w etiologii tych schorzeń.
alfa-synukleina, autoimmunologiczne zapalenie mózgu, choreoatetoza, choroba Huntingtona, choroba Parkinsona, ciało Lewy’ego, drżenie, dysfunkcja mitochondrialna, dyskineza, dystonia, GABA, gałka blada wewnętrzna, głęboka stymulacja mózgu, istota czarna, jądra podstawy, jądro niskowzgórzowe, kwas gamma-aminomasłowy, mitofagia, neuroinflammacja, neuron dopaminergiczny, pląsawica Huntingtona, plastyczność synaptyczna, zaburzenie hiperkinetyczne, zaburzenie hipokinetyczne, zaburzenie zachowania w fazie snu REM, zanieczyszczenie powietrza, zespół paraneoplastyczny -
Leksykon chorób i schorzeń
Neuropatia autonomiczna to złożone zaburzenie wynikające z uszkodzenia włókien nerwowych autonomicznego układu nerwowego, które kontrolują funkcje mimowolne organizmu. Najczęstszą przyczyną jest cukrzyca, zwłaszcza źle kontrolowana, prowadząca do cukrzycowej neuropatii autonomicznej (DAN) i neuropatii autonomicznej układu sercowo-naczyniowego (CAN). Patogeneza DAN obejmuje przewlekłą hiperglikemię, która indukuje stres oksydacyjny, aktywację szlaków metabolicznych (m.in. szlak heksozaminowy, kinazę białkową C, szlak poliolowy), niedokrwienie neuronalne oraz dysfunkcję mitochondrialną. W efekcie dochodzi do uszkodzenia i śmierci neuronów, co manifestuje się tachykardią spoczynkową, zmniejszeniem napięcia przywspółczulnego oraz zaburzeniami funkcji układu pokarmowego, moczowo-płciowego i gruczołów potowych. Częstość występowania DAN wzrasta z czasem trwania cukrzycy, sięgając do 50% po 15 latach choroby. Autoimmunologiczna neuropatia autonomiczna (AAG) jest spowodowana przeciwciałami przeciwko zwojowemu receptorowi acetylocholiny (gAChR), które blokują funkcję receptorów nAChR, prowadząc do zaburzeń transmisji synaptycznej i niewydolności autonomicznej.
amyloidoza, autonomiczny układ nerwowy, autoprzeciwciało, białko C-reaktywne, biopsja skóry, celiakia, cukrzycowa neuropatia autonomiczna, czynnik martwicy nowotworów, dieta bezglutenowa, dysfagia, dysfunkcja mitochondrialna, dysfunkcja śródbłonka, funkcje autonomiczne, gastropareza, hiperglikemia, insulinooporność, interleukina-6, kinaza białkowa C, końcowe produkty zaawansowanej glikacji, nerw autonomiczny, nerw błędny, neuropatia autonomiczna, obturacyjny bezdech senny, przeciwciało przeciwneuronalne, reaktywne formy tlenu, reumatoidalne zapalenie stawów, stres oksydacyjny, szlak poliolowy, toczeń rumieniowaty układowy, zaburzenia erekcji, zanik wieloukładowy, zespół Guillaina-Barrégo, zespół Sjögrena -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół wymiotów cyklicznych (ZWC) to przewlekłe zaburzenie czynnościowe charakteryzujące się nawracającymi epizodami intensywnych wymiotów, oddzielonymi okresami całkowitego zdrowia. Diagnoza opiera się na kryteriach Rome IV, które dla dzieci wymagają co najmniej dwóch epizodów trwających od godzin do dni w ciągu 6 miesięcy, a dla dorosłych co najmniej trzech epizodów w ciągu roku, z których dwa wystąpiły w ostatnich 6 miesiącach, trwających krócej niż tydzień. NASPGHAN zaleca bardziej rygorystyczne kryteria u dzieci, m.in. minimum 5 epizodów lub 3 w ciągu 6 miesięcy, z wymiotami co najmniej 4 razy na godzinę przez minimum 1 godzinę. Diagnostyka ZWC jest diagnozą wykluczającą i wymaga szczegółowego wywiadu, badań laboratoryjnych (m.in. morfologia, elektrolity, enzymy wątrobowe i trzustkowe, badania metaboliczne i hormonalne) oraz badań obrazowych (gastroskopia, USG, CT, MRI głowy) i czynnościowych przewodu pokarmowego (scyntygrafia opróżniania żołądka, manometria). Kluczowe jest wykluczenie innych przyczyn wymiotów, takich jak choroby przewodu pokarmowego, neurologiczne, metaboliczne, endokrynologiczne, a także zespół wymiotów wywołany kannabinoidami (CHS).
badanie laboratoryjne, ciśnienie wewnątrzczaszkowe, diagnoza wykluczająca, dysfunkcja mitochondrialna, enzym trzustkowy, enzym wątrobowy, gastropareza, gastroskopia, guz mózgu, kamica nerkowa, kamica żółciowa, ketonuria, kolka nerkowa, kryteria ROME IV, kwasica metaboliczna, manometria antroduodenalna, migrena brzuszna, morfologia krwi, obrzęk tarczy nerwu wzrokowego, refluks żołądkowo-przełykowy, rezonans magnetyczny, scyntygrafia, skręt jelit, tomografia komputerowa, wodogłowie, wymioty żółciowe, zaburzenie cyklu mocznikowego, zaburzenie czynnościowe, zaburzenie utleniania kwasów tłuszczowych, zapalenie trzustki, zapalenie żołądka, zespół wymiotów cyklicznych -
Leksykon chorób i schorzeń
Postępujące porażenie nadrdzeniowe (PSP) to rzadkie, neurodegeneracyjne schorzenie charakteryzujące się nieprawidłowym gromadzeniem białka tau (tauopatia 4R) w neuronach i komórkach glejowych, prowadzącym do ich dysfunkcji i śmierci. Choroba dotyka głównie osoby powyżej 60. roku życia, z nieznaczną przewagą u mężczyzn. Patologia obejmuje uszkodzenia pnia mózgu, jąder podstawy, móżdżku i kory mózgowej, co manifestuje się zaburzeniami równowagi, ruchu, widzenia, mowy, połykania oraz funkcji poznawczych. Genetycznie PSP wiąże się z mutacjami w genie MAPT, zwłaszcza haplotypem H1 i podtypem H1c, a także z wariantami w genach EIF2AK3, MOBP i STX-6. Czynniki środowiskowe, takie jak ekspozycja na metale ciężkie (arsen, chrom, nikiel), toksyny roślinne (annonacyna), pestycydy, nadciśnienie tętnicze oraz przewlekły stres, również zwiększają ryzyko rozwoju choroby. Charakterystyczne dla PSP są gwiaździste sploty astrocytarne barwiące się na białko tau, a lokalizacja i ilość złogów determinują fenotyp kliniczny i nasilenie objawów.
annonacyna, białko tau, choroba neurodegeneracyjna, dysfagia, dysfunkcja mitochondrialna, ekspozycja na arsen, ekspozycja na metale ciężkie, gen MAPT, haplotyp H1, istota czarna, jądra podstawy, jądro zębate, komórki glejowe, komórki nerwowe, mikrotubule, nadciśnienie tętnicze, neuroinflammacja, objawy parkinsonowskie, pień mózgu, postępujące porażenie nadrdzeniowe, sploty neurofibrylarne, terapia komórkowa -
Leksykon chorób i schorzeń
Adrenoleukodystrofia (ALD) to rzadka, sprzężona z chromosomem X choroba genetyczna spowodowana mutacjami w genie ABCD1, kodującym białko ALDP odpowiedzialne za transport bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (VLCFA) do peroksysomów. Defekt ten prowadzi do akumulacji VLCFA, zwłaszcza kwasu cerotowego (26:0), w tkankach mózgu, rdzenia kręgowego i nadnerczy, co wywołuje stres oksydacyjny, uszkodzenie mitochondrialne, aktywację mikrogleju i apoptozę. Klinicznie ALD manifestuje się w kilku postaciach, z których najcięższą jest mózgowa postać dziecięca (CALD) z gwałtownym postępem demielinizacji i objawami neurologicznymi, a także postacią dorosłych (AMN) charakteryzującą się aksonopatią i powolnym przebiegiem. Niewydolność nadnerczy (choroba Addisona) występuje u około 86% chorych chłopców i często jest pierwszym objawem ALD. Diagnostyka opiera się na wykryciu mutacji ABCD1 oraz podwyższonych poziomów VLCFA w surowicy.
adrenoleukodystrofia, adrenomieloneuropatia, aksonopatia, apoptoza, bardzo długołańcuchowe kwasy tłuszczowe, białko adrenoleukodystrofii, choroba Addisona, demielinizacja, dysfunkcja mitochondrialna, dziedziczenie sprzężone z chromosomem X, gen ABCD1, leukodystrofia, metabolizm kwasów tłuszczowych, mikroglej, niedobór aldosteronu, niedobór kortyzolu, niewydolność nadnerczy, noworodkowa adrenoleukodystrofia, osłonka mielinowa, przeszczep komórek macierzystych, stres oksydacyjny, terapia genowa, X-ALD -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół chorego zatokowca (SSS) to złożone zaburzenie funkcji węzła zatokowo-przedsionkowego, charakteryzujące się bradyarytmiami, tachyarytmiami oraz zespołem tachykardia-bradykardia. Etiologia obejmuje zarówno czynniki wewnętrzne, takie jak zwyrodnienie i zwłóknienie węzła zatokowego, mutacje genów kanałów jonowych (SCN5A, HCN4, MYH6), jak i czynniki zewnętrzne, w tym farmakologiczne (beta-blokery, blokery kanału wapniowego, digoksyna) oraz metaboliczne (niedoczynność tarczycy, hiperkaliemia, hipokaliemia). Patofizjologia opiera się na zaburzeniach automatyzmu i przewodzenia impulsów, wynikających z przebudowy elektrycznej i molekularnej węzła SA, nasilanej przez niewydolność serca, migotanie przedsionków oraz dysfunkcję mitochondrialną. Mechanizmy te prowadzą do nieprawidłowej depolaryzacji i przewodzenia impulsów, manifestując się klinicznie jako bradykardia zatokowa, blok zatokowo-przedsionkowy, zatrzymanie zatokowe oraz niekompetencja chronotropowa.
amyloidoza, beta-bloker, blok zatokowo-przedsionkowy, bloker kanału wapniowego, bradyarytmia przedsionkowa, bradykardia zatokowa, digoksyna, dysfunkcja mitochondrialna, dysfunkcja węzła zatokowego, gen HCN4, gen SCN5A, hiperkaliemia, hipokalcemia, hipokaliemia, hipoksja, hipotermia, lek przeciwarytmiczny, migotanie przedsionków, nadwrażliwość zatoki szyjnej, nagła śmierć sercowa, niedoczynność tarczycy, niewydolność serca, omdlenie wazowagalne, rozrusznik serca, sarkoidoza, tachyarytmia przedsionkowa, udar mózgu, węzeł zatokowy, zatrzymanie zatokowe, zespół tachykardia-bradykardia -
Leksykon chorób i schorzeń
Przepuklina macicy, będąca formą wypadania narządów miednicy, wynika z osłabienia mechanizmów podporowych dna miednicy, w tym mięśni dźwigaczy odbytu, więzadeł maciczno-krzyżowych i kardynalnych oraz powięzi łącznotkankowej. Patogeneza jest wieloczynnikowa i obejmuje uszkodzenia mięśni dna miednicy (zwłaszcza po porodzie drogami natury, gdzie ryzyko uszkodzenia mięśni dźwigaczy odbytu wzrasta 7,3-krotnie), zaburzenia metabolizmu kolagenu (zmniejszona zawartość kolagenu typu I, wzrost kolagenu typu III), dysfunkcję elastyny, uszkodzenia neurogenne, zmiany hormonalne (spadek estrogenów w menopauzie), stres oksydacyjny oraz czynniki genetyczne (np. polimorfizmy COL3A1, ESR1). Kluczową rolę odgrywają fibroblasty, których zaburzona funkcja prowadzi do nieprawidłowego metabolizmu ECM, a także zmiany fenotypu komórek mięśni gładkich, co zwiększa rozciągliwość i kruchość tkanek podtrzymujących macicę.
atrofia urogenitalna, dysfunkcja mitochondrialna, histerektomia, macierz pozakomórkowa, metaloproteinaza macierzy, mięsień dźwigacz odbytu, neuropatia nerwu sromowego, niestabilność genomowa, nietrzymanie moczu, nietrzymanie stolca, oksydaza lizylowa, przepuklina macicy, stres oksydacyjny, teoria integralna Petrosa, tkankowy inhibitor metaloproteinaz, transformujący czynnik wzrostu beta-1, więzadło kardynalne, więzadło maciczno-krzyżowe, wypadanie narządów miednicy -
Leksykon chorób i schorzeń
Cukrzyca typu 2, będąca przewlekłym zaburzeniem metabolicznym charakteryzującym się hiperglikemią wynikającą z insulinooporności i upośledzonej sekrecji insuliny, stanowi globalne wyzwanie zdrowotne z prognozowaną liczbą chorych sięgającą 350 milionów do 2030 roku. Wczesne wykrycie osób z wysokim ryzykiem rozwoju choroby jest kluczowe dla skutecznej profilaktyki i leczenia. Modele predykcyjne, uwzględniające tradycyjne czynniki ryzyka takie jak wiek, płeć, BMI, poziom HbA1c, a także nowoczesne biomarkery zapalenia (IL-10), stresu oksydacyjnego (8-izoprostan, GSSG) i dysfunkcji mitochondrialnej (humanina, P66Shc), poprawiają identyfikację pacjentów zagrożonych rozwojem cukrzycy. Jednakże większość modeli wykazuje umiarkowaną zdolność dyskryminacyjną (np. AUC 0,73–0,79) i wymaga dalszej kalibracji oraz walidacji zewnętrznej, aby zwiększyć ich wiarygodność i użyteczność kliniczną.
8-izoprostan, albuminuria, biomarker, choroba trzustki, choroba układu krążenia, cukrzyca typu 2, dysfunkcja mitochondrialna, HbA1c, insulinooporność, interleukina-10, laparoskopowa rękawowa gastrektomia, leczenie bariatryczne, lek przeciwnadciśnieniowy, obwód talii, podwyższony poziom glukozy, powikłanie sercowo-naczyniowe, spoczynkowy wydatek energetyczny, stan przedcukrzycowy, stres oksydacyjny, trójglicerydy, wskaźnik beztłuszczowej masy ciała, wskaźnik masy ciała -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół autystyczny (ASD) to heterogenne zaburzenie neurorozwojowe charakteryzujące się deficytami w interakcjach społecznych, komunikacji oraz powtarzalnymi wzorcami zachowań. Etiologia ASD jest wieloczynnikowa, obejmująca zarówno czynniki genetyczne (dziedziczność 64-91%), jak i środowiskowe, które wpływają na strukturę i funkcję mózgu. Genetyczna architektura ASD jest złożona, z ponad 1000 genów powiązanych z chorobą, w tym SHANK, NLGN, NRXN, FMR1, MECP2, CHD8 i CNTNAP2, które wpływają na synaptogenezę, funkcje synaptyczne oraz regulację epigenetyczną. Kluczowe szlaki sygnalizacyjne zaangażowane w patogenezę to PI3K/Akt/mTOR, ERK/MAPK, JAKMIP1 oraz sygnalizacja wapniowa, które zaburzają równowagę pobudzenia i hamowania (E/I) w neuronach. Dysfunkcja synaptyczna, w tym obniżona ekspresja parvalbuminy (PV), oraz zaburzenia mitochondrialne, stres oksydacyjny i stan zapalny, są istotnymi mechanizmami patofizjologicznymi ASD. Ponadto, dysbioza jelitowa i zaburzenia osi mikrobiom-jelito-mózg odgrywają ważną rolę w modulacji neurozapalnych procesów i funkcji mózgu u pacjentów z ASD.
aktywacja mikrogleju, bariera jelitowa, ciało migdałowate, ciało modzelowate, cytokina prozapalna, czynnik genetyczny, czynnik prenatalny, dysbioza jelitowa, dysfunkcja mitochondrialna, dysregulacja immunologiczna, istota szara, kora przedczołowa, kwas walproinowy, metylacja DNA, mielinizacja, mikrobiota jelitowa, modyfikacja epigenetyczna, modyfikacja histonów, neurogeneza hipokampa, neurozapalenie, okres krytyczny, oś jelitowo-mózgowa, połączenie skroniowo-ciemieniowe, receptor GABA, receptor glutaminergiczny, remodelowanie chromatyny, stres oksydacyjny, sygnalizacja wapniowa, synaptogeneza, szlak PI3K/AKT/mTOR, transmisja glutaminergiczna, transporter glutaminianu, zaburzenie neurorozwojowe, zaburzenie transkrypcji, zaburzenie ze spektrum autyzmu, zespół autystyczny, zespół Retta -
Leksykon chorób i schorzeń
Włóknienie płucne charakteryzuje się uszkodzeniem i bliznowaceniem tkanki płucnej, prowadzącym do zaburzeń wymiany gazowej. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmując przyczyny polekowe (np. bleomycyna, amiodaron), popromienne, środowiskowe (np. pleśnie, dym tytoniowy), autoimmunologiczne (np. reumatoidalne zapalenie stawów, twardzina układowa) oraz zawodowe (np. azbest, krzemionka). Idiopatyczne włóknienie płuc (IPF) stanowi najczęstszą i najcięższą formę, diagnozowaną po wykluczeniu innych przyczyn, z dominacją u mężczyzn powyżej 50. roku życia. Czynniki ryzyka IPF to m.in. palenie tytoniu (ok. 75% pacjentów), narażenie zawodowe, refluks żołądkowo-przełykowy (GERD) oraz predyspozycje genetyczne, w tym mutacje w genach MUC5B, TERT, TERC, SFTPA2 i SFTPC. Patogeneza łączy teorię zapalną i nieprawidłowej naprawy nabłonka pęcherzyków płucnych, prowadząc do aktywacji fibroblastów i nadmiernej produkcji macierzy pozakomórkowej.
alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych, azbestoza, bliznowacenie tkanki płucnej, choroba autoimmunologiczna, dysfunkcja mitochondrialna, idiopatyczne włóknienie płuc, krzemica, lek przeciwnowotworowy, nadciśnienie płucne, odma opłucnowa, pneumokonioza, pylica płuc, refluks żołądkowo-przełykowy, reumatoidalne zapalenie stawów, sarkoidoza, skracanie telomerów, toczeń rumieniowaty układowy, twardzina układowa, włóknienie płucne, zapalenie naczyń, zapalenie skórno-mięśniowe, zapalenie wielomięśniowe, zespół antysyntetazowy, zespół Sjögrena -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba dwubiegunowa (ChD) to złożone, przewlekłe zaburzenie psychiczne charakteryzujące się epizodami manii i depresji, z patofizjologią obejmującą dysfunkcje w układach limbicznym, prążkowiowym i korowo-czołowym oraz zaburzenia neuroprzekaźnictwa cholinergicznego, katecholaminergicznego i serotoninergicznego. Genetyczny komponent ChD jest istotny, z dziedzicznością typu I oszacowaną na 0,73, a geny takie jak ANK3, CACNA1C i AKAP11 są powiązane z ryzykiem rozwoju choroby. Neurobiologicznie obserwuje się nieprawidłowości w neurotransmisji dopaminergicznej (hiperdopaminergia w manii, hipodopaminergia w depresji), glutaminianowej (podwyższony poziom glutaminianu) i GABA-ergicznej (obniżona neurotransmisja GABA). Ponadto, dysfunkcja osi podwzgórze-przysadka-kora nadnerczy (HPA) manifestuje się podwyższonymi poziomami kortyzolu, ACTH i nasileniem odpowiedzi na test deksametazonowy/CRH, co koreluje z wahaniami nastroju. W patogenezie ChD istotne są także zaburzenia neuroplastyczności, homeostazy wapnia, funkcji mitochondrialnych oraz stan zapalny, z podwyższonymi markerami prozapalnymi, takimi jak TNF-α, IL-1, IL-6 i inne cytokiny, które wpływają na neuroprzekaźnictwo i funkcje poznawcze.
badania asocjacyjne całego genomu, blokery kanału wapniowego, choroba dwubiegunowa, choroba dwubiegunowa typu I, ciało migdałowate, cykl kwasu trójkarboksylowego, cytokiny prozapalne, dopamina, dysfunkcja immunologiczna, dysfunkcja mitochondrialna, hipokamp, hormon adrenokortykotropowy, indukowane pluripotencjalne komórki macierzyste, inflammasom NLRP3, interleukina-6, kora oczodołowo-czołowa, kora przedczołowa brzuszno-boczna, kora przedczołowa przyśrodkowa, kortyzol, neuroinflammacja, neurotransmitery, oś HPA, patofizjologia, przednia część kory zakrętu obręczy, receptor TrkB, receptory dopaminowe, rytm dobowy, stabilizatory nastroju, stres oksydacyjny, TNF-alfa, transporter serotoniny, trimetazydyna, układ limbiczny -
Leksykon chorób i schorzeń
Mokra postać zwyrodnienia plamki żółtej (wAMD) jest główną przyczyną ciężkiej utraty centralnego widzenia u osób starszych w krajach rozwiniętych, odpowiadając za 80-90% przypadków znacznej ślepoty związanej z AMD. Patogeneza wAMD opiera się na neowaskularyzacji naczyniówkowej (CNV), indukowanej głównie przez nadmierną ekspresję czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF), zwłaszcza izoformy VEGF-165, która stymuluje proliferację i migrację komórek śródbłonka oraz zwiększa przepuszczalność naczyń. Proces ten prowadzi do powstawania przeciekających, kruchych naczyń pod siatkówką, powodujących gromadzenie się płynu i krwi, co skutkuje obrzękiem, odwarstwieniem nabłonka barwnikowego (PED) oraz bliznowaceniem włóknisto-naczyniowym, a w konsekwencji trwałą utratą widzenia. W patogenezie istotną rolę odgrywają także procesy zapalne, aktywacja układu dopełniacza (z udziałem mutacji w genie CFH), stres oksydacyjny, dysfunkcja mitochondrialna oraz starzenie się komórek, które nasilają uszkodzenia RPE i fotoreceptorów. Typy CNV obejmują m.in. typ 1 (pod RPE), typ 2 (podsiatkówkowy) oraz typ 3 (wewnątrzsiatkówkowy), a szczególnym podtypem jest waskulopatia polipoidalna naczyniówki (PCV).
aflibercept, bewacyzumab, błona Brucha, brolucizumab, czynnik H dopełniacza, czynnik martwicy nowotworów alfa, czynnik wzrostu fibroblastów, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dysfunkcja mitochondrialna, faricimab, inhibitor kinazy tyrozynowej, inhibitor układu dopełniacza, iniekcja doszklistkowa, kompleks atakujący błonę, lek anty-VEGF, nabłonek barwnikowy siatkówki, neowaskularyzacja naczyniówkowa, odwarstwienie nabłonka barwnikowego, płytkowy czynnik wzrostu, proces zapalny, ranibizumab, reaktywne formy tlenu, stres oksydacyjny, terapia genowa, układ dopełniacza, zwyrodnienie plamki żółtej -
Leksykon chorób i schorzeń
Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to autosomalna recesywna choroba neurodegeneracyjna spowodowana mutacją lub delecją genu SMN1 na chromosomie 5q13, prowadząca do niedoboru białka SMN. W 95% przypadków obserwuje się homozygotyczną delecję eksonu 7 w SMN1, co skutkuje deficytem funkcjonalnego białka SMN, niezbędnego do przeżycia alfa-motoneuronów rdzenia kręgowego. Ciężkość choroby koreluje odwrotnie z liczbą kopii paralogicznego genu SMN2, który wytwarza jedynie 10-15% funkcjonalnego białka SMN. Patogeneza SMA obejmuje zaburzenia splicingu pre-mRNA, defekty złącza nerwowo-mięśniowego (m.in. akumulację neurofilamentów, upośledzenie transmisji synaptycznej), dysfunkcję mitochondrialną oraz zaburzenia autofagii, różniące się między tkankami. Ponadto, istotną rolę odgrywają modyfikatory fenotypu, takie jak plastyna-3 (PLS3) i Neurocalcin Delta (NCALD), które wpływają na przebieg choroby poprzez regulację endocytozy i aksonogenezy.
autofagia, białko SMN, choroba neurodegeneracyjna, degeneracja neuronów ruchowych, dysfunkcja mitochondrialna, gen SMN2, nusinersen, oligonukleotyd antysensowny, onasemnogene abeparvovec, płytka motoryczna, rdzeniowy zanik mięśni, receptor acetylocholiny, risdiplam, splicing pre-mRNA, statmina, szlak sygnałowy Notch, terapia genowa, zanik mięśniowy, złącze nerwowo-mięśniowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Dystrofia Fuchsa to postępująca choroba rogówki, charakteryzująca się utratą komórek śródbłonka rogówki, tworzeniem guttatów oraz obrzękiem zrębu, prowadzącym do upośledzenia widzenia. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmująca predyspozycje genetyczne (m.in. mutacje w genach COL8A2, TCF4 z ekspansją powtórzeń trinukleotydowych CTG18.1, DMPK, ZEB1, SLC4A11 oraz nowo odkryte mutacje KANK4, LAMC1 i ATP1B1), czynniki środowiskowe (ekspozycja na UV, palenie tytoniu) oraz stres oksydacyjny. Choroba wykazuje autosomalny dominujący wzór dziedziczenia z niepełną penetracją i zmienną ekspresyjnością, a ryzyko rozwoju choroby wzrasta u osób z rodzinną historią, kobiet po menopauzie oraz pacjentów z cukrzycą i innymi schorzeniami metabolicznymi. Komórki śródbłonka wykazują zwiększoną podatność na stres oksydacyjny, co prowadzi do apoptozy i dysfunkcji pompy sodowo-potasowej, skutkując obrzękiem rogówki i pogrubieniem, a liczba komórek śródbłonka może spaść poniżej 500/mm² już w wieku 50 lat (norma u zdrowych osób w wieku 80 lat to 1500-2500/mm²). Ekspozycja na UVA indukuje enzym CYP1B1, który metabolizuje estrogeny do toksycznych metabolitów uszkadzających DNA, co tłumaczy wyższą częstość choroby u kobiet (około 70%).
apoptoza śródbłonka, błona Descemeta, bullae, Descemet Stripping Only, dysfunkcja mitochondrialna, dystrofia Fuchsa, dziedziczenie autosomalne dominujące, ekspansja CTG18.1, ekspozycja na UV, gen DMPK, gen TCF4, guttata, obrzęk rogówki, obrzęk zrębu, pompa sodowo-potasowa, śródbłonek rogówki, stres oksydacyjny, terapia genetyczna, terapia genowa, zmienna ekspresyjność -
Leksykon leków
Retrovir (zydowudyna) w dawce 10 mg/ml, stosowany do infuzji, nie leczy zakażenia HIV ani AIDS, a pacjenci pozostają podatni na infekcje oportunistyczne. Należy unikać jednoczesnego podawania ryfampicyny i stawudyny z zydowudyną ze względu na interakcje. U pacjentów, zwłaszcza z zaawansowanym zakażeniem HIV, obserwuje się powikłania hematologiczne, takie jak niedokrwistość (zwykle po 6 tygodniach), neutropenia (po co najmniej 4 tygodniach) i leukopenia. Ryzyko tych działań niepożądanych wzrasta przy dawkach 1200-1500 mg/dobę oraz u pacjentów z niską rezerwą szpikową. Monitorowanie parametrów hematologicznych jest kluczowe, z zaleceniem cotygodniowych badań krwi. W przypadku spadku hemoglobiny do 7,5-9 g/dl (4,65-5,59 mmol/l) lub granulocytów do 0,75-1,0 × 10^9/l, wskazane jest zmniejszenie dawki lub przerwa w leczeniu 2-4 tygodnie, z oczekiwaną odnową szpiku w ciągu 2 tygodni.
analog nukleozydu, autoimmunologiczne zapalenie wątroby, choroba Gravesa-Basedowa, dysfunkcja mitochondrialna, dyslipidemia, hepatomegalia, hiperlaktatemia, interferon alfa, kwasica metaboliczna, kwasica mleczanowa, leukopenia, lipoatrofia, martwica kości, neutropenia, niedokrwistość, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, odnowa szpiku kostnego, parametry hematologiczne, pneumocystoza, przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby, rezerwa szpikowa, rybawiryna, ryfampicyna, stawudyna, stłuszczenie wątroby, terapia przeciwretrowirusowa, wirusowe zapalenie wątroby typu C, zakażenie HIV, zakażenie oportunistyczne, zapalenie płuc, zapalenie siatkówki, zapalenie trzustki, zapalenie wielomięśniowe, zespół Guillaina-Barrégo, zespół rekonstytucji immunologicznej, zydowudyna -
Leksykon chorób i schorzeń
Mialgiczne zapalenie mózgu i rdzenia/zespół przewlekłego zmęczenia (ME/CFS) to wieloukładowa choroba o niejasnej etiologii, uznawana przez WHO i CDC za zaburzenie mózgu. Charakteryzuje się przewlekłym zmęczeniem, złym samopoczuciem powysiłkowym (PEM), zaburzeniami poznawczymi, dysfunkcją autonomiczną i immunologiczną. Patofizjologia obejmuje zaburzenia funkcji mięśni, metabolizmu mitochondrialnego, układu odpornościowego (m.in. zmniejszona funkcja komórek NK, podwyższone cytokiny prozapalne TNF-α, IL-1β, IL-6), stres oksydacyjny i nitrozacyjny, dysfunkcję receptorów β2-adrenergicznych oraz hipofunkcję osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) z niskim poziomem kortyzolu. Występują także zmiany neurozapalne potwierdzone badaniem PET oraz dysbioza jelitowa, która może wpływać na stan zapalny i przepuszczalność jelitową. ME/CFS wykazuje cechy chorób autoimmunologicznych, w tym obecność autoprzeciwciał i asocjacje z allelami HLA-C*07:04 i HLA-DQB1*03:03.
antygen, biomarkery stresu oksydacyjnego, czynnik martwicy nowotworu alfa, dehydrogenaza pirogronianowa, dysbioza, dysfunkcja autonomiczna, dysfunkcja immunologiczna, dysfunkcja mitochondrialna, dysregulacja naczyniowa, kinaza białkowa aktywowana przez AMP, komórki glejowe, komórki NK, kortyzol, limfocyty T, mialgiczne zapalenie mózgu i rdzenia, mikrobiota jelitowa, neurozapalenie, niedotlenienie tkanek, oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, profil cytokin, przepuszczalność jelitowa, reaktywne formy azotu, reaktywne formy tlenu, receptory toll-podobne, stres oksydacyjny, wirus Epsteina-Barr, wirus Ross River, wzorce molekularne związane z uszkodzeniem, zaburzenia poznawcze, zespół posturalnej tachykardii ortostatycznej, złe samopoczucie powysiłkowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Dziedziczna paraplegia spastyczna (HSP) to heterogenna grupa neurodegeneracyjnych zaburzeń charakteryzujących się postępującą spastycznością i osłabieniem kończyn dolnych, wynikająca z dysfunkcji górnych neuronów ruchowych. Etiologia HSP obejmuje mutacje w ponad 80 genach, które wpływają na kluczowe procesy komórkowe, takie jak transport aksonalny, mielinizacja, funkcje mitochondrialne, metabolizm lipidów oraz kształtowanie retikulum endoplazmatycznego. Dominującym mechanizmem patogenetycznym jest zaburzony transport wewnątrzkomórkowy i aksonalny, a także dysfunkcja mitochondriów i zaburzenia metabolizmu lipidów. Dziedziczenie HSP może mieć charakter autosomalnie dominujący (70-80% przypadków), autosomalnie recesywny (około 20%), sprzężony z chromosomem X (około 2%) lub mitochondrialny. Najczęstsze mutacje autosomalnie dominujące dotyczą genów SPG4 (SPAST, 40% przypadków), ATL1 (SPG3A, 10%) oraz REEP1 i KIF5A, natomiast wśród recesywnych dominują mutacje w SPG11, CYP7B1, SPG7 i SPG15. Klinicznie HSP dzieli się na formy czyste (głównie spastyczność i zaburzenia pęcherza) oraz powikłane (z dodatkowymi objawami neurologicznymi, np. zaburzeniami poznawczymi, neuropatią). Charakterystyczne zmiany obrazowe obejmują ścieńczenie ciała modzelowatego (44% pacjentów), zanik rdzenia kręgowego oraz specyficzny „znak uszu rysia” w SPG11 i SPG15.
ataksja dziedziczna, ataksja móżdżkowa, choroba Parkinsona, cytochrom P450, dysartria, dysfunkcja mitochondrialna, dziedziczenie autosomalnie dominujące, dziedziczenie autosomalnie recesywne, dziedziczenie mitochondrialne, dziedziczenie sprzężone z chromosomem X, dziedziczna paraplegia spastyczna, funkcja mitochondrialna, gen L1CAM, górny neuron ruchowy, metabolizm cholesterolu, metabolizm lipidów, mielinizacja, mikrotubule, mutacja genetyczna, neuropatia obwodowa, retikulum endoplazmatyczne, spastyczność kończyn dolnych, stwardnienie zanikowe boczne, transport aksonalny, transport wewnątrzkomórkowy, zaburzenie metabolizmu lipidów, zaburzenie mielinizacji, zanik rdzenia kręgowego -
Leksykon chorób i schorzeń
Delirium to ostry zespół zaburzeń świadomości i funkcji poznawczych o nagłym początku i zmiennym przebiegu, wywołany przez złożoną interakcję czynników predysponujących i wywołujących. Do głównych czynników predysponujących należą wiek >65 lat, demencja (zwiększająca ryzyko 2-3-krotnie), wcześniejsze epizody delirium, choroby neurologiczne, płeć męska oraz współistniejące schorzenia wielonarządowe. Czynniki wywołujące obejmują infekcje (np. zakażenia układu moczowego, zapalenie płuc, sepsę), leki o działaniu przeciwcholinergicznym, opioidy, benzodiazepiny, nagłe odstawienie substancji uzależniających (np. alkohol, benzodiazepiny), zaburzenia metaboliczne (hipo- i hipernatremia, hipokalcemia, hipoglikemia), niedotlenienie mózgu, uszkodzenia OUN (udar, urazy, guzy), a także czynniki okołooperacyjne i środowiskowe. Delirium pooperacyjne występuje u 10-50% pacjentów, szczególnie po operacjach kardiochirurgicznych, naczyniowych i ortopedycznych, a w OIT dotyczy około 2/3 pacjentów, z 70% częstością u wentylowanych mechanicznie. Delirium tremens pojawia się 1-3 dni po zaprzestaniu alkoholu, z nasileniem 4-5 dni po ostatnim spożyciu.
aktywacja mikrogleju, bariera krew-mózg, benzodiazepina, bloker receptora H2, choroba Parkinsona, delirium tremens, demencja, deprywacja snu, dysfunkcja mitochondrialna, encefalopatia mocznicowa, encefalopatia nadciśnieniowa, encefalopatia wątrobowa, encefalopatia Wernickego, guz mózgu, hiperglikemia, hiperkapnia, hiperosmolalność, hipoglikemia, hipoksja, hipomagnezemia, infekcja wirusowa, krwiak podtwardówkowy, krwotok podpajęczynówkowy, lek przeciwcholinergiczny, lek przeciwdrgawkowy, lek przeciwhistaminowy, lek przeciwparkinsonowski, lek psychotropowy, migrena, nadczynność tarczycy, niedobór acetylocholiny, niedobór tiaminy, niedobór witaminy B12, niedoczynność tarczycy, opioid, patofizjologia delirium, sepsa, steroid, stres oksydacyjny, udar mózgu, uraz głowy, zaburzenia drgawkowe, zaburzenia elektrolitowe, zaburzenia metabolizmu glukozy, zaburzenia nastroju, zaburzenia sensoryczne, zakażenie układu moczowego, zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie płuc, zatrucie tlenkiem węgla, zespół Cushinga -
Leksykon chorób i schorzeń
Atrofia wieloukładowa (MSA) to neurodegeneracyjna synukleinopatia charakteryzująca się obecnością cytoplazmatycznych inkluzji glialnych (GCI) złożonych z patologicznie złożonej α-synukleiny w oligodendrocytach, co odróżnia ją od innych chorób α-synukleinopatycznych. Patogeneza MSA obejmuje nieprawidłowe fałdowanie i agregację α-synukleiny, prawdopodobnie wynikającą z reaktywacji ekspresji genu SNCA lub przenikania białka z neuronów do oligodendrocytów. Dysfunkcja mitochondrialna, w tym mutacje w genie COQ2 prowadzące do obniżenia poziomu koenzymu Q10, oraz zaburzenia degradacji białek (autofagia, proteoliza) odgrywają kluczową rolę w neurodegeneracji. Dodatkowo, obserwuje się aktywację mikrogleju i astrocytów oraz zaburzenia homeostazy żelaza, co potęguje stres oksydacyjny i stan zapalny. Wczesne zmiany obejmują relokację białka p25 (TPPP) i dysfunkcję mieliny, prowadząc do demielinizacji i wtórnej neurodegeneracji, co tłumaczy szybki przebieg choroby i brak odpowiedzi na L-DOPA.
alfa-synukleina, ataksja móżdżkowa, atrofia wieloukładowa, choroba Parkinsona, choroba prionowa, degradacja białek, demielinizacja, dysfunkcja autonomiczna, dysfunkcja mitochondrialna, ferroportyna, ferrytyna, gen SNCA, koenzym Q10, komórki glejowe, neuroinflammacja, oligodendrocyt, oligonukleotydy antysensowne, otępienie z ciałami Lewy’ego, parkinsonizm, przeciwciało monoklonalne, stres oksydacyjny, zaburzenia autofagii -
Leksykon chorób i schorzeń
Klaudykacja, będąca głównym objawem choroby tętnic obwodowych (PAD), wynika z niedokrwienia mięśni szkieletowych podczas wysiłku fizycznego, spowodowanego miażdżycowym zwężeniem tętnic, najczęściej tętnicy udowej powierzchownej. Patofizjologia obejmuje dysfunkcję śródbłonka z obniżoną bioaktywnością tlenku azotu, co ogranicza rozszerzenie naczyń i perfuzję mięśni podczas wysiłku. Niedokrwienie prowadzi do adaptacji naczyniowych, takich jak angiogeneza, jednak u pacjentów z PAD obserwuje się nieadekwatną odpowiedź angiogenną, m.in. z powodu nadekspresji anty-angiogennego VEGF-165b. Dodatkowo, powtarzające się epizody niedokrwienia-reperfuzji indukują stres oksydacyjny i przewlekły stan zapalny, co pogarsza funkcję mięśni i śródbłonka. Metaboliczne zaburzenia mięśni, w tym dysfunkcja mitochondrialna i insulinooporność, dodatkowo ograniczają zdolność do efektywnego wykorzystania tlenu i składników odżywczych, co przekłada się na upośledzenie funkcjonalne pacjentów z PAD. Warto podkreślić, że klaudykacja neurogenna, związana z uciskiem korzeni nerwowych w zwężeniu kanału kręgowego lędźwiowego, różni się patomechanizmem od klaudykacji naczyniowej, mimo podobnych objawów klinicznych.
W terapii klaudykacji nacisk kładzie się na poprawę perfuzji mięśni i funkcji naczyniowej poprzez ćwiczenia fizyczne, które stymulują angiogenezę, poprawiają rozszerzalność naczyń zależną od tlenku azotu, hemoreologię oraz metabolizm mięśniowy. Farmakologicznie, cilostazol – inhibitor fosfodiesterazy – wykazuje skuteczność w zwiększaniu maksymalnej odległości chodzenia o 40-60% po 12-24 tygodniach terapii, dzięki działaniu wazodylatacyjnemu i antyagregacyjnemu. Obecnie trwają badania nad nowymi terapiami proangiogennymi (np. VEGF, bFGF), prekursorami tlenku azotu oraz prostaglandynami rozszerzającymi naczynia, które mogą uzupełnić leczenie. Zrozumienie złożonych mechanizmów patofizjologicznych, w tym roli dysfunkcji mikrokrążenia, mitochondrialnej i stresu oksydacyjnego, jest kluczowe dla opracowania bardziej skutecznych, wieloaspektowych strategii terapeutycznych poprawiających wydolność funkcjonalną pacjentów z PAD.
angiogeneza, blaszka miażdżycowa, choroba tętnic obwodowych, cilostazol, czynnik indukowany hipoksją, czynnik wzrostu fibroblastów, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dysfunkcja mitochondrialna, dysfunkcja śródbłonka, fosforylacja oksydacyjna, inhibitor fosfodiesterazy, insulinooporność, klaudykacja, klaudykacja neurogenna, komórka piankowata, krążenie oboczne, L-arginina, miażdżyca tętnic, mikrokrążenie, naczynie włosowate, niedokrwienie mięśni, prostaglandyna, pseudoklaudykacja, reaktywne formy tlenu, równanie Poiseuille’a, rozszerzenie naczyń, stres oksydacyjny, tętnica udowa powierzchowna, tlenek azotu, wolne rodniki, zwężenie kanału kręgowego lędźwiowego -
Leksykon chorób i schorzeń
Wścieklizna to śmiertelna, ostra encefalomielitis wywoływana przez neurotropowy wirus z rodziny Rhabdoviridae, rodzaju Lyssavirus, charakteryzująca się niemal 100% śmiertelnością po wystąpieniu objawów klinicznych. Wirus posiada cylindryczną morfologię, genom RNA o ujemnej polarności kodujący pięć białek (N, P, M, G, L) i replikuje się w cytoplazmie zakażonych neuronów, tworząc charakterystyczne ciałka Negriego (3-27 µm). Droga zakażenia to najczęściej ugryzienie przez zakażone zwierzęta, z wniknięciem wirusa przez uszkodzoną skórę lub błony śluzowe. Po wniknięciu wirus może replikować się w tkance mięśniowej lub bezpośrednio wnikać do obwodowego układu nerwowego, wykorzystując glikoproteinę G do wiązania receptorów acetylocholinowych i endocytozy klatrynowej. Transport wirusa odbywa się wstecznie wzdłuż aksonów do ośrodkowego układu nerwowego (OUN), gdzie następuje intensywna replikacja i dalsze rozprzestrzenianie do gruczołów ślinowych oraz innych narządów (trzustka, nerki, serce, siatkówka, rogówka). Okres inkubacji jest zmienny, od 2 tygodni do 6 lat (średnio 2-3 miesiące), zależny od miejsca zakażenia, dawki wirusa i stanu immunologicznego pacjenta.
autofagia, bariera krew-mózg, ciałka Negriego, dysfunkcja mitochondrialna, endocytoza zależna od klatryny, faza prodromalna, hydrofobia, immunoglobulina przeciwko wściekliźnie, komórka prezentująca antygen, lyssavirus, nukleoproteina, ośrodkowy układ nerwowy, patogeneza wirusa, profilaktyka poekspozycyjna, przeciwciała neutralizujące, receptor acetylocholinowy, rhabdoviridae, RNA wirusowe, stres oksydacyjny, transport aksonalny, transport transsynaptyczny, wirus wścieklizny, wirusy neurotropowe, złącze nerwowo-mięśniowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół Downa (trisomia 21) jest spowodowany obecnością dodatkowego pełnego lub częściowego chromosomu 21, co prowadzi do zwiększonej ekspresji genów z tego chromosomu (około 1,5-krotna) i zaburzeń rozwojowych obejmujących układ nerwowy, sercowo-naczyniowy oraz immunologiczny. Najczęstszą formą jest trisomia prosta (95% przypadków), powstała w wyniku nierozdzielenia chromosomów podczas mejozy, głównie u matki (95%). Kluczowe geny w regionie DSCR (21q22.1-q22.3), takie jak DYRK1A i DSCR1/RCAN1, odgrywają istotną rolę w patogenezie niepełnosprawności intelektualnej i wrodzonych wad serca. Zaburzenia neurorozwojowe wynikają m.in. z reorganizacji 3D genomu w neuronalnych komórkach progenitorowych, nadmiernej inhibicji GABAergicznej oraz dysfunkcji mitochondrialnej, w tym nadprodukcji H₂S przez nadekspresję CBS, co hamuje kompleks IV mitochondrialny i obniża produkcję ATP. Wrodzone wady serca (około 50% noworodków) są związane z nadaktywnością odpowiedzi interferonowej, która hamuje sygnalizację Wnt, a gen DYRK1A wpływa na proliferację i funkcję mitochondriów w sercu. Osoby z zespołem Downa wykazują także zwiększoną podatność na infekcje i choroby autoimmunologiczne, co wiąże się z przewlekłą aktywacją komórek CD11c+ i nadmierną odpowiedzią interferonową.
aberracja chromosomowa, białko prekursorowe amyloidu, choroba Alzheimera, chromatyna, dysfunkcja mitochondrialna, dysmutaza ponadtlenkowa 1, fosforylacja, fosforylacja oksydacyjna, kanał przedsionkowo-komorowy, kariotyp, kinaza białkowa, macierz pozakomórkowa, mozaicyzm, neuroprzekaźnik, niedoczynność tarczycy, nierozdzielenie chromosomów, nierozdzielenie mejotyczne, odpowiedź interferonowa, ostra białaczka limfoblastyczna, ostra białaczka megakarioblastyczna, region krytyczny zespołu Downa, senescencja komórkowa, stres oksydacyjny, syntaza β-cystationiny, szlak Wnt, translokacja, trisomia 21, wrodzona wada serca, zapalenie tarczycy Hashimoto, zespół Downa -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół poudarowy (persistent post-concussion syndrome, PCS) definiowany jest jako utrzymujące się powyżej 3 miesięcy objawy po łagodnym urazie mózgu (mTBI), przy czym objawy trwające ponad 4 tygodnie uznawane są za przetrwałe i wymagają wielodyscyplinarnej opieki. Patofizjologia PCS jest złożona i obejmuje zarówno mechanizmy organiczne (uszkodzenie neuronów, stres oksydacyjny, neuroinflamacja, zaburzenia metaboliczne i przepływu mózgowego), jak i psychogenne czynniki. Model biopsychospołeczny jest obecnie uznawany za najbardziej adekwatny do diagnozy i terapii. Czynniki ryzyka rozwoju PCS to m.in. wcześniejsze urazy głowy, wiek (20-30 lat oraz osoby starsze), płeć żeńska, wcześniejsze zaburzenia psychiczne (depresja, lęk, PTSD), neurologiczne (migreny, padaczka, ADHD), cięższy przebieg wczesnych objawów, dłuższy czas nieprzytomności oraz brak wsparcia społecznego. Objawy PCS mogą wynikać z dysfunkcji układu autonomicznego, przedsionkowego, zaburzeń snu, bólu szyi oraz zmian w neuroprzekaźnictwie i przepływie krwi mózgowej.
długi COVID, dysfunkcja mitochondrialna, dysfunkcja neuronu, dysfunkcja przedsionkowa, dysfunkcja układu autonomicznego, dysregulacja hormonalna, łagodny uraz mózgu, metabolizm glukozy, mózgowy przepływ krwi, neurotransmisja, objawy poudarowe, przemijający atak niedokrwienny, przepływ krwi mózgowej, przepuszczalność jelitowa, sprzężenie nerwowo-naczyniowe, stan zapalny mózgu, uraz mózgu, uraz sportowy, uraz szyi, uraz whiplash, uszkodzenie aksonu, uszkodzenie włókien nerwowych, wstrząśnienie mózgu, zaburzenia neurologiczne, zaburzenia snu, zespół nieszczelnego jelita, zespół poudarowy, zespół przewlekłego zmęczenia, zespół stresu pourazowego -
Leksykon chorób i schorzeń
Cukrzyca jest przewlekłym zaburzeniem metabolicznym charakteryzującym się hiperglikemią wynikającą z defektów w wydzielaniu i/lub działaniu insuliny. W cukrzycy typu 1 dochodzi do autoimmunologicznego zniszczenia komórek β wysp trzustkowych, co prowadzi do bezwzględnego niedoboru insuliny, natomiast w cukrzycy typu 2 dominuje insulinooporność tkanek obwodowych (mięśnie szkieletowe, tkanka tłuszczowa, wątroba) oraz postępująca dysfunkcja komórek β. Patogeneza cukrzycy typu 1 wiąże się z genami układu HLA (zwłaszcza haplotypy HLA-DR3, HLA-DR4) oraz czynnikami środowiskowymi, takimi jak infekcje wirusowe, które inicjują autoimmunizację i insulitis. W cukrzycy typu 2 mechanizmy insulinooporności obejmują zaburzenia szlaku sygnalizacyjnego insuliny (IRS-1/PI3K/Akt2), stres oksydacyjny, zapalenie tkanki tłuszczowej oraz dysfunkcję mitochondriów i retikulum endoplazmatycznego w komórkach β. Przewlekła hiperglikemia prowadzi do powikłań mikro- i makronaczyniowych, uszkadzając narządy takie jak oczy, nerki, serce i nerwy.
adipokiny, cukrzyca, cyklooksygenaza, czynnik infekcyjny, czynnik jądrowy kappa-B, czynnik martwicy nowotworu alfa, dedyferencjacja komórek beta, dekarboksylaza kwasu glutaminowego, długie niekodujące RNA, dysfunkcja komórek beta, dysfunkcja mitochondrialna, glukotoksyczność, haplotyp HLA, hiperglikemia, homeostaza glukozy, insulinooporność, insulitis, interleukina 1 beta, komórki beta trzustki, końcowe produkty zaawansowanej glikacji, krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, limfocyty CD8+, metabolizm węglowodanów, mikrobiota jelitowa, niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby, oporność na insulinę, polimorfizm genu, powikłania naczyniowe, prostaglandyna E2, reaktywne formy tlenu, stłuszczenie wątroby, stres oksydacyjny, stres retikulum endoplazmatycznego, szlak biosyntezy heksozaminy, szlak PI3K/AKT, szlak poliolowy, układ HLA, wolne kwasy tłuszczowe, zespół metaboliczny -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół metaboliczny (MetS) to klaster powiązanych zaburzeń metabolicznych, w tym insulinooporności, otyłości centralnej, dyslipidemii aterogennej oraz nadciśnienia tętniczego, które zwiększają ryzyko cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych. Patogeneza MetS opiera się na insulinooporności, przewlekłym stanie zapalnym o niskim nasileniu oraz aktywacji neurohormonalnej. Insulinooporność prowadzi do hiperinsulinemii, upośledzenia wychwytu glukozy i zaburzeń lipidowych, m.in. wzrostu stężenia wolnych kwasów tłuszczowych (FFA), co pogarsza funkcję metaboliczną mięśni, wątroby i tkanki tłuszczowej. Otyłość centralna, szczególnie akumulacja tłuszczu trzewnego, jest kluczowym czynnikiem wyzwalającym, uwalniając adipocytokiny (TNF-α, IL-6, leptynę) indukujące insulinooporność i stan zapalny. Dyslipidemia aterogenna charakteryzuje się podwyższonymi trójglicerydami, małymi gęstymi LDL i obniżonym HDL, co sprzyja miażdżycy. Nadciśnienie w MetS wynika z dysfunkcji śródbłonka, zmniejszonej produkcji tlenku azotu i wzrostu czynników naczyniokurczących (endotelina-1, angiotensyna II).
aktywacja neurohormonalna, angiotensyna II, aterogenna dyslipidemia, autofagia, BDNF, białko C-reaktywne, choroba sercowo-naczyniowa, cukrzyca typu 2, czynnik martwicy nowotworów, czynnik neurotroficzny pochodzenia mózgowego, dysbioza, dysfunkcja mitochondrialna, dysfunkcja śródbłonka, endotelina-1, fosforylacja oksydacyjna, glikokortykoidy, grelina, hiperinsulinemia, hiperkortyzolemia, hormon uwalniający kortykotropinę, inhibitor aktywatora plazminogenu, insulinooporność, interleukina-6, kortyzol, leptyna, lipoproteina o wysokiej gęstości, metylacja DNA, mikrobiota jelitowa, modyfikacje histonów, nadciśnienie tętnicze, NAFLD, niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby, oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, otyłość centralna, przewlekły stan zapalny, reaktywne formy tlenu, stres oksydacyjny, tlenek azotu, tłuszcz trzewny, układ endokannabinoidowy, układ renina-angiotensyna-aldosteron, wolne kwasy tłuszczowe, wychwyt glukozy, zespół metaboliczny -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroby serca, głównie wywołane miażdżycą tętnic, stanowią istotny problem zdrowotny na świecie. Miażdżyca rozwija się w wyniku dysfunkcji śródbłonka, stanu zapalnego, stresu oksydacyjnego oraz nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej, prowadząc do tworzenia blaszek miażdżycowych, które zwężają światło naczyń wieńcowych i mogą powodować ostre zespoły wieńcowe (ACS). Dysfunkcja śródbłonka, charakteryzująca się zmniejszoną produkcją tlenku azotu (NO) i nadprodukcją reaktywnych form tlenu (ROS), jest najwcześniejszym markerem miażdżycy. Wartości cholesterolu w osoczu powyżej 150 mg/dl są kluczowym czynnikiem ryzyka rozwoju miażdżycy. Procesy zapalne, w tym aktywność cytokin takich jak TNFα i TGF-β, odgrywają istotną rolę w patogenezie chorób sercowo-naczyniowych, wpływając na apoptozę komórek mięśnia sercowego i przebudowę serca. Epigenetyczne mechanizmy regulujące ekspresję genów, takie jak metylacja DNA i modyfikacje histonów, mają znaczenie w rozwoju i progresji tych chorób, oferując potencjalne biomarkery diagnostyczne i terapeutyczne. Feroptoza, specyficzny rodzaj śmierci komórkowej związany z metabolizmem żelaza i stressem oksydacyjnym, jest nowo rozpoznanym mechanizmem uszkodzenia mięśnia sercowego, szczególnie w niedokrwieniu/reperfuzji.
angiotensyna II, apoptoza, arytmia, blaszka miażdżycowa, bradykinina, choroba wieńcowa, cykliczny monofosforan adenozyny, czynnik martwicy nowotworów alfa, dysfunkcja mitochondrialna, dysfunkcja śródbłonka, dyslipidemia, endotelina-1, kardiomiopatia, komórka piankowata, mechanizm Franka-Starlinga, metylacja DNA, miażdżyca tętnic, modyfikacja histonów, nadtlenek wodoru, napięcie powierzchniowe, niekodujące RNA, niewydolność serca z zachowaną frakcją wyrzutową, oksydaza NADPH, ostry zespół wieńcowy, peptyd natriuretyczny typu B, prostaglandyna, przedsionkowy peptyd natriuretyczny, reaktywne formy tlenu, śródbłonek, śródbłonek naczyniowy, stres retikulum endoplazmatycznego, tlenek azotu, transformujący czynnik wzrostu beta, układ renina-angiotensyna-aldosteron, uszkodzenie niedokrwienno-reperfuzyjne, zawał NSTEMI, zawał STEMI, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba tętnic obwodowych (PAD) jest wynikiem miażdżycy prowadzącej do zwężenia tętnic i ograniczenia przepływu krwi do kończyn dolnych, co skutkuje niedokrwieniem mięśni i objawami chromania przestankowego. Patofizjologia PAD obejmuje uszkodzenie śródbłonka, odkładanie lipidów, rekrutację komórek zapalnych oraz stres oksydacyjny generowany przez reaktywne formy tlenu (ROS), co prowadzi do dysfunkcji mitochondrialnej i uszkodzenia mięśni szkieletowych. Hemodynamicznie, zwężenie o 50% średnicy naczynia powoduje utratę 75% przekroju poprzecznego, co znacząco ogranicza przepływ krwi, szczególnie podczas wysiłku. Niedokrwienie może mieć charakter funkcjonalny (objawy podczas wysiłku) lub krytyczny (ból spoczynkowy, zmiany troficzne). Dodatkowo, zwapnienie naczyń, obecne u 47-72% pacjentów, komplikuje diagnostykę i leczenie, zwłaszcza gdy dotyczy błony środkowej tętnic, prowadząc do ich usztywnienia i fałszywie podwyższonego wskaźnika kostka-ramię (ABI).
apolipoproteina E, blaszka miażdżycowa, cholesterol LDL, choroba tętnic obwodowych, chromanie przestankowe, cilostazol, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dysfunkcja mitochondrialna, inhibitor fosfodiesterazy, krążenie oboczne, krytyczne niedokrwienie kończyn, lipoproteina o pośredniej gęstości, litotrypsja wewnątrznaczyniowa, miażdżyca, niedokrwienie kończyn, niedokrwienie krytyczne, podstawowy czynnik wzrostu fibroblastów, reaktywne formy tlenu, równanie Poiseuille’a, śródbłonek naczyniowy, stres oksydacyjny, tlenek azotu, tromboksan A2, wskaźnik kostka-ramię, zakrzep naczyniowy, zgorzel, zwapnienie naczyń -
Leksykon leków
Sevorane (sewofluran 100%, płyn wziewny) wymaga podawania wyłącznie przez wykwalifikowany personel medyczny z doświadczeniem w znieczuleniu ogólnym, z zapewnieniem dostępu do aparatury do utrzymania drożności dróg oddechowych, sztucznej wentylacji, dopływu 100% tlenu oraz sprzętu do resuscytacji krążeniowej. Ze względu na ryzyko klinicznie istotnej depresji oddechowej, szczególnie w połączeniu z opioidami i innymi lekami hamującymi ośrodek oddechowy, konieczne jest stałe monitorowanie czynności oddechowej i gotowość do natychmiastowego wspomagania oddychania. Dawkowanie sewofluranu musi być indywidualnie dostosowane, a podawanie preparatu powinno odbywać się wyłącznie za pomocą specjalnie skalibrowanego parownika, z uwzględnieniem ryzyka niedociśnienia tętniczego i zaburzeń oddychania nasilających się wraz z głębokością znieczulenia.
choroba Pompego, depresja oddechowa, dysfunkcja mitochondrialna, komorowe zaburzenia rytmu serca, monitorowanie czynności oddechowej, niedociśnienie tętnicze, opioidy, premedykacja, sewofluran, torsade de pointes, wspomaganie oddychania, wydłużenie odcinka QT, wziewne środki znieczulające, zaburzenia oddychania, zapalenie wątroby z żółtaczką, znieczulenie ogólne -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Parkinsona (PD) to postępujące schorzenie neurodegeneracyjne charakteryzujące się utratą 60-70% neuronów dopaminergicznych w istocie czarnej, co prowadzi do obniżenia poziomu dopaminy i zaburzeń motorycznych oraz niemotorycznych. Patologicznie obserwuje się obecność ciał Lewy’ego zawierających alfa-synukleinę, dysfunkcję mitochondriów oraz utratę neuronów noradrenergicznych. Etiologia PD jest wieloczynnikowa, obejmująca zarówno czynniki genetyczne (mutacje w 23 genach PARK, m.in. SNCA, LRRK2, PINK1, GBA), jak i środowiskowe, takie jak ekspozycja na pestycydy (np. paraquat, rotenon), metale ciężkie, rozpuszczalniki przemysłowe oraz urazy głowy. W około 5-15% przypadków występuje dziedziczne podłoże, natomiast w 95% PD ma charakter sporadyczny, wynikający z interakcji poligenowej predyspozycji i czynników środowiskowych.
alfa-synukleina, apoptoza, choroba Gauchera, choroba Parkinsona, ciała Lewy’ego, dysfunkcja mitochondrialna, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, ekspozycja na pestycydy, interakcja jelitowo-mózgowa, istota czarna, metale ciężkie, mikroflora jelitowa, MPTP, neurodegeneracja, neuroinflammacja, parkinsonizm, peroksydacja lipidów, schorzenie neurodegeneracyjne, stres oksydacyjny, trichloroetylen, uraz głowy, wolne rodniki, zaburzenia motoryczne, zanieczyszczenia powietrza -
Leksykon chorób i schorzeń
Zaburzenia nastroju, obejmujące epizody depresji oraz manii lub hipomanii, mają złożoną patogenezę wieloczynnikową, w której kluczową rolę odgrywają czynniki genetyczne, neurobiologiczne i środowiskowe. Dziedziczność choroby afektywnej dwubiegunowej (ChAD) typu I wynosi około 0,73, a ryzyko u krewnych pierwszego stopnia jest 7-krotnie wyższe niż w populacji ogólnej. Patofizjologia obejmuje dysfunkcję osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) z podwyższonym poziomem kortyzolu, zaburzenia neuroprzekaźników monoaminowych (serotonina, noradrenalina), a także układów glutaminergicznego i GABA-ergicznego. Występują zmiany strukturalne i funkcjonalne w mózgu, zwłaszcza w ciele migdałowatym i korze przedczołowej, co potwierdzają badania neuroobrazowe. Ponadto, istotne są procesy zapalne i stres oksydacyjny, z podwyższonymi poziomami cytokin prozapalnych (IL-1beta, IL-6, TNF-alfa) oraz dysfunkcją mitochondrialną i zaburzeniami homeostazy wapnia wewnątrzkomórkowego. Plastyczność neuronalna, w tym rola BDNF, jest upośledzona, a stabilizatory nastroju, takie jak lit, wykazują działanie neuroprotekcyjne poprzez hamowanie kinazy syntazy glikogenu 3 (GSK3) i kinazy białkowej C (PKC).
antagoniści NMDA, apoptoza, BDNF, choroba afektywna dwubiegunowa, ciało migdałowate, cytokiny prozapalne, dysfunkcja mitochondrialna, epizod depresji, GWAS, hipoteza monoaminergiczna, kinaza białkowa C, kora oczodołowo-czołowa, kortyzol, kwas acetylosalicylowy, kwasy omega-3, leki przeciwzapalne, neuroobrazowanie, oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, receptor NMDA, rytm dobowy, SNRI, SSRI, stres oksydacyjny, suplementacja cynkiem, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, układ GABA-ergiczny, układ glutaminergiczny -
Leksykon chorób i schorzeń
Stwardnienie zanikowe boczne (ALS) to postępująca, śmiertelna choroba neurodegeneracyjna charakteryzująca się zwyrodnieniem neuronów ruchowych w korze mózgowej, pniu mózgu i rdzeniu kręgowym, prowadząca do osłabienia mięśni, paraliżu i śmierci najczęściej w ciągu 3-5 lat od diagnozy. Patogeneza ALS jest wieloczynnikowa i obejmuje mutacje genetyczne w genach SOD1 (15-20% fALS), TARDBP (TDP-43), FUS oraz ekspansję powtórzeń GGGGCC w genie C9ORF72, które powodują zaburzenia metabolizmu RNA, agregację toksycznych białek, stres oksydacyjny, ekscytotoksyczność glutaminianową, dysfunkcję mitochondriów oraz zaburzenia transportu aksonalnego. Kluczowe mechanizmy obejmują toksyczne właściwości zmutowanego SOD1, nieprawidłowe agregaty cytoplazmatyczne TDP-43 i FUS, a także produkcję dipeptydów powtarzalnych (DPR) w mutacji C9ORF72. Stres oksydacyjny i uszkodzenia mitochondrialne nasilają produkcję reaktywnych form tlenu (ROS), co prowadzi do peroksydacji lipidów, w tym fosfolipidów z utlenioną fosfatydylocholiną (PC-OxPL), będących wczesnym mediatorem patologii ALS.
agregaty białkowe, aktywacja astrocytów, aktywacja mikrogleju, anionorodnik ponadtlenkowy, ciała inkluzyjne, degeneracja aksonów, dysfunkcja mitochondrialna, dysmutaza ponadtlenkowa 1, ekscytotoksyczność glutaminianowa, gen FUS/TLS, neurofilamenty, neuroinflammacja, niewydolność oddechowa, oligonukleotydy antysensowne, otępienie czołowo-skroniowe, peroksydacja lipidów, płyn mózgowo-rdzeniowy, połączenie nerwowo-mięśniowe, powtórzenia heksanukleotydowe, reaktywne formy tlenu, stres oksydacyjny, stwardnienie zanikowe boczne, transport aksonalny, zwyrodnienie neuronów ruchowych -
Leksykon chorób i schorzeń
Autyzm (ASD) to złożone zaburzenie neurorozwojowe o wieloczynnikowej etiologii, obejmującej czynniki genetyczne (dziedziczność ~50-55%), epigenetyczne, środowiskowe oraz zaburzenia rozwoju mózgu. Kluczowe mechanizmy patogenetyczne dotyczą dysfunkcji synaptycznych, w tym mutacji genów takich jak NLGN3, NLGN4, SHANK3, CNTNAP2, RELN i MET, które wpływają na szlaki sygnałowe mTOR/PI3K oraz NRXN-NLGN-SHANK. Obserwuje się nieprawidłowości neuroanatomiczne (np. powiększenie ciała migdałowatego, ścieńczenie ciała modzelowatego), zaburzenia równowagi neuroprzekaźników (podwyższony poziom serotoniny, zmniejszenie GABA), a także dysregulację osi jelitowo-mózgowej i aktywację mikrogleju z towarzyszącym stanem zapalnym (wzrost IL-1, IL-6, IL-17, TNF). Badania wskazują na rolę stresu oksydacyjnego i dysfunkcji mitochondrialnej, a także na wpływ czynników środowiskowych, takich jak ekspozycja na toksyny (ołów, rtęć, PCB) i zanieczyszczenia powietrza (PM2.5, PM10).
aktywacja mikrogleju, aktywacja układu odpornościowego matki, bariera krew-mózg, białko morfogenetyczne kości, choroby atopowe, ciało migdałowate, ciało modzelowate, czynnik martwicy nowotworów, czynnik transkrypcyjny Nrf2, długie niekodujące RNA, dysbioza jelitowa, dysfunkcja mitochondrialna, dziedziczność autyzmu, hipokamp, hormon uwalniający kortykotropinę, interleukina-17A, metylacja DNA, migracja neuronów, mikroRNA, móżdżek, neurotensyna, oś jelitowo-mózgowa, plastyczność synaptyczna, polichlorowane bifenyle, receptor NMDA, stres oksydacyjny, struktura chromatyny, synaptogeneza, synaptopatia, szlak mTOR, szlak PI3K/AKT/mTOR, szlak Sonic Hedgehog, szlak Wnt/β-katenina, transformujący czynnik wzrostu beta, zaburzenie neurorozwojowe, zaburzenie ze spektrum autyzmu, zespół łamliwego chromosomu X, zespół Retta -
Leksykon chorób i schorzeń
Toksyczne zapalenie wątroby jest stanem zapalnym wywołanym przez działanie ksenobiotyków, takich jak alkohol, leki (np. paracetamol, izoniazyd, walproinian), substancje chemiczne i suplementy diety. Patogeneza obejmuje dysfunkcję cytochromu P450 (szczególnie CYP2E1 indukowanego przez etanol), stres oksydacyjny, dysfunkcję mitochondrialną oraz reakcje immunologiczne. Metabolity toksyczne, takie jak N-acetylo-p-benzochinonoimina (NAPQI) powstający z paracetamolu, prowadzą do uszkodzenia hepatocytów poprzez wyczerpanie glutationu, stres oksydacyjny i apoptozę. Uszkodzenie wątroby manifestuje się podwyższeniem enzymów wątrobowych: ALT >3x ULN, ALP >2x ULN oraz bilirubiny >2x ULN, z klasyfikacją uszkodzenia na hepatocytowe (R ≥ 5), cholestatyczne (R ≤ 2) lub mieszane (R 2-5). Toksyczne zapalenie może mieć przebieg ostry lub przewlekły, prowadząc do marskości i niewydolności wątroby, a w ciężkich przypadkach wymaga przeszczepienia narządu.
acetaminofen, alkoholowe zapalenie wątroby, aminotransferaza alaninowa, białko Bcl-2, cholestaza, cytochrom P450, dysfunkcja mitochondrialna, fosfataza alkaliczna, glutation, hepatotoksyczność, izoniazyd, komórka Kupffera, ksenobiotyk, limfocyt T, marskość wątroby, N-acetylocysteina, nekroza, niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby, ostra niewydolność wątroby, peroksydacja lipidów, piorunująca niewydolność wątroby, płytka graniczna, polekowe uszkodzenie wątroby, programowana śmierć komórki, przewód żółciowy, reaktywne formy tlenu, stłuszczenie mikropęcherzykowe, stres oksydacyjny, toksyczne zapalenie wątroby, uszkodzenie DNA mitochondrialnego, walproinian, wiązanie kowalencyjne, zespół Reye’a, zespół wykrzepiania wewnątrznaczyniowego, żyła wrotna -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół wymiotów cyklicznych (ZWC) to funkcjonalne zaburzenie charakteryzujące się nawracającymi epizodami intensywnych wymiotów, z przerwami względnego zdrowia. Patogeneza ZWC jest wieloczynnikowa i obejmuje dysfunkcję mitochondrialną (polimorfizmy mtDNA 16519T i 3010A, zwiększające ryzyko nawet 17-krotnie), dysregulację układu autonomicznego (90% dorosłych pacjentów wykazuje upośledzenie funkcji współczulnego układu nerwowego), zaburzenia osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (rola CRF), nadpobudliwość neuronalną oraz powiązania z migreną (40-46% pacjentów z ZWC ma migrenę). Układ endokannabinoidowy również odgrywa istotną rolę, zwłaszcza w kontekście zespołu hiperemesis kannabinoidowej (CHS). Czynniki wyzwalające epizody to m.in. stres, czynniki pokarmowe, ekspozycja na zimno, menstruacja, używanie marihuany oraz wyczerpanie fizyczne. Dysfunkcje kanałów jonowych (mutacje w genie RYR2) i zaburzenia osi mózg-jelito także uczestniczą w patogenezie.
amitryptylina, czynnik uwalniający kortykotropinę, dysfunkcja autonomiczna, dysfunkcja mitochondrialna, koenzym Q10, lek przeciwpsychotyczny, migrena, mitochondrialne DNA, nadpobudliwość neuronalna, nerw trójdzielny, oś mózgowo-jelitowa, oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, ośrodkowy układ nerwowy, patogeneza, receptor dopaminowy D3, receptor serotoninowy, risperidon, układ endokannabinoidowy, układ przywspółczulny, układ współczulny, zespół wymiotów cyklicznych -
Leksykon chorób i schorzeń
Stwardnienie zanikowe boczne (SLA) to postępująca choroba neurodegeneracyjna obejmująca neurony ruchowe w ośrodkowym układzie nerwowym, prowadząca do utraty kontroli nad mięśniami odpowiedzialnymi za ruchy dowolne, mowę, połykanie i oddychanie. Etiologia SLA jest wieloczynnikowa, z udziałem zarówno czynników genetycznych, jak i środowiskowych. Około 5-10% przypadków to postacie rodzinne (fSLA), z dominującymi mutacjami w genach C9orf72 (30-40% fSLA, 10% sporadycznych) oraz SOD1 (12-20% fSLA, 1-5% sporadycznych). Inne istotne mutacje dotyczą genów TARDBP i FUS. Mechanizmy patogenetyczne obejmują stres oksydacyjny, zaburzenia metabolizmu glutaminianu, dysfunkcję mitochondrialną, nieprawidłowe zwijanie białek, zaburzenia immunologiczne, defekty transportu aksonalnego, nieprawidłowości w przetwarzaniu RNA oraz apoptozę neuronów ruchowych. Edarawon (Radicava) jest przykładem terapii antyoksydacyjnej stosowanej w celu ograniczenia uszkodzeń oksydacyjnych.
agregacja białek, apoptoza, białko TDP-43, biomarker, C9orf72, choroba Lou Gehriga, choroba neurodegeneracyjna, degeneracja neuronów ruchowych, dysfunkcja mitochondrialna, dysmutaza ponadtlenkowa, edarawon, ekspozycja na metale ciężkie, ekspozycja na pestycydy, epigenetyka, FUS, glutaminian, mechanizm molekularny, mikroglej, mutacja genetyczna, neuron ruchowy, neuroprzekaźnik, niepełna penetracja, pole elektromagnetyczne, rdzeń kręgowy, sekwencjonowanie genomu, stres oksydacyjny, stwardnienie zanikowe boczne, TARDBP, wolny rodnik, zaburzenie odpowiedzi immunologicznej -
Leksykon chorób i schorzeń
Osteochondritis dissecans (OCD) to schorzenie osteochondralne występujące głównie u dzieci i młodzieży, charakteryzujące się oddzieleniem fragmentu kości podchrzęstnej wraz z chrząstką stawową na skutek zaburzenia ukrwienia i martwicy kostnej. Patogeneza OCD obejmuje idiopatyczne ogniskowe zaburzenie kości podchrzęstnej, prowadzące do fragmentacji i niestabilności zmiany. Proces ten przebiega przez fazy od osteopenii podchrzęstnej, obrzęku szpiku, powstania sklerotycznego pierścienia, aż do oddzielenia fragmentu osteochondralnego. Kluczowym mechanizmem jest niedokrwienie kości podchrzęstnej, wynikające z uszkodzenia naczyń zaopatrujących chrząstkę wzrostową, co prowadzi do zaburzenia kostnienia śródchrzęstnego i rozwoju patologicznej, pogrubiałej warstwy chrząstki. Powtarzające się mikrourazy, zwłaszcza u młodych sportowców, są głównym czynnikiem etiologicznym, powodującym mikrozłamania i martwicę fragmentu. Dodatkowo, mutacje w genie ACAN oraz zaburzenia szlaków sygnałowych, takich jak Wnt, a także dysfunkcje mitochondrialne i stres oksydacyjny, odgrywają istotną rolę w patogenezie OCD.
chrząstka wzrostowa, dysfunkcja mitochondrialna, fosforylacja oksydacyjna, gen ACAN, glikozaminoglikany, kość podchrzęstna, kostnienie śródchrzęstne, martwica kostna, metaloproteinazy macierzy, mikroRNA, mikrouraz, myszka stawowa, nasada kości udowej, niedobór witaminy D, niedokrwienna martwica, obrzęk szpiku kostnego, ośrodek kostnienia, osteoblasty, osteochondritis dissecans, osteoid, predyspozycja genetyczna, skurcz naczyń, stres oksydacyjny, szlak sygnałowy Wnt, tkanka ziarninowa, zapalenie kości, zator tłuszczowy, złamanie zmęczeniowe, zwyrodnieniowe zapalenie stawów -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba syropu klonowego (MSUD) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne wynikające z defektu kompleksu enzymatycznego dehydrogenazy alfa-ketokwasów o rozgałęzionych łańcuchach (BCKAD), prowadzącego do upośledzonego metabolizmu aminokwasów rozgałęzionych: leucyny, izoleucyny i waliny. Mutacje w genach BCKDHA, BCKDHB, DBT oraz rzadziej DLD i PPM1K powodują zmniejszenie lub brak aktywności BCKAD, co skutkuje akumulacją toksycznych aminokwasów i ich alfa-ketokwasów (BCKA) we krwi i tkankach. Szczególnie niebezpieczne jest stężenie leucyny przekraczające 1 mM, które wywołuje ciężkie objawy neurologiczne. Patofizjologia obejmuje m.in. hamowanie mitochondrialnej fosforylacji oksydacyjnej, dehydrogenazy pirogronianowej i alfa-ketoglutaranowej, indukcję apoptozy, zaburzenia syntezy mieliny oraz zmniejszoną syntezę neuroprzekaźników, co prowadzi do encefalopatii, obrzęku mózgu i deficytów neurologicznych. MSUD manifestuje się klinicznie w pięciu podtypach, w tym klasycznej postaci noworodkowej, postaci pośredniej, przerywanej, wrażliwej na tiaminę oraz z niedoborem E3 i kwasicą mleczanową.
aminokwas rozgałęziony, aminokwasy rozgałęzione, apoptoza, bariera krew-mózg, choroba syropu klonowego, cykl Krebsa, deficyt poznawczy, dehydrogenaza pirogronianowa, dekompensacja metaboliczna, dieta niskobiałkowa, dysfunkcja mitochondrialna, dziedziczenie autosomalne recesywne, encefalopatia metaboliczna, homeostaza glutaminianu, kwasica mleczanowa, mielinizacja, mutacja genetyczna, neurotoksyczność, niedobór dehydrogenazy, obrzęk mózgu, opóźnienie rozwojowe, przeszczep wątroby, zaburzenie metaboliczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Krwotok podpajęczynówkowy (SAH) to stan zagrażający życiu, najczęściej spowodowany pęknięciem tętniaka workowatego (około 85% przypadków), prowadzący do wynaczynienia krwi do przestrzeni podpajęczynówkowej. Patogeneza obejmuje stres hemodynamiczny, degenerację ściany naczynia, zapalenie oraz dysfunkcję bariery krew-mózg (BBB). Ryzyko pęknięcia tętniaka rośnie wraz z jego rozmiarem: tętniaki ≤5 mm mają 2% ryzyko, a te o średnicy 6-10 mm – 40%. Po pęknięciu następuje gwałtowny wzrost ciśnienia śródczaszkowego (ICP), globalne niedokrwienie mózgu i uszkodzenie neuronów, nasilane przez neurozapalne cytokiny (TNF-α, IL-1, IL-6) oraz dysfunkcję śródbłonka i glikokaliksu. Skurcz naczyń mózgowych, występujący u do 70% pacjentów, jest wywoływany m.in. przez oksyhemoglobinę i prowadzi do opóźnionego niedokrwienia mózgu (DCI), które manifestuje się deficytami neurologicznymi i jest powiązane z mikrotrombozą oraz depolaryzacją korową. Wodogłowie, będące kombinacją typu komunikującego i niekomunikującego, jest częstym powikłaniem, szczególnie u osób starszych, i wiąże się z fibrozą ziarnistości pajęczynówki oraz podwyższonymi poziomami TGF-β1 i ferrytyny w płynie mózgowo-rdzeniowym.
adenozynotrifosforan, akwaporyna 4, bariera krew-mózg, bloker kanału wapniowego, ciśnienie śródczaszkowe, cytokiny prozapalne, cytokiny zapalne, czynnik martwicy nowotworów alfa, dehydrogenaza aldehydowa, dysfunkcja mitochondrialna, dysfunkcja śródbłonka, glikokaliks, koło Willisa, krwotok podpajęczynówkowy, malformacja tętniczo-żylna, mikrotromboza, niedokrwienie mózgu, nimodypina, obrzęk cytotoksyczny, obrzęk mózgu, opona miękka, opóźnione niedokrwienie mózgu, pęknięcie tętniaka, pęknięty tętniak, płyn mózgowo-rdzeniowy, pourazowy krwotok podpajęczynówkowy, proces zapalny, przepływ mózgowy, przestrzeń podpajęczynówkowa, rozwarstwienie tętnicy, skurcz naczyń mózgowych, skurcz naczyniowy, stres hemodynamiczny, stres oksydacyjny, system glimfatyczny, tętniak wewnątrzczaszkowy, tętniak workowaty, tlenek azotu, układ renina-angiotensyna-aldosteron, wczesne uszkodzenie mózgu, wodogłowie, zapalenie opon mózgowych, zespół Ehlersa-Danlosa, zespół Marfana
