czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego

Czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF – Vascular Endothelial Growth Factor) to kluczowa cytokina zaangażowana w proces angiogenezy, czyli tworzenia nowych naczyń krwionośnych. VEGF odgrywa fundamentalną rolę w prawidłowym rozwoju naczyń podczas embriogenezy, a także w procesach patologicznych, takich jak wzrost nowotworów.

VEGF działa poprzez wiązanie się ze specyficznymi receptorami (VEGFR-1, VEGFR-2, VEGFR-3) zlokalizowanymi głównie na komórkach śródbłonka naczyniowego. Aktywacja tych receptorów prowadzi do kaskady sygnałów wewnątrzkomórkowych, stymulujących proliferację i migrację komórek śródbłonka oraz zwiększających przepuszczalność naczyń.

W kontekście klinicznym, nadmierna ekspresja VEGF jest związana z rozwojem wielu chorób, w tym nowotworów, retinopatii cukrzycowej, zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem (AMD) oraz reumatoidalnego zapalenia stawów. Z tego powodu terapie anty-VEGF, wykorzystujące przeciwciała monoklonalne lub małe cząsteczki hamujące aktywność VEGF, stały się ważnym elementem leczenia tych schorzeń.

Leki anty-VEGF, takie jak bewacyzumab, ranibizumab, aflibercept czy pegaptanib, znalazły zastosowanie w okulistyce oraz onkologii. W okulistyce stosowane są w iniekcjach doszklistkowych w leczeniu neowaskularyzacji podsiatkówkowej, obrzęku plamki i innych chorób siatkówki, natomiast w onkologii stanowią element terapii celowanej w leczeniu różnych typów nowotworów.

Powiązane wpisy

Leksykon chorób i schorzeń
Otwór plamki żółtej – Patofizjologia i mechanizm

Otwór plamki żółtej (OPŻ) to pełnościenny ubytek siatkówki obejmujący obszar plamki, powstający w wyniku złożonych mechanizmów trakcyjnych i hydrodynamicznych. Kluczową rolę w patogenezie idiopatycznych otworów odgrywają siły dynamiczne generowane przez ruchomą tylną korę ciała szklistego oraz trakcja szklistkowo-plamkowa (VMT), obejmująca zarówno trakcję przednio-tylną, jak i styczną. Proces formowania się otworu przebiega etapowo, począwszy od powstania torbieli dołkowej, przez rozdarcie dachu torbieli, aż do całkowitego oderwania operculum i odśrodkowej retrakcji fotoreceptorów. Błona graniczna zewnętrzna (ELM) oraz stożek komórek Müllera pełnią istotne funkcje strukturalne i regulacyjne, a ich uszkodzenie przyczynia się do progresji ubytku. W patogenezie uwzględnia się także teorię nawodnienia siatkówki, gdzie płyn ciała szklistego penetruje warstwy siatkówki, powodując jej obrzęk i powiększanie otworu. Czynniki ryzyka obejmują wiek powyżej 60 lat, płeć żeńską, wysoką krótkowzroczność oraz zmiany hormonalne, zwłaszcza w okresie pomenopauzalnym.
adhezja szklistkowo-plamkowa, błona graniczna wewnętrzna, błona graniczna zewnętrzna, ciało szkliste, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, metamorfopsja, nabłonek barwnikowy siatkówki, naskórkowy czynnik wzrostu, otwór plamki żółtej, peeling błony granicznej wewnętrznej, płytkopochodny czynnik wzrostu, technika odwróconego płatka ILM, trakcja ciała szklistego, trakcja przednio-tylna, trakcja styczna, trakcja szklistkowo-plamkowa, upośledzenie widzenia centralnego, witrektomia
Leksykon chorób i schorzeń
Mokra postać zwyrodnienia plamki żółtej – Leczenie

Mokra postać zwyrodnienia plamki żółtej (AMD) odpowiada za 10-15% przypadków AMD, ale jest przyczyną około 90% poważnej utraty widzenia. Patomechanizm opiera się na neowaskularyzacji podsiatkówkowej z przeciekaniem płynu i krwi, prowadząc do szybkiej utraty widzenia centralnego. Standardem leczenia są iniekcje doszklistkowe leków anty-VEGF, które blokują czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, hamując angiogenezę i zmniejszając obrzęk plamki. Leki stosowane w terapii to m.in. ranibizumab (co 4 tygodnie), aflibercept (co 8 tygodni), brolucizumab (co 12 tygodni) oraz faricimab (co 12-16 tygodni), a także off-label bewacyzumab. Skuteczność terapii anty-VEGF jest wysoka: u 90-95% pacjentów zatrzymuje się dalsza utrata wzroku, u 70% wzrok pozostaje stabilny lub poprawia się nieznacznie, a u 30-40% obserwuje się znaczącą poprawę widzenia. Schemat leczenia rozpoczyna się od fazy nasycającej (3 comiesięczne iniekcje), po której stosuje się różne strategie podtrzymujące, takie jak schemat treat-and-extend czy podawanie leków pro re nata (PRN).
aflibercept, angiopoetyna-2, bewacyzumab, brolucizumab, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, endophthalmitis, faricimab, formuła AREDS2, fotokoagulacja laserowa, laser, leki anty-VEGF, mokra postać AMD, nieprawidłowe naczynia krwionośne, obrzęk plamki, odwarstwienie siatkówki, plamka żółta, ranibizumab, siatka Amslera, telomeraza, terapia fotodynamiczna, terapia genowa, terapia laserowa, wektor wirusowy, zastrzyk doszklistkowy, zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem
Leksykon chorób i schorzeń
Zaburzenia nastroju – Zapobieganie i profilaktyka

Zaburzenia nastroju, takie jak depresja i choroba afektywna dwubiegunowa, charakteryzują się złożoną etiologią obejmującą czynniki genetyczne, biologiczne, środowiskowe i psychologiczne, co utrudnia całkowite zapobieganie ich wystąpieniu. Wczesna diagnoza i interwencje profilaktyczne, w tym terapia poznawczo-behawioralna (CBT), terapia interpersonalna oraz programy psychoedukacyjne, wykazują skuteczność w redukcji ryzyka rozwoju zaburzeń nastroju, zwłaszcza w grupach podwyższonego ryzyka, takich jak dzieci rodziców z zaburzeniami nastroju (RR = 0,37 w okresie 9-18 miesięcy, RR = 0,71 po 24 miesiącach). Suplementacja kwasem foliowym (2,5 mg/dzień) u młodych osób z rodzinnym ryzykiem nie wykazała istotnej różnicy w częstości występowania zaburzeń nastroju (14,3% vs 17,9% placebo), jednak może opóźniać ich wystąpienie. Regularna aktywność fizyczna, poprawa jakości snu (CBT-I) oraz wsparcie społeczne stanowią kluczowe elementy profilaktyki, wpływając na neurobiologiczne mechanizmy, takie jak zwiększenie ekspresji VEGF, neurogenezy i synaptogenezy, a także stabilizację rytmów dobowych, co jest szczególnie istotne w chorobie afektywnej dwubiegunowej.
angiogeneza, bezsenność, choroba afektywna dwubiegunowa, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, depresja geriatryczna, depresja okołoporodowa, duża depresja, epizod maniakalny, głęboka stymulacja mózgu, interferon, kwas foliowy, kwas tłuszczowy omega-3, lek przeciwdepresyjny, lit, neurogeneza, przezczaszkowa stymulacja magnetyczna, synaptogeneza, terapia elektrowstrząsowa, terapia poznawczo-behawioralna, terapia poznawczo-behawioralna bezsenności, zaburzenie depresyjne, zaburzenie nastroju, zapalenie wątroby typu C
Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Sunitinib Bluefish

Sunitynib wymaga szczegółowego monitorowania ze względu na liczne potencjalne działania niepożądane i interakcje farmakokinetyczne. Należy unikać jednoczesnego stosowania silnych induktorów i inhibitorów CYP3A4, które mogą odpowiednio obniżać lub podwyższać stężenia leku w osoczu, wpływając na skuteczność i bezpieczeństwo terapii. W trakcie leczenia obserwuje się zmiany dermatologiczne, w tym odbarwienia skóry i włosów oraz ciężkie reakcje skórne, takie jak rumień wielopostaciowy, zespół Stevensa-Johnsona (SJS) i martwica toksyczno-rozpływna naskórka (TEN), które mogą prowadzić do zgonu i wymagają natychmiastowego przerwania terapii. Zdarzenia krwotoczne, w tym krwotoki z nosa (występujące u około 50% pacjentów z guzami litymi) oraz krwotoki z guza, mogą być ciężkie i zagrażać życiu. Należy regularnie kontrolować morfologię krwi, czynniki krzepnięcia (PT, INR) oraz prowadzić badanie fizykalne, zwłaszcza u pacjentów przyjmujących leki przeciwzakrzepowe. Do najczęstszych działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego należą biegunka, nudności, wymioty, ból brzucha i zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, a u pacjentów z nowotworami jamy brzusznej zgłaszano ciężkie powikłania, w tym perforacje.
białkomocz, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, frakcja wyrzutowa lewej komory, hepatotoksyczność, induktor CYP3A4, inhibitor CYP3A4, INR, kardiomiopatia, krwioplucie, lek przeciwzakrzepowy, martwica kości szczęki, martwica toksyczno-rozpływna naskórka, martwicze zapalenie powięzi, mikroangiopatia zakrzepowa, neutropenia, niedokrwistość hemolityczna, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, obrzęk naczynioruchowy, pioderma zgorzelinowa, rabdomioliza, rumień wielopostaciowy, torsade de pointes, zakrzepica żył głębokich, zakrzepowa plamica małopłytkowa, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie trzustki, zastoinowa niewydolność serca, zator tętnicy płucnej, zawał mięśnia sercowego, zespół hemolityczno-mocznicowy, zespół nerczycowy, zespół odwracalnej tylnej leukoencefalopatii, zespół ostrego rozpadu guza, zespół Stevensa-Johnsona
Leksykon chorób i schorzeń
Naczyniak – Patofizjologia i mechanizm

Naczyniak niemowlęcy (infantile hemangioma, IH) jest najczęstszym łagodnym nowotworem wieku dziecięcego, charakteryzującym się fazą proliferacji, plateau i inwolucji. Patogeneza IH jest złożona i obejmuje mutacje somatyczne w genach regulujących angiogenezę (m.in. VEGFR2, TEM8, FLT4, DUSP5), prowadzące do klonalnej ekspansji komórek śródbłonka. Alternatywnie, naczyniak może pochodzić z embolizowanych komórek łożyskowych, co potwierdza ekspresja markera GLUT1. W fazie proliferacyjnej obserwuje się podwyższoną ekspresję czynników angiogennych, takich jak VEGF, bFGF, HIF-1α, IGF2 oraz obniżoną ekspresję inhibitorów angiogenezy (TIMP-I). Zaburzony stosunek receptorów VEGFR1 (obniżony) do VEGFR2 (konstytutywnie aktywowany) sprzyja proliferacji i hamuje apoptozę komórek śródbłonka. Hipoksja i układ renina-angiotensyna (wysokie stężenia reniny i angiotensyny II) dodatkowo nasilają ekspresję VEGF i proliferację komórek naczyniaka. Komórki macierzyste naczyniaka (HemSC) wykazują wielopotencjalność i zdolność do różnicowania w komórki śródbłonka, perycyty i adipocyty, co jest kluczowe dla rozwoju i inwolucji zmiany.
angiogeneza, apoptoza komórek śródbłonka, beta-bloker, czynnik angiogenny, czynnik indukowany hipoksją, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, deksametazon, enzym konwertujący angiotensynę, hipoksja, insulinopodobny czynnik wzrostu-2, interleukina-6, inwolucja, komórki śródbłonka, komórki tuczne, kortykosteroid, metaloproteinazy macierzy, mutacja somatyczna, naczyniak, naczyniak niemowlęcy, nowotwór łagodny, płytkowy czynnik wzrostu, podstawowy czynnik wzrostu fibroblastów, propranolol, receptor β1-adrenergiczny, stan przedrzucawkowy, tkankowy inhibitor metaloproteinazy, układ renina-angiotensyna, utrata heterozygotyczności, VEGFR2, waskulogeneza
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba kawasakiego – Patofizjologia i mechanizm

Choroba Kawasakiego (KD) to ostre, układowe zapalenie naczyń średniej wielkości, szczególnie tętnic wieńcowych, dotykające głównie dzieci poniżej 5. roku życia. Etiologia pozostaje nieznana, choć dane epidemiologiczne i immunologiczne wskazują na zakaźny czynnik wywołujący odpowiedź immunologiczną u predysponowanych genetycznie pacjentów. Patogeneza obejmuje aktywację zarówno wrodzonej, jak i adaptacyjnej odpowiedzi immunologicznej, z dominującą leukocytozą neutrofilową, proliferacją limfocytów CD8+ i komórek plazmatycznych produkujących IgA, a także wzrostem cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1, IL-6) i metaloproteinaz (MMP3, MMP9). Proces zapalny prowadzi do uszkodzenia śródbłonka, fragmentacji blaszki sprężystej wewnętrznej i powstawania tętniaków tętnic wieńcowych u 25-30% nieleczonych pacjentów, co może skutkować zawałem mięśnia sercowego lub nagłą śmiercią. Genetyczne warianty, m.in. w genie ITPKC i szlaku TGF-β, wpływają na podatność i przebieg choroby.
białko HMGB1, choroba Behçeta, choroba Kawasakiego, czynnik martwicy nowotworów alfa, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, immunoglobulina dożylna, inflamasom NLRP3, interleukina-1, limfocyt T CD8, martwicze zapalenie tętnic, metotreksat, plazmafereza, powikłanie sercowo-naczyniowe, sarkoidoza, sekwencjonowanie RNA, sieć zewnątrzkomórkowa neutrofili, terapia anty-TNF alfa, tętniak tętnicy wieńcowej, tętnica wieńcowa, transformujący czynnik wzrostu, układowe zapalenie naczyń, wirus RNA, zapalenie ziarniniakowe, zawał mięśnia sercowego
Leksykon chorób i schorzeń
Sarcoma nabłonkowate – Etiologia i przyczyny

Sarcoma nabłonkowate jest rzadkim, złośliwym nowotworem tkanek miękkich, którego główną etiologiczną determinantą jest inaktywacja genu supresorowego SMARCB1/INI1 (chromosom 22q11.2), obserwowana w 80-90% przypadków. Utrata funkcji tego genu prowadzi do dysregulacji kompleksu SWI/SNF, co skutkuje niekontrolowanym wzrostem komórek i transformacją nowotworową. Kluczowe mechanizmy molekularne obejmują nadaktywację PRC2, metylację histonu H3K27, zwiększoną ekspresję VEGF, utratę E-kadheryny oraz aktywację szlaku PI3K/AKT/mTOR. W etiologii uwzględnia się także delecje genów i rearanżacje, w tym translokacje w locus 22q11. Dodatkowo, metylotransferazy histonowe odgrywają rolę w represji genów różnicowania komórek, co sprzyja progresji nowotworu.
angiogeneza, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, delecja genu, dysfagia, E-kadheryna, gen SMARCB1, gen supresorowy nowotworu, inaktywacja SMARCB1, kompleks PRC2, metylotransferaza histonowa, nerwiakowłókniakowatość, nowotwór tkanek miękkich, obrzęk limfatyczny, polichlorofenol, polipowatość gruczolakowata, radioterapia, sarcoma nabłonkowate, siatkówczak, stwardnienie guzowate, szlak sygnałowy, szlak sygnałowy PI3K/AKT/mTOR, transformacja nowotworowa, transkrypcja DNA, uraz, zespół Gardnera, zespół Gorlina, zespół Li-Fraumeni, zespół nowotworowy, zespół Wernera
Leksykon chorób i schorzeń
Neurofibromatoza typu 2 – Leczenie

Neurofibromatoza typu 2 (NF2) to genetycznie uwarunkowane schorzenie charakteryzujące się rozwojem licznych guzów układu nerwowego, w tym obustronnych nerwiakosłoniaków nerwu przedsionkowo-ślimakowego, oponiaków i nerwiaków rdzeniowych oraz obwodowych. Leczenie NF2 jest wielodyscyplinarne i obejmuje chirurgię, radioterapię oraz nowoczesne terapie celowane. Chirurgiczne usunięcie guzów, zwłaszcza nerwiaków nerwu przedsionkowo-ślimakowego, jest podstawową metodą, z trzema głównymi podejściami mikrochirurgicznymi: przezbłędnikowym, przez środkowy dół czaszki oraz zauszno-zatokowym. W przypadku małych guzów możliwe jest zachowanie słuchu, natomiast większe guzy często prowadzą do nieodwracalnej utraty słuchu. Radiochirurgia stereotaktyczna (np. Gamma Knife) stanowi alternatywę lub uzupełnienie leczenia chirurgicznego, szczególnie w przypadku małych lub resztkowych guzów, jednak nie jest zalecana przy licznych lub dużych zmianach ze względu na ryzyko transformacji nowotworowej. Regularne monitorowanie kliniczne i obrazowe (MRI, BAER) jest kluczowe dla wczesnego wykrywania progresji choroby.
amitryptylina, bewacyzumab, ból neuropatyczny, brigatinib, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dostęp przez środkowy dół czaszki, dostęp przezbłędnikowy, ewerolimus, gabapentyna, gamma knife, implant pnia mózgu, implant ślimakowy, inhibitor kinazy tyrozynowej, inhibitor MEK, inhibitor mTOR, kryzotynib, lapatynib, naskórkowy czynnik wzrostu, neratinib, nerwiak obwodowy, nerwiak rdzeniowy, neurofibromatoza typu 2, oponiak, pregabalina, radiochirurgia stereotaktyczna, schwannoma przedsionkowy, słuchowy potencjał wywołany pnia mózgu, terapia genowa, wektor wirusowy AAV, wodogłowie, wyściółczak
Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Sunitinib Glenmark

Sunitynib Glenmark, lek przeciwnowotworowy, wymaga ścisłego monitorowania ze względu na ryzyko licznych działań niepożądanych. Należy unikać jednoczesnego stosowania silnych induktorów i inhibitorów CYP3A4, które mogą odpowiednio obniżać lub podwyższać stężenie leku w osoczu. Do najczęstszych działań niepożądanych należą reakcje skórne (odbarwienie, suchość, pęcherze, wysypka), które zwykle są odwracalne, jednak w przypadku ciężkich reakcji takich jak zespół Stevensa-Johnsona (SJS) czy toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (TEN) konieczne jest natychmiastowe przerwanie terapii. Zgłaszano również poważne zdarzenia krwotoczne, w tym krwotoki z przewodu pokarmowego, układu oddechowego i śródmózgowe, z częstością krwawienia z nosa u około 50% pacjentów z guzami litymi. W trakcie leczenia obserwowano także zaburzenia hematologiczne (neutropenia, małopłytkowość, niedokrwistość), które wymagają regularnej kontroli morfologii krwi na początku każdego cyklu. Ponadto, sunitynib może powodować nadciśnienie tętnicze, w tym ciężkie epizody z ciśnieniem skurczowym >200 mmHg lub rozkurczowym >110 mmHg, co wymaga monitorowania i ewentualnego czasowego przerwania leczenia.
acenokumarol, aminotransferaza alaninowa, aminotransferaza asparaginianowa, amylaza, białkomocz, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, frakcja wyrzutowa lewej komory, hepatotoksyczność, hipoglikemia, induktor cytochromu CYP3A4, inhibitor CYP3A4, kardiomiopatia, krwioplucie, krwotok śródmózgowy, lipaza, małopłytkowość, martwica żuchwy, martwicze zapalenie powięzi, mikroangiopatia zakrzepowa, morfologia krwi, nadciśnienie tętnicze, nadczynność tarczycy, neutropenia, niedoczynność tarczycy, niedokrwienie mięśnia sercowego, niedokrwistość hemolityczna, niewydolność nerek, niewydolność serca, niewydolność wątroby, obrzęk naczynioruchowy, perforacja przewodu pokarmowego, piodermia zgorzelinowa, rumień wielopostaciowy, ślepota korowa, tętnicze zdarzenie zakrzepowo-zatorowe, toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka, torsade de pointes, warfaryna, wydłużenie odstępu QT, zakrzepica żył głębokich, zakrzepowa plamica małopłytkowa, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie trzustki, zastoinowa niewydolność serca, zator tętnicy płucnej, zatorowość płucna, zawał mięśnia sercowego, zespół hemolityczno-mocznicowy, zespół nerczycowy, zespół odwracalnej tylnej leukoencefalopatii, zespół rozpadu guza, zespół Stevensa-Johnsona
Leksykon chorób i schorzeń
Retinopatia cukrzycowa – Etiologia i przyczyny

Retinopatia cukrzycowa jest powikłaniem mikronaczyniowym cukrzycy, wynikającym z przewlekłej hiperglikemii, która prowadzi do uszkodzenia naczyń krwionośnych siatkówki. Patogeneza obejmuje aktywację alternatywnych szlaków metabolizmu glukozy (m.in. szlak polioli), powstawanie zaawansowanych produktów glikacji (AGEs), aktywację kinazy białkowej C (PKC), stres oksydacyjny oraz procesy zapalne, co skutkuje dysfunkcją śródbłonka, utratą perycytów, zwiększoną przepuszczalnością naczyń i niedrożnością mikronaczyń. W efekcie dochodzi do niedokrwienia siatkówki, neowaskularyzacji oraz progresji od retinopatii nieproliferacyjnej (NPDR) do proliferacyjnej (PDR), z ryzykiem powikłań takich jak cukrzycowy obrzęk plamki (DME), odwarstwienie siatkówki, krwotok do ciała szklistego i jaskra neowaskularna. Kluczowymi mediatorami są czynniki wzrostu, zwłaszcza VEGF, oraz cytokiny prozapalne (IL-1, IL-6, TNF-α), które nasilają procesy zapalne i angiogenezę. Neurodegeneracja siatkówki i dysfunkcja komórek Müllera również odgrywają istotną rolę w patofizjologii choroby.
angiopoetyna-2, apoptoza komórek śródbłonka, bariera krew-siatkówka, cukrzyca ciążowa, cukrzyca typu 1, cukrzyca typu 2, cukrzyca typu 3c, cukrzycowy obrzęk plamki, czynnik wzrostu hepatocytów, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, diacyloglicerol, dysfunkcja śródbłonka naczyniowego, dyslipidemia, erytropoetyna, hemoglobina glikowana, hiperglikemia przewlekła, insulinopodobny czynnik wzrostu, interleukina-1, interleukina-6, jaskra neowaskularna, kinaza białkowa C, krwotok do ciała szklistego, mikroalbuminuria, mikroaneuryzmat, naczynie krwionośne siatkówki, nefropatia cukrzycowa, neowaskularyzacja, neurodegeneracja siatkówki, niedotlenienie siatkówki, odwarstwienie siatkówki, peroksydacja lipidów, perycyt, płytkopochodny czynnik wzrostu, podstawowy czynnik wzrostu fibroblastów, przepuszczalność naczyń, reaktywna forma tlenu, reduktaza aldozy, retinopatia cukrzycowa, retinopatia proliferacyjna, stres oksydacyjny, szlak polioli
Leksykon chorób i schorzeń
Malformacje żylnego układu naczyniowego wewnątrzczaszkowego – Etiologia i przyczyny

Malformacje żylne wewnątrzczaszkowe (intracranial venous malformations) to wrodzone lub nabyte nieprawidłowo powiększone naczynia żylne mózgu, powstające głównie w okresie embrionalnym, zwłaszcza w pierwszym trymestrze ciąży, w wyniku zaburzeń angiogenezy i rozwoju naczyń żylnych. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmująca czynniki genetyczne (mutacje w genach TIE-2, PIK3CA, KRIT1, CCM2, PDCD10), rozwojowe oraz nabyte (urazy OUN, zakrzepica żylna, zmiany hormonalne). Malformacje te charakteryzują się nieprawidłową architekturą naczyń, często stanowiąc jedyny drenaż żylny dla określonych obszarów mózgu, co implikuje ryzyko zawału żylnego przy interwencjach obliteracyjnych. Na poziomie molekularnym istotna jest dysregulacja VEGF, zaburzenia cytokin oraz funkcji połączeń ścisłych śródbłonka, co prowadzi do zwiększonej przepuszczalności naczyń i proliferacji komórek śródbłonka.
angiogeneza, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dziedziczna teleangiektazja krwotoczna, komórka mięśni gładkich, krwotok śródczaszkowy, malformacja tętniczo-żylna, malformacja żylna wewnątrzczaszkowa, malformacja żylnego układu naczyniowego wewnątrzczaszkowego, mutacja genetyczna, mutacja genu PIK3CA, mutacja somatyczna, naczyniak jamisty, napad padaczkowy, przetoka płynu mózgowo-rdzeniowego, rozwój płodowy, rozwojowa anomalia żylna, tętniak mózgu, udar niedokrwienny, wodociąg mózgu, zakrzepica żylna, zawał żylny, zespół Klippela-Trenaunaya, zespół Oslera-Webera-Rendu, zespół Sturge’a-Webera
Leksykon chorób i schorzeń
Rak nerki – Patofizjologia i mechanizm

Rak nerki (RCC) to najczęstszy złośliwy nowotwór nerki u dorosłych, stanowiący 90-95% przypadków, z dominującym podtypem jasnokomórkowym (ccRCC, 80%). Patogeneza ccRCC wiąże się głównie z mutacjami genu supresorowego VHL (obecnymi u 50-90% pacjentów), prowadzącymi do akumulacji czynników indukowanych hipoksją (HIF-1α, HIF-2α) i nadekspresji genów angiogennych (VEGF, PDGF). Inne istotne mutacje dotyczą genów PBRM1 (40%), BAP1 (14%) i SETD2 (3%). Szlaki sygnałowe PI3K/AKT/mTOR odgrywają kluczową rolę w proliferacji i przeżyciu komórek nowotworowych, a inhibitory mTOR (ewerolimus, temsyrolimus) są zatwierdzone w leczeniu przerzutowego RCC. Immunoterapia z użyciem inhibitorów punktów kontrolnych (PD-1/PD-L1: niwolumab, pembrolizumab; CTLA-4: ipilimumab) stanowi obecnie standard leczenia, zwłaszcza w kontekście ekspresji PD-L1 na komórkach nowotworowych i immunosupresyjnego mikrośrodowiska guza. Oporność na terapię jest związana z mechanizmami takimi jak sekwestracja leków w lizosomach, heterogenność metaboliczna guza oraz adaptacje metaboliczne, w tym efekt Warburga, auksotrofię glutaminową i plastyczność metaboliczną napędzaną przez mikrośrodowisko.
angiogeneza, autofagia, cecha sierpowatokrwinkowa, choroba von Hippel-Lindau, czynnik indukowany hipoksją, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, ewerolimus, fosforylacja oksydacyjna, gen supresorowy, gen VHL, hipoksja, inhibitor mTOR, inhibitory punktów kontrolnych, ipilimumab, jasnokomórkowy rak nerki, kinaza białkowa, kinaza PI3K, macierz pozakomórkowa, mikroRNA, mikrośrodowisko guza, niwolumab, pembrolizumab, płytkopochodny czynnik wzrostu, rak brodawkowaty nerki, rak nerki, rak rdzeniasty nerki, receptor PD-1, szlak mTOR, szlak PI3K/AKT/mTOR, translokacja chromosomowa
Leksykon chorób i schorzeń
Bliznowiec – Etiologia i przyczyny

Bliznowiec (keloid scar) to patologiczna, przerosła blizna, wykraczająca poza granice pierwotnego uszkodzenia skóry, charakteryzująca się nadmierną produkcją kolagenu typu I i III oraz innych składników macierzy pozakomórkowej, takich jak fibronektyna i elastyna. Patogeneza obejmuje nadekspresję TGF-β1 i TGF-β2 oraz zmniejszoną ekspresję TGF-β3, co prowadzi do zwiększonej aktywności fibroblastów i zahamowania degradacji kolagenu przez metaloproteinazy macierzy (MMP) i ich inhibitory (TIMP). Dodatkowo, cytokiny prozapalne (IL-1α, IL-1β, IL-6, TNF-α) oraz czynniki wzrostu (VEGF, PDGF) nasilają proces zapalny i angiogenezę, sprzyjając rozrostowi tkanki bliznowatej. Czynniki ryzyka obejmują ciemną karnację (częstość 4,5–16%), wiek 10–30 lat, predyspozycje genetyczne (m.in. mutacje w genach AHNAK i NEDD4), zespoły genetyczne (Rubinsteina-Taybiego, Goeminne’a, Turnera, Opitza-Kaveggii, Ehlersa-Danlosa), a także lokalizację urazu w obszarach o dużym napięciu skóry (mostek, barki, ramiona).
angiogeneza, autosomalny dominujący, autosomalny recesywny, blizna przerostowa, bliznowiec, cytokiny prozapalne, czynnik martwicy nowotworów alfa, czynnik proangiogenny, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, fibroblasty, fibronektyna, hipoksja tkankowa, kolagen, macierz pozakomórkowa, mechanotransdukcja, mediatory zapalne, melanina, metaloproteinazy macierzy, odpowiedź zapalna, oparzenie, płytkopochodny czynnik wzrostu, półpasiec, predyspozycje genetyczne, proces zapalny, spontaniczny bliznowiec, TGF-β1, tkanka bliznowata, transformujący czynnik wzrostu beta, zespół Ehlersa-Danlosa, zespół Rubinsteina-Taybiego
Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Sunitynib Adamed 12,5 mg

Sunitynib, będący inhibitorem kinaz tyrozynowych, wykazuje szerokie spektrum działania przeciwnowotworowego poprzez hamowanie receptorów PDGFRα/β, VEGFR1-3, KIT, FLT3, CSF-1R oraz RET. Jego główny metabolit zachowuje podobną aktywność biologiczną. Skuteczność i bezpieczeństwo sunitynibu zostały potwierdzone w badaniach klinicznych u pacjentów z opornymi na imatynib nowotworami podścieliskowymi przewodu pokarmowego (GIST), przerzutowym rakiem nerkowokomórkowym (MRCC) oraz nieoperacyjnymi nowotworami neuroendokrynnymi trzustki (pNET). W GIST oceniano czas do progresji (TTP) oraz przeżycie, w MRCC – czas przeżycia bez progresji (PFS) i wskaźniki odpowiedzi obiektywnych (ORR), a w pNET – przeżycie bez progresji choroby.
badanie kontrolowane placebo, badanie randomizowane, choroba nowotworowa z przerzutami, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, działanie przeciwnowotworowe, inhibitor kinazy białkowej, kinaza tyrozynowa, lek przeciwnowotworowy, neoangiogeneza, nowotwór neuroendokrynny trzustki, nowotwór podścieliskowy przewodu pokarmowego, obiektywna odpowiedź, płytkowy czynnik wzrostu, progresja nowotworu, przeżycie bez progresji choroby, przeżywalność całkowita, rak nerkowokomórkowy, receptor czynnika komórek pnia, receptor czynnika stymulującego powstawanie kolonii, receptor glejopochodnego czynnika neurotroficznego, receptor kinazy tyrozynowej, terapia cytokinami, współczynnik ryzyka
Leksykon chorób i schorzeń
Naczyniak wątroby – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka

Naczyniak wątroby jest najczęstszym łagodnym guzem wątroby, występującym u 2-5% populacji, częściej u kobiet. Zmiana ta, zbudowana z nieprawidłowo rozwiniętych naczyń krwionośnych, zwykle ma charakter pojedynczy i jest mniejsza niż 4 cm, nie wykazując tendencji do wzrostu. Diagnostyka opiera się na badaniach obrazowych: USG, TK i MRI, a biopsja jest rzadko wskazana ze względu na ryzyko krwawienia. Objawy kliniczne pojawiają się głównie przy naczyniakach olbrzymich (>4 cm), obejmując ból brzucha, uczucie pełności, nudności, a także powikłania takie jak zakrzepica, zespół Kasabacha-Merritta czy pęknięcie guza. Większość przypadków jest bezobjawowa i nie wymaga leczenia, a opieka polega na monitorowaniu i edukacji pacjenta.
ablacja prądem o częstotliwości radiowej, badanie ultrasonograficzne, bewacyzumab, bilans płynów, biopsja, ciśnienie wewnątrzbrzuszne, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, doustne środki antykoncepcyjne, embolizacja przeztętnicza, inhibitor wielokinazowy, koagulopatia ze zużycia, łagodny guz wątroby, leczenie przeciwbólowe, linia zewnątrzoponowa, małopłytkowość, naczyniak wątroby, ostry ból brzucha, przeszczep wątroby, rak wątrobowokomórkowy, rak włóknisto-blaszkowy, rezonans magnetyczny, sorafenib, spirometria, tomografia komputerowa, wczesna sytość, wirusowe zapalenie wątroby typu B, zespół Kasabacha-Merritta
Leksykon chorób i schorzeń
Guzy gruczołów ślinowych – Patofizjologia i mechanizm

Guzy gruczołów ślinowych (GGŚ) to heterogenna grupa nowotworów o złożonej patogenezie, w której kluczową rolę odgrywają zarówno czynniki genetyczne, jak i epigenetyczne. Promieniowanie jonizujące jest jedynym dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka, z okresem utajenia wynoszącym średnio 11 lat dla nowotworów złośliwych i 21,5 lat dla łagodnych. W patogenezie GGŚ istotne są specyficzne rearanżacje chromosomowe, takie jak rearanżacja 8q12 (PLAG1) w gruczolakach wielopostaciowych (70% przypadków), translokacja t(11;19)(q21;p13) w raku śluzowo-nabłonkowym (do 70% przypadków), t(6;9)(q22-23;p23-24) w raku gruczołowo-torbielowatym (ponad 50% przypadków) oraz t(12;15) w raku wydzielniczym. Mutacje genów p53, RAS, Bcl-2, PI3K/Akt i MDM2 oraz zmiany w szlakach sygnałowych Notch, Wnt/beta-katenina, EGFR i PD-L1 wpływają na rozwój i agresywność tych nowotworów. Epigenetyczne modyfikacje, takie jak metylacja DNA i acetylacja histonów, również odgrywają istotną rolę, co wskazuje na potencjalne zastosowanie inhibitorów HDAC w terapii GGŚ.
acetylacja histonów, Bcl-2, cytomegalia, czynnik wzrostu hepatocytów, czynnik wzrostu nerwów, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, EGFR, elastyna, gen CTNNB1, gen HMGA2, gen NOTCH1, gen p53, gen RAS, gruczolak wielopostaciowy, gruczolakorak, guz gruczołu ślinowego, guz Warthina, hipermetylacja, immunosupresja, inwazja okołonerwowa, komórka macierzysta, komórka mioepitelialna, laminina, macierz pozakomórkowa, metaloproteinaza macierzy-1, naczyniak, onkocytoma, ostra białaczka limfoblastyczna, płuco, promieniowanie jonizujące, promieniowanie ultrafioletowe, proteoglikan, przewód wyprowadzający, rak gruczołowo-torbielowaty, rak płaskonabłonkowy, rak podstawnokomórkowy, rak wydzielniczy, rak zrazikowokomórkowy, receptor androgenowy, receptor kinazy tyrozynowej, receptor naskórkowego czynnika wzrostu, świnka, szlak Wnt/beta-katenina, trisomia 8, trypsynogen kationowy, wirus Epsteina-Barr
Leksykon chorób i schorzeń
Zapalenie torebki stawowej barku (adhesive capsulitis) – Patofizjologia i mechanizm

Zapalenie torebki stawowej barku (adhesive capsulitis) charakteryzuje się progresywnym ograniczeniem zakresu ruchu i bólem spowodowanym włóknieniem torebki stawowej. Patofizjologia obejmuje początkową fazę zapalną z udziałem cytokin prozapalnych (IL-1, IL-6, TNF-α), TGF-β1, PDGF, ICAM-1 oraz alarminy HMGB1, prowadzącą do proliferacji fibroblastów, różnicowania w miofibroblasty, neowaskularyzacji i neoinnerwacji. Zaburzenie równowagi między metaloproteinazami macierzy (MMP) a ich inhibitorami (TIMP) skutkuje nadmiernym odkładaniem kolagenu typu III, co powoduje pogrubienie i usztywnienie torebki stawowej. Charakterystycznym objawem jest niemal całkowita utrata aktywnej i biernej rotacji zewnętrznej barku. Czynniki ryzyka obejmują cukrzycę (prewalencja 10-20%, u długotrwałych diabetyków nawet do 59-76%), choroby tarczycy oraz unieruchomienie barku po urazach lub operacjach.
adhesive capsulitis, angiogeneza, bark zamrożony, błona maziowa, choroba Gravesa-Basedowa, choroba sercowo-naczyniowa, cukrzyca, cząsteczki adhezji międzykomórkowej, czynnik martwicy nowotworów alfa, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, faza rozmrażania, faza zamrażania, hiperkomórkowość, hiperplazja błony maziowej, hydrodilatacja, interleukina-1, interleukina-6, metaloproteinazy macierzy, miofibroblast, nadczynność tarczycy, neowaskularyzacja, niedoczynność tarczycy, płytkopochodny czynnik wzrostu, ścięgno mięśnia podłopatkowego, staw ramienny, szlak NF-κB, tkankowy inhibitor metaloproteinaz, transformujący czynnik wzrostu beta-1, więzadło kruczo-ramienne, zapalenie torebki stawowej barku
Leksykon chorób i schorzeń
Obrzęk – Zapobieganie i profilaktyka

Obrzęk to patologiczne gromadzenie się płynu w przestrzeni międzykomórkowej, wynikające z przewagi filtracji nad drenażem limfatycznym, najczęściej lokalizujące się w kończynach dolnych, stopach i kostkach. Profilaktyka obrzęków opiera się na kontroli chorób podstawowych oraz wdrożeniu działań takich jak regularna aktywność fizyczna poprawiająca krążenie żylne i limfatyczne, unikanie długotrwałego stania lub siedzenia, podnoszenie kończyn powyżej poziomu serca, kontrola masy ciała oraz modyfikacja diety (ograniczenie sodu, odpowiednie nawodnienie, dieta bogata w potas, białko, witaminę B i magnez). Terapia uciskowa, z zastosowaniem pończoch o kompresji 20-30 mm Hg przy łagodnych i 30-40 mm Hg przy ciężkich obrzękach, jest skuteczną metodą zapobiegania, zwłaszcza u pacjentów po zakrzepicy żył głębokich, z uwzględnieniem przeciwwskazań jak choroba tętnic obwodowych.
acetazolamid, beta-bloker, bloker receptora angiotensyny, choroba tętnic obwodowych, ciśnienie krwi, cukrzycowy obrzęk plamki, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, deksametazon, diuretyk, drenaż limfatyczny, inhibitor konwertazy angiotensyny, kompleksowa terapia przeciwobrzękowa, kompresja pneumatyczna, kortykosteroid, masaż limfatyczny, mniszek lekarski, niesteroidowy lek przeciwzapalny, niewydolność serca, nifedypina, obrzęk, obrzęk limfatyczny, obrzęk plamki żółtej, pompa mięśniowa, pończochy uciskowe, powrót żylny, przestrzeń międzykomórkowa, przewlekła niewydolność żylna, terapia uciskowa, wysokościowy obrzęk mózgu, wysokościowy obrzęk płuc, zaburzenia elektrolitowe, zakrzepica żył głębokich, zespół pozakrzepowy
Leksykon chorób i schorzeń
Rozszerzenie naczyń krwionośnych, inaczej rumień – Patofizjologia i mechanizm

Trądzik różowaty (rosacea) to przewlekła choroba zapalna skóry, charakteryzująca się nawracającym rumieniem, teleangiektazjami, grudkami, krostkami oraz zmianami przerostowymi w centralnej części twarzy. Patogeneza jest wieloczynnikowa, obejmująca dysfunkcję układu immunologicznego (zarówno wrodzonego, jak i nabytego) oraz zaburzenia neurowaskularne. Kluczową rolę odgrywa nadekspresja receptorów Toll-podobnych typu 2 (TLR2), zwiększona aktywność katelicydyny (CAMP) i jej aktywnej formy LL-37, a także enzymu kallikreiny 5 (KLK5). Wysokie poziomy cytokin prozapalnych, takich jak IL-8, IL-1β, TNF-α oraz aktywacja inflamasomu NLRP3 z podwyższonymi poziomami kaspazy-1 i IL-1β, prowadzą do przewlekłego stanu zapalnego i angiogenezy. Dysregulacja układu odpornościowego Th1/Th17, ze zwiększoną ekspresją IL-17 i VEGF, oraz zaburzenia neurowaskularne z udziałem kanałów TRP i neuropeptydów (substancja P, CGRP, VIP, PACAP) odpowiadają za charakterystyczne objawy, takie jak rumień, napadowe zaczerwienienie i teleangiektazje. Ponadto, dysbioza mikrobiologiczna, zwłaszcza kolonizacja Demodex folliculorum i bakterii Bacillus oleronius, oraz uszkodzenie bariery skórnej (zwiększona TEWL) nasilają proces zapalny.
Bacillus oleronius, czynnik martwicy nowotworu alfa, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, degranulacja komórek tucznych, Demodex folliculorum, dysfunkcja układu immunologicznego, dysregulacja odpowiedzi immunologicznej, Helicobacter pylori, inflamasom, interleukina-1β, interleukina-8, katelicydyna, limfocyt T CD4+, limfocyt T gamma-delta, metaloproteinaza macierzy pozakomórkowej, nabyta odpowiedź immunologiczna, oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, peptyd związany z genem kalcytoniny, promieniowanie UV-B, przeznaskórkowa utrata wody, przysadkowy peptyd aktywujący cyklazę adenylową, reaktywna forma tlenu, rozszerzenie naczyń krwionośnych, rumień, stres oksydacyjny, stres retikulum endoplazmatycznego, substancja P, teleangiektazja, wazoaktywny peptyd jelitowy, zaburzenie neurowaskularne
Leksykon chorób i schorzeń
Malformacja naczyniowa tętniczo-żylna mózgu – Etiologia i przyczyny

Malformacja naczyniowa tętniczo-żylna mózgu (AVM) to patologiczne połączenie tętniczo-żylne bez udziału łożyska włosowatego, prowadzące do zaburzeń hemodynamicznych i niedotlenienia otaczających tkanek. AVM występuje u około 0,15% populacji, częściej u mężczyzn, i jest jedną z głównych przyczyn krwotoku mózgowego u młodych dorosłych. Etiologia AVM jest wieloczynnikowa, obejmująca czynniki genetyczne (m.in. mutacje w genie PTEN, zespoły dziedziczne takie jak HHT z ryzykiem AVM zwiększonym 10 000-krotnie) oraz zaburzenia angiogenezy, w tym nieprawidłową ekspresję VEGF i jego receptorów. AVM mogą powstawać zarówno w okresie prenatalnym, jak i de novo u dorosłych, np. po urazach OUN lub ekspozycji na promieniowanie. Ryzyko rocznego krwawienia z nieleczonej AVM wynosi 2-4%, a śmiertelność po pierwszym krwawieniu to 10-30%. Mniejsze AVM (<3 cm) mają wyższe ryzyko krwawienia, natomiast większe częściej wywołują napady padaczkowe.
angiogeneza, AVM mózgu, badanie epigenetyczne, choroba autosomalna dominująca, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, incydent niedokrwienny, klinicysta, krwotok mózgowy, krwotok podpajęczynówkowy, krwotok śródmózgowy, malformacja naczyniowa tętniczo-żylna mózgu, mutacja genetyczna, nadciśnienie żylne, napad padaczkowy, niedokrwienie mózgu, połączenie tętniczo-żylne, profilowanie genetyczne, proliferacja śródbłonka, przetoka tętniczo-żylna, RASopatia, receptor VEGF, splot naczyniowy, tętniak, zespół Cobba, zespół Oslera-Webera-Rendu, zespół Parkesa-Webera, zespół Sturge’a-Webera, zespół Wyburna-Masona
Leksykon chorób i schorzeń
Rozedma płuc – Patofizjologia i mechanizm

Rozedma płuc to przewlekła choroba charakteryzująca się trwałym powiększeniem przestrzeni powietrznych dystalnie od oskrzelików końcowych oraz destrukcją ścian pęcherzyków płucnych bez włóknienia, co prowadzi do upośledzenia wymiany gazowej i uwięzienia powietrza. Patogeneza obejmuje zaburzenie równowagi między proteinazami (elastaza neutrofilowa, MMPs, katepsyny) a antyproteinazami (głównie alfa-1-antytrypsyna, AAT), stres oksydacyjny aktywujący NF-κB, apoptozę komórek nabłonkowych i śródbłonkowych indukowaną przez TNF-α oraz mechanizmy nekroptozy. Utrata komórek śródbłonka naczyń włosowatych, związana z zaburzeniami sygnalizacji VEGF/VEGFR2 i zmniejszoną syntezą prostacykliny, podkreśla naczyniowy aspekt choroby. Dodatkowo, mechanizmy neurogeniczne, w tym zaburzenia sygnalizacji wazomotorycznej i zwiększona ekspresja substancji P, przyczyniają się do przewlekłego stanu zapalnego dróg oddechowych.
alfa-1-antytrypsyna, apoptoza, bulla płucna, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, deacetylaza histonowa, elastaza neutrofilowa, hiperinflacja płuc, interleukina-8, leukotrien B4, limfocyt T cytotoksyczny, macierz zewnątrzkomórkowa, metaloproteinaza macierzy, mitofagia, nekroptoza, niedobór alfa-1-antytrypsyny, płukanie oskrzelowo-pęcherzykowe, proteinaza 3, przewlekła obturacyjna choroba płuc, reaktywna forma tlenu, rozedma płuc, stres oksydacyjny, substancja P, szlak PI3K/AKT/mTOR, szlak sygnałowy
Leksykon chorób i schorzeń
Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem – Objawy

Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (AMD) jest główną przyczyną nieodwracalnej utraty centralnego widzenia u osób powyżej 60. roku życia, obejmującą suchą (85-90% przypadków) oraz mokrą postać (10-15%). Sucha postać charakteryzuje się obecnością druz i stopniowym zanikiem komórek światłoczułych, z progresją trwającą często do 10 lat, podczas gdy mokra postać cechuje się szybkim rozwojem nieprawidłowych naczyń krwionośnych pod plamką, prowadząc do gwałtownej utraty widzenia centralnego w ciągu dni lub tygodni. Ryzyko progresji zależy od wielkości i gęstości druz, wieku, palenia tytoniu, nadciśnienia oraz predyspozycji genetycznych. Wczesne objawy mogą być subtelne, dlatego coroczne badania okulistyczne oraz samodzielne monitorowanie wzroku za pomocą siatki Amslera są kluczowe dla wczesnego wykrycia i zapobiegania zaawansowanym zmianom.
adaptacja wzroku, badanie okulistyczne, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, druzy, halucynacja wzrokowa, leczenie laserowe, metamorfopsja, mokra postać AMD, okulista, plamka żółta, pośrednie stadium AMD, siatka Amslera, siatkówka, ślepota, sucha postać AMD, suplementacja witaminowa, terapia fotodynamiczna, terapia genowa, wczesne stadium AMD, widzenie centralne, widzenie obwodowe, zaawansowane AMD, zanik geograficzny, zespół Charlesa Bonneta, zwyrodnienie plamki związane z wiekiem
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba wysokościowa – Patofizjologia i mechanizm

Choroba wysokościowa (altitude sickness) to zespół objawów wywołanych hipoksją hipobaryczną na dużych wysokościach, szczególnie powyżej 2500 m n.p.m. Obejmuje spektrum od ostrej choroby górskiej (AMS), przez wysokościowy obrzęk płuc (HAPE), do wysokościowego obrzęku mózgu (HACE). Patofizjologia AMS i HACE opiera się na obrzęku naczyniopochodnym mózgu, wynikającym z rozszerzenia naczyń mózgowych, wzrostu ciśnienia kapilarnego i zaburzeń bariery krew-mózg, z udziałem mediatorów takich jak VEGF, tlenek azotu i bradykinina. W HAPE kluczową rolę odgrywa heterogenna wazokonstrykcja płucna indukowana hipoksją, prowadząca do podwyższonego ciśnienia w tętnicy płucnej, uszkodzenia ścian naczyń włosowatych i przecieku białkowego płynu do przestrzeni śródmiąższowej i pęcherzykowej, co skutkuje upośledzeniem utlenowania. Czynniki ryzyka to szybkie wznoszenie się, czas ekspozycji, niedokrwistość oraz indywidualne predyspozycje genetyczne, niezależne od wieku czy kondycji fizycznej.
acetazolamid, aklimatyzacja, anhydraza węglanowa, bariera krew-mózg, bradykinina, choroba wysokościowa, ciśnienie parcjalne tlenu, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, deksametazon, endotelina-1, enzym konwertujący angiotensynę, erytropoeza, hipoksja hipobaryczna, hipoksja tkankowa, ibuprofen, kanały wapniowe, krzywa dysocjacji hemoglobiny, kwasica metaboliczna, nadciśnienie płucne, niedokrwistość, obrzęk cytotoksyczny, obrzęk naczyniopochodny, ostra choroba górska, reaktywne formy tlenu, syntaza tlenku azotu, synteza prostaglandyn, tętnica płucna, tlenek azotu, tromboksan A2, wazokonstrykcja naczyń płucnych, wazokonstrykcja płucna, wentylacja minutowa, wolne rodniki, wysokościowy obrzęk mózgu, wysokościowy obrzęk płuc, zasadowica oddechowa
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba wysokościowa – Etiologia i przyczyny

Choroba wysokościowa jest wynikiem hipoksji spowodowanej obniżonym ciśnieniem parcjalnym tlenu (PO2) na dużych wysokościach, co prowadzi do hipoksemii i niedotlenienia tkanek. Objawy pojawiają się zwykle powyżej 1500 m, a ryzyko wzrasta znacząco powyżej 2500 m, szczególnie przy szybkim wznoszeniu się (>500 m/dzień powyżej 3000 m). Najczęstsza forma to ostra choroba górska (AMS) z objawami takimi jak ból głowy, nudności i zmęczenie, pojawiająca się w ciągu 6-12 godzin od ekspozycji. Poważniejsze postaci to wysokogórski obrzęk mózgu (HACE) i płuc (HAPE), które mogą prowadzić do śmierci w ciągu 12-24 godzin bez leczenia. Czynniki ryzyka obejmują szybkie tempo wznoszenia, niską wysokość początkową, sen na dużej wysokości, wcześniejsze epizody choroby, intensywny wysiłek fizyczny oraz predyspozycje genetyczne. Dodatkowo, choroba może być nasilona przez spożycie alkoholu, odwodnienie, infekcje dróg oddechowych i stosowanie leków uspokajających.
acetazolamid, aklimatyzacja, bariera krew-mózg, bezdech senny, choroba wysokościowa, ciśnienie parcjalne tlenu, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dławica piersiowa, erytropoetyna, hematokryt, hemoglobina, hipoksemia, hipoksja, krwawienie mózgowe, mukowiscydoza, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, niedotlenienie tkanek, niewydolność serca, obrzęk cytotoksyczny, obrzęk naczyniopochodny, ośrodkowy układ nerwowy, ostra choroba górska, przewlekła obturacyjna choroba płuc, skurcz naczyń płucnych, tętnica płucna, tlenek azotu, wodogłowie, wodorowęglan, wysokogórski obrzęk mózgu, wysokogórski obrzęk płuc
Leksykon chorób i schorzeń
Bliznowiec – Patofizjologia i mechanizm

Bliznowiec (keloid) jest wynikiem patologicznego procesu gojenia ran, charakteryzującym się nadmierną proliferacją fibroblastów i nadprodukcją kolagenu, zwłaszcza typu I i III, co prowadzi do powstania nieprawidłowej, przerosłej tkanki bliznowatej wykraczającej poza granice pierwotnej rany. Synteza kolagenu w bliznowcach jest około 20-krotnie wyższa niż w zdrowej skórze i 3-krotnie wyższa niż w bliznach przerostowych. Patogeneza obejmuje dysregulację kluczowych szlaków sygnałowych, takich jak TGF-β/Smad, JAK/STAT, MAPK, PI3K/AKT oraz mechanotransdukcję przez integryny i kinazę ogniska adhezyjnego (FAK). W bliznowcach obserwuje się także zwiększoną aktywność metaboliczną, hipoksję lokalną oraz przewlekły stan zapalny z udziałem makrofagów M2, komórek T i mastocytów, co sprzyja utrzymaniu nadmiernej produkcji macierzy pozakomórkowej (ECM) i zaburzeniu równowagi między syntezą a degradacją kolagenu.
apoptoza, blizna przerostowa, bliznowiec, czynnik martwicy nowotworów alfa, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, czynnik wzrostu tkanki łącznej, gojenie ran, inhibitor aktywatora plazminogenu, interferon beta, interleukina-6, kolagen typu I, kolagen typu III, komórki Th1, komórki tuczne, macierz pozakomórkowa, makrofagi M2, metaloproteinazy macierzy, metylacja DNA, modyfikacja histonów, niekodujące RNA, płytkopochodny czynnik wzrostu, półpasiec, siarczan chondroityny, szlak JAK-STAT, szlak NF-κB, trądzik, transformujący czynnik wzrostu beta, zapalenie mieszków włosowych
Leksykon chorób i schorzeń
Rak pęcherza moczowego – Patofizjologia i mechanizm

Rak pęcherza moczowego rozwija się na drodze dwóch głównych ścieżek patofizjologicznych: nieinwazyjnej (NMIBC) i inwazyjnej (MIBC), które różnią się pod względem zmian molekularnych, rokowania i terapii. NMIBC cechują mutacje FGFR3 (około 80% przypadków), mutacje w genach PIK3CA (30%) oraz utrata TSC1 (50%), natomiast MIBC charakteryzuje się mutacjami TP53 (60%), utratą RB1 i PTEN oraz aneuploidią. Kluczowe procesy w progresji nowotworu obejmują przejście nabłonkowo-mezenchymalne (EMT), zwiększoną ekspresję metaloproteinaz macierzy (MMP-9) oraz angiogenezę z udziałem VEGF, które sprzyjają inwazji i przerzutom. Ponadto, przewlekły stan zapalny i mikrobiota guza odgrywają istotną rolę w karcynogenezie i modulacji mikrośrodowiska nowotworu. Zmiany epigenetyczne, takie jak hipometylacja i hipermetylacja promotorów genów supresorowych, również wpływają na agresywność i progresję raka pęcherza.
angiogeneza, apoptoza, Bacillus Calmette-Guérin, carcinoma in situ, czynnik martwicy nowotworu, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, FGFR3, gen RAS, hipermetylacja DNA, hipometylacja DNA, inhibitor kinazy tyrozynowej, komórka NK, limfocyt CD4+, limfocyt CD8, metaloproteinaza macierzy, mikrośrodowisko guza, mTOR, nabłonek przejściowy, programowana śmierć komórki, przejście nabłonkowo-mezenchymalne, rak pęcherza moczowego, reaktywna forma tlenu, szlak PI3K/AKT/mTOR, szlak Rb, telomeraza, TP53, utrata heterozygotyczności, VEGFR2
Leksykon chorób i schorzeń
Orf, choroba zwana również pęcherzycą zakaźną, dermatitis pęcherzycową lub ecthyma contagiosum – Etiologia i przyczyny

Orf, znany również jako pęcherzyca zakaźna, jest chorobą wirusową wywoływaną przez podwójnoniciowy DNA wirus orf (ORFV) z rodzaju Parapoxvirus, rodziny Poxviridae. Wirus ten jest epiteliotropowy, zakażając głównie owce i kozy, ale może przenosić się na ludzi oraz inne gatunki zwierząt. Transmisja odbywa się przez bezpośredni kontakt z zakażonymi zwierzętami lub zanieczyszczonymi fomity, a infekcja rozwija się w miejscach uszkodzonej skóry. ORFV wykazuje wysoką odporność środowiskową, utrzymując się w strupach i materiale organicznym przez wiele miesięcy. Patogeneza obejmuje złożone mechanizmy immunomodulacyjne, takie jak produkcja homologu IL-10, inhibitory NF-κB oraz białka wiążące chemokiny, które hamują lokalną odpowiedź immunologiczną i sprzyjają utrzymaniu zakażenia. Klinicznie u zwierząt obserwuje się zmiany od pęcherzyków do guzopodobnych zmian skórnych, a u ludzi najczęściej występują pojedyncze, samoograniczające się zmiany skórne, choć u osób immunosupresyjnych mogą pojawić się cięższe, destrukcyjne zmiany wymagające terapii przeciwwirusowej i interwencji chirurgicznej.
amplifikacja izotermiczna, analiza filogenetyczna, brodawczak, choroba odzwierzęca, corynebacterium, czynnik wirulencji, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dermatitis pęcherzycowa, Dermatophilus congolensis, działanie przeciwzwłóknieniowe, ecthyma contagiosum, Fusobacterium, interleukina-10, makroautofagia, naczyniak skóry, odporność immunologiczna, paciorkowiec, parapoxvirus, pęcherzyca zakaźna, poxviridae, Staphylococcus aureus, wirus orf, zakażenie bakteryjne, zapalenie gardła, zapalenie skóry, zapalenie wątroby typu B, zapalenie wymienia, zmiana skórna, zoonoza
Leksykon chorób i schorzeń
Malformacje naczyniowe ośrodkowego układu nerwowego – Patofizjologia i mechanizm

Malformacje naczyniowe ośrodkowego układu nerwowego (OUN) to heterogenna grupa patologii naczyniowych, obejmująca m.in. malformacje tętniczo-żylne (AVM), malformacje jamiste, włośniczkowe i żylne. Patogeneza tych zmian jest wieloczynnikowa, obejmując zaburzenia angiogenezy z udziałem czynników wzrostu (VEGF, FGF, PDGF), mutacje genetyczne (np. KRAS, BRAF, CCM1-3, GNAQ) oraz procesy zapalne wpływające na integralność bariery krew-mózg i funkcję śródbłonka. AVM charakteryzują się bezpośrednim połączeniem tętnic z żyłami, tworząc nidus, co prowadzi do zwiększonego ciśnienia w naczyniach żylnych i ryzyka krwawienia. Somatyczne mutacje aktywujące szlaki MAPK/ERK (np. KRAS) oraz epigenetyczne zmiany wywołane hemodynamiką odgrywają kluczową rolę w rozwoju i progresji tych malformacji.
angiopoetyna, bariera krew-mózg, czynnik wzrostu fibroblastów, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dysplazja, dziedziczna telangiektazja krwotoczna, krwawienie podpajęczynówkowe, krwawienie śródrdzeniowe, krwiak nadtwardówkowy, krwotok śródmózgowy, malformacja jamista, malformacja naczyniowa mózgu, malformacja naczyniowa OUN, malformacja tętniczo-żylna, malformacja włośniczkowa, malformacja włośniczkowo-tętniczo-żylna, malformacja żylna, napad padaczkowy, nidus, płytkopochodny czynnik wzrostu, przepuszczalność śródbłonka, teleangiektazja włośniczkowa, udar krwotoczny, waskulogeneza, zaburzenie angiogenezy
Leksykon chorób i schorzeń
Zapalenie ścięgna rzepki – Patofizjologia i mechanizm

Zapalenie ścięgna rzepki (patellar tendinitis), zwane również „kolanem skoczka”, jest schorzeniem wynikającym z mikrourazów ścięgna rzepki łączącego rzepkę z kością piszczelową, najczęściej obserwowanym u sportowców wykonujących powtarzające się skoki i gwałtowne zmiany kierunku. Patogeneza opiera się głównie na teorii przewlekłego przeciążenia, prowadzącego do mikrouszkodzeń i zwyrodnień ścięgna, co potwierdzają badania histologiczne wykazujące martwicę włóknikową, neowaskularyzację, dezorganizację kolagenu oraz aktywność metaloproteinaz macierzy (MMP) i czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF). Ultrasonografia pozwala na identyfikację trzech etapów zmian patologicznych: od obrzęku i pogrubienia ścięgna, przez niejednorodny obraz z hipo- i hiperechogenicznymi obszarami, aż po nieregularną, pogrubioną otoczkę ścięgna bez obrzęku. W zaawansowanych stadiach dominuje tendinoza – proces zwyrodnieniowy z hipercelularnością, neowaskularyzacją i brakiem istotnego zapalenia.
aparat wyprostny kolana, chrząstka włóknista, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, fibroblast, kąt Q, kolano skoczka, kość piszczelowa, leukotrien B4, macierz kolagenowa, martwica włóknikowa, martwica włóknista, mechanizm wyprostny kolana, metaloproteinaza macierzy, metaplazja, mikrouszkodzenie ścięgna, neowaskularyzacja, osocze bogatopłytkowe, patogeneza, połączenie mięśniowo-ścięgniste, proces zwyrodnieniowy, prostaglandyna E2, przewlekłe przeciążenie, ścięgno rzepki, tendinitis, tendinopatia, tendinopatia rzepki, tendinoza, tenocyt, wskaźnik masy ciała, zapalenie ścięgna rzepki, zwyrodnienie śluzowate
Leksykon chorób i schorzeń
Obfite krwawienie miesiączkowe – Patofizjologia i mechanizm

Obfite krwawienie miesiączkowe (HMB) definiowane jest jako utrata krwi przekraczająca 80 ml na cykl i dotyka do 30% kobiet w wieku rozrodczym, znacząco obniżając ich jakość życia. Patofizjologia HMB jest wieloczynnikowa i obejmuje dysfunkcję hemostazy endometrium, zaburzenia hormonalne, takie jak dysfunkcja owulacyjna prowadząca do nadmiernej proliferacji endometrium bez odpowiedniej opozycji progesteronowej, oraz nieprawidłową angiogenezę i strukturę naczyń w endometrium i mięśniówce macicy. Wysoki poziom aktywatorów plazminogenu w endometrium kobiet z HMB powoduje nasilony proces fibrynolizy, co sprzyja nadmiernemu krwawieniu. Ponadto, mięśniaki macicy i polipy endometrialne, poprzez lokalną dysregulację czynników wzrostu (m.in. bFGF, VEGF, TGF-β), prowadzą do patologicznych zmian naczyniowych i zwiększonej powierzchni endometrium, co również przyczynia się do HMB. Zaburzenia krzepnięcia, takie jak choroba von Willebranda, oraz wpływ leków antykoagulacyjnych i innych farmaceutyków mogą dodatkowo nasilać krwawienia. W patogenezie istotną rolę odgrywają także zaburzenia hormonalne, niedobory witamin z grupy B oraz niedoczynność tarczycy.
adenomioza, aktywator plazminogenu, angiogeneza, antykoagulant, białko SMAD, białko związane z parathormonem, choroba von Willebranda, czynnik transformujący wzrostu beta, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, decidualizacja, dysfunkcja owulacyjna, dysfunkcja płytek krwi, endometrium, gonadoliberyna, histerektomia, hormon folikulotropowy, hormon luteinizujący, kortykosteroid, kwas traneksamowy, lek przeciwpsychotyczny, małopłytkowość, mięśniak macicy, mięśniaki macicy, niedoczynność tarczycy, niedokrwistość z niedoboru żelaza, niesteroidowy lek przeciwzapalny, obfite krwawienie miesiączkowe, płytkopochodny czynnik wzrostu, podstawowy czynnik wzrostu fibroblastów, polip endometrialny, prostaglandyna, przewód Müllera, środek antykoncepcyjny, tamoksyfen, tętnica promienista, transformujący czynnik wzrostu beta, trójcykliczny lek przeciwdepresyjny, warstwa funkcjonalna endometrium, warstwa podstawna endometrium, wkładka domaciczna
Leksykon chorób i schorzeń
Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów – Patofizjologia i mechanizm

Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS) to heterogenna grupa chorób reumatologicznych wieku dziecięcego, charakteryzująca się przewlekłym zapaleniem stawów trwającym co najmniej 6 tygodni i rozpoczynającym się przed 16 rokiem życia. Etiologia MIZS jest wieloczynnikowa, obejmująca interakcje czynników genetycznych (m.in. HLA-A*02:06, HLA-DRB1*04:05, HLA-B27) oraz środowiskowych, takich jak infekcje, stosowanie antybiotyków, niedobór witaminy D czy stres. Patogeneza różni się w zależności od podtypu: postać układowa (uMIZS) to choroba autozapalna z dominującą rolą odporności wrodzonej i cytokin IL-1β, IL-6, IL-18; postaci skąpo- i wielostawowe to choroby autoimmunologiczne z przewagą limfocytów T (Th1, Th17) i cytokin IFN-γ, IL-17; ERA wiąże się silnie z HLA-B27 i mechanizmami autozapalnymi oraz autoimmunologicznymi. W patogenezie kluczową rolę odgrywają zaburzenia równowagi między prozapalnymi i przeciwzapalnymi mediatorami, w tym TNF-alfa, IL-1, IL-6, IL-17, IL-10 i IL-4, a także udział limfocytów B, neutrofilów i mezenchymalnych komórek macierzystych, które wykazują cechy starzenia i zaburzenia funkcji immunoregulacyjnej.
angiogeneza, angiopoetyna 1, autoprzeciwciało, badanie asocjacyjne całego genomu, błona maziowa, chondrocyt, choroba autozapalna, czynnik martwicy nowotworu alfa, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, HLA-B27, Human Leukocyte Antigen, interleukina 18, interleukina 23, interleukina-1, interleukina-10, interleukina-17, interleukina-4, interleukina-6, limfocyt B, limfocyt T, makrofag, metaloproteinaza macierzy, mezenchymalna komórka macierzysta, młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, monocyt, neutrofil, parwowirus B19, polimorfizm pojedynczego nukleotydu, przeciwciało przeciwjądrowe, przewlekłe zapalenie stawów, regulatorowy limfocyt T, sieć zewnątrzkomórkowa neutrofili, spondyloartropatia, stres oksydacyjny, transtyretyna, układ HLA, zapalenie błony naczyniowej oka, zapalenie przyczepów ścięgnistych, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa
Leksykon chorób i schorzeń
Naczyniak krwotoczny dziedziczny – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka

Naczyniak krwotoczny dziedziczny (HHT) to autosomalne dominujące zaburzenie genetyczne, występujące u 1 na 5000-8000 osób, charakteryzujące się teleangiektazjami i malformacjami tętniczo-żylnymi (AVM) w różnych narządach. Mutacje w genach ENG, ACVRL1 i SMAD4 zaburzają szlak TGF-β, prowadząc do nieprawidłowego tworzenia naczyń. Klinicznie dominują nawracające epistaxis (około 90% pacjentów), krwawienia z przewodu pokarmowego oraz niedokrwistość z niedoboru żelaza. AVM w płucach, mózgu i wątrobie mogą powodować poważne powikłania, takie jak udary, ropnie mózgu, niewydolność serca czy nadciśnienie wrotne. Diagnoza opiera się na kryteriach Curaçao (epistaxis, teleangiektazje, AVM, historia rodzinna) oraz badaniach genetycznych, co umożliwia wczesne wykrycie i wdrożenie badań przesiewowych (MRI mózgu, echokardiografia kontrastowa, TK klatki piersiowej, USG jamy brzusznej, endoskopia). Wczesna identyfikacja jest kluczowa dla zapobiegania powikłaniom i umożliwia kompleksową opiekę multidyscyplinarną.
badanie genetyczne, bewacyzumab, ból brzucha, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, duszność, epistaxis, fotokoagulacja laserowa, gen ACVRL1, gen ENG, krwawienie z przewodu pokarmowego, krwioplucie, kryteria Curaçao, kwas traneksamowy, leczenie endoskopowe, leczenie hormonalne, lek antyfibrynolityczny, malformacja tętniczo-żylna, mózgowa malformacja tętniczo-żylna, naczyniak krwotoczny dziedziczny, nadciśnienie wrotne, niedokrwistość z niedoboru żelaza, płucna malformacja tętniczo-żylna, powikłanie zatorowe, profilaktyka antybiotykowa, przeszczep wątroby, radiochirurgia stereotaktyczna, rezonans magnetyczny mózgu, skleroterapia, suplementacja żelaza, takrolimus, tamponowanie nosa, teleangiektazja, terapia laserowa, transfuzja krwi, zabieg stomatologiczny, zator paradoksalny, zespół młodzieńczej polipowatości, zespół Oslera-Webera-Rendu
Leksykon chorób i schorzeń
Sarcoma kaposiego – Leczenie

Sarcoma Kaposiego (SK) to nowotwór naczyniopochodny wywodzący się z komórek śródbłonka naczyń limfatycznych i krwionośnych, wywoływany przez HHV-8. Leczenie SK jest zindywidualizowane i zależy od typu (epidemiczny związany z HIV, klasyczny, endemiczny, jatrogenny), lokalizacji i rozległości zmian oraz stanu immunologicznego pacjenta. W SK związanym z HIV podstawą terapii jest HAART, która u około 40% pacjentów powoduje regresję zmian. W bardziej zaawansowanych przypadkach stosuje się chemioterapię, najczęściej doksorubicynę liposomalną lub paklitaksel, co poprawia skuteczność leczenia. W SK jatrogennym, szczególnie po przeszczepach, zaleca się redukcję immunosupresji oraz zamianę inhibitorów kalcyneuryny na sirolimus, który wykazuje działanie przeciwnowotworowe. Klasyczne i endemiczne SK zwykle ograniczają się do skóry i są leczone miejscowo, m.in. radioterapią (20-30 Gy), krioterapią, chirurgią czy terapią miejscową (imiquimod, alitretynoina). Radioterapia cechuje się wysoką skutecznością, z odpowiedzią sięgającą 100% i remisjami 30-90%.
alitretynoina, alkaloidy Vinca, bewacyzumab, bleomycyna, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, doksorubicyna liposomalna, etopozyd, gemcytabina, HAART, HHV-8, imiquimod, immunoterapia, inhibitor kalcyneuryny, inhibitor kinazy tyrozynowej, inhibitor mTOR, komórki śródbłonka, krioterapia, lenalidomid, ludzki herpeswirus typu 8, obrzęk limfatyczny, paklitaksel, pomalidomid, radioterapia, sarcoma Kaposiego, sirolimus, talidomid, temsyrolimus, terapia antyretrowirusowa, terapia intralezyjna, VEGF, winblastyna, winkrystyna, winorelbina
Leksykon chorób i schorzeń
Rozwarstwienie aorty – Patofizjologia i mechanizm

Rozwarstwienie aorty (RA) to stan zagrażający życiu, charakteryzujący się rozdzieleniem warstw ściany aorty, najczęściej rozpoczynający się od pęknięcia błony wewnętrznej (intima), co umożliwia krwi pod wysokim ciśnieniem pulsacyjnym wniknięcie do błony środkowej (media) i tworzenie fałszywego światła. Lokalizacje najczęstszych rozdarć to część wstępująca aorty (około 2-2,5 cm powyżej zastawki aortalnej, 90% przypadków), łuk aorty oraz początkowy odcinek aorty zstępującej. Patofizjologia RA obejmuje osłabienie strukturalne błony środkowej, z degradacją macierzy zewnątrzkomórkowej, fragmentacją elastyny i zaburzeniem równowagi między metaloproteinazami (MMP-1, MMP-9, MMP-12) a ich inhibitorami (TIMPs). Proces ten jest nasilany przez aktywację makrofagów, stan zapalny oraz neoangiogenezę zależną od VEGF. Nadciśnienie tętnicze, obecne u 65-75% pacjentów, zwiększa ryzyko RA poprzez mechaniczne naprężenie ściany aorty oraz indukcję stanu prozapalnego z podwyższonymi poziomami IL-6, MCP-1, MMP-2 i MMP-9.
aktywacja makrofagów, apoptoza komórek mięśni gładkich, białko C-reaktywne, białko chemotaktyczne monocytów, błona środkowa, błona wewnętrzna, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dwupłatkowa zastawka aortalna, interleukina-6, komórki mięśni gładkich, łuk aorty, macierz zewnątrzkomórkowa, martwica torbielowata błony środkowej, metaloproteinazy macierzy, nadciśnienie tętnicze, neoangiogeneza, neowaskularyzacja, niedomykalność zastawki aortalnej, rozwarstwienie aorty, stres oksydacyjny, stres ścinający, tamponada serca, tkankowe inhibitory metaloproteinaz, włókna kolagenowe, zastawka aortalna, zespół Ehlersa-Danlosa, zespół Loeysa-Dietza, zespół malperfuzji, zespół Marfana, zespół Turnera
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół wątrobowo-płucny – Patofizjologia i mechanizm

Zespół wątrobowo-płucny (ZWP) to powikłanie chorób wątroby i nadciśnienia wrotnego, charakteryzujące się rozszerzeniem naczyń płucnych (średnica włosowatych 15-500 μm vs. 8-15 μm w normie), co prowadzi do przecieków prawo-lewych i zaburzeń wymiany gazowej. Patogeneza obejmuje nadprodukcję tlenku azotu (NO) i tlenku węgla (CO) w płucach, stymulowaną przez zwiększoną aktywność eNOS i iNOS, indukowaną przez endoteliny, cytokiny (TNF-α) oraz translokację bakterii jelitowych. Angiogeneza, napędzana przez VEGF, PDGF i inne czynniki proangiogenne, prowadzi do powstawania przecieków wewnątrzpłucnych. Zaburzenia wymiany gazowej manifestują się hipoksemią wynikającą z zaburzenia stosunku wentylacji do perfuzji (V/Q mismatch), ograniczenia dyfuzji tlenu oraz anatomicznych przecieków tętniczo-żylnych, co skutkuje opornością na suplementację tlenem. Klasyfikacja ciężkości opiera się na poziomie PaO2: łagodna (≥80 mmHg), umiarkowana (60-79 mmHg), ciężka (50-59 mmHg) i bardzo ciężka (<50 mmHg).
białko morfogenetyczne kości, czynnik martwicy nowotworów alfa, czynnik wzrostu pochodzenia płytkowego, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, endotelina-1, endotoksemia, hipoksemia, hipoksyczna wazokonstrykcja płucna, indukowalna syntaza tlenku azotu, komórki Kupffera, marskość wątroby, nadciśnienie wrotne, oksygenaza hemowa, ortodeoksja, platypnea, przeciek prawo-lewy, przeszczep wątroby, rozszerzenie naczyń płucnych, sorafenib, śródbłonek płucny, stosunek wentylacji do perfuzji, stres oksydacyjny, syntaza tlenku azotu, tlenek azotu, tlenek węgla, translokacja bakteryjna, utlenowanie krwi tętniczej, zdolność dyfuzyjna płuc, zespół wątrobowo-płucny
Leksykon chorób i schorzeń
Endometrioza – Rokowania, prognozy i postęp choroby

Endometrioza jest przewlekłą chorobą ginekologiczną o częstości transformacji złośliwej około 1%, charakteryzującą się wysokim ryzykiem nawrotów i koniecznością długoterminowego leczenia farmakologicznego. Kluczowe czynniki prognostyczne obejmują wiek pacjentki, status menopauzalny, czas trwania choroby, niepłodność, poziom estrogenów oraz markery biochemiczne takie jak CA125, HE4 i ROMA. Modele prognostyczne, w tym algorytmy Random Forest, wykazują wysoką wartość predykcyjną (AUC 0,816–0,982), co pozwala na ocenę ryzyka nawrotów, transformacji złośliwej oraz skuteczności leczenia. W diagnostyce istotne są markery CA125 (czułość 79,3%) i NLR (czułość połączona 86,2%, AUC 0,85), a także poziom VEGF, który jest niezależnym czynnikiem ryzyka nawrotu (AUC 0,741; poziomy VEGF 689,67 ± 127,38 pg/mL u pacjentek z nawrotem vs. 547,87 ± 171,31 pg/mL u bez nawrotu).
algorytm Random Forest, badanie fizykalne, CA125, chirurgia laparoskopowa, czynnik prognostyczny, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, endometrioza, endometrioza jajnikowa, HE4, hormonalna terapia zastępcza, klasyfikacja ASRM, krzywa ROC, laparoskopia, leczenie farmakologiczne, marker biochemiczny, model predykcyjny, nawrót choroby, niepłodność, ROMA, status menopauzalny, stosunek neutrofili do limfocytów, techniki wspomaganego rozrodu, torbiel endometrialna, transformacja złośliwa, wywiad lekarski
Leksykon chorób i schorzeń
Arteritis tętnicy skroniowej – Patofizjologia i mechanizm

Olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic (GCA) to przewlekłe ziarniniakowe zapalenie dużych i średnich tętnic, głównie u osób >50 r.ż., z predylekcją do gałęzi tętnic szyjnych zewnętrznych, w tym tętnicy skroniowej powierzchownej. Patogeneza GCA jest wieloczynnikowa, obejmująca predyspozycje genetyczne (HLA DRB1*04, DRW6, DR3), starzenie układu odpornościowego oraz aktywację komórek dendrytycznych przez nieznany antygen, z możliwym udziałem wirusa VZV. Proces zapalny charakteryzuje się aktywacją DC, rekrutacją i polaryzacją limfocytów T CD4+ do fenotypów Th1 i Th17, produkcją cytokin (IL-1, IL-6, IL-12, IL-17, IFN-γ) oraz aktywacją makrofagów i komórek mięśni gładkich naczyń (VSMC). Dochodzi do zniszczenia błony elastycznej wewnętrznej, proliferacji VSMC i hiperplazji błony wewnętrznej, co prowadzi do zwężenia naczyń i powikłań niedokrwiennych. Makrofagi M1 i M2 oraz komórki olbrzymie wydzielają mediatory prozapalne i czynniki wzrostu (PDGF, VEGF), które nasilają przebudowę naczyń. Dysregulacja szlaków immunologicznych, w tym PD-1/PD-L1, JAK-STAT, NOTCH oraz deficyt funkcji limfocytów Treg, podtrzymuje przewlekłe zapalenie.
arteritis tętnicy skroniowej, białko C-reaktywne, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, endotelina-1, glikokortykosteroid, hiperplazja błony wewnętrznej, interferon gamma, interleukina-17, interleukina-6, komórka olbrzymia, komórki mięśni gładkich naczyń, komórki TH1 i TH17, limfocyt T CD4+, limfocyt Treg, ludzki antygen leukocytarny, metaloproteinaza macierzy, niedokrwienie, olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic, płytkowy czynnik wzrostu, przeciwciało anty-CD20, reaktywne formy tlenu, rytuksymab, szlak JAK-STAT, szlak Notch, szlak PD-1/PD-L1, terapia celowana, tętnica skroniowa powierzchowna, tocilizumab, wirus varicella zoster, zapalenie naczyń krwionośnych, ziarniniak
Leksykon chorób i schorzeń
Sarcoma nabłonkowate – Patofizjologia i mechanizm

Sarcoma nabłonkowate (ES) to rzadki, agresywny mięsak tkanek miękkich, charakteryzujący się utratą funkcji białka INI1 (kodowanego przez gen SMARCB1 na 22q11.2) w ponad 90% przypadków, co prowadzi do deregulacji kompleksu SWI/SNF i nadaktywacji kompleksu PRC2, skutkującej metylacją histonów (H3K27Me3) i zahamowaniem różnicowania komórek. Utrata INI1 może wynikać z delecji homozygotycznych, mutacji punktowych lub mechanizmów epigenetycznych. ES wykazuje także nadekspresję cykliny D1, VEGF oraz aktywację szlaków mTOR, VEGF, EGFR i MET, co ma znaczenie terapeutyczne. Różnice molekularne między typem proksymalnym a dystalnym ES obejmują m.in. nadekspresję MYC i genów cyklu komórkowego w typie proksymalnym oraz wzbogacenie szlaków Notch/Hedgehog i układu immunologicznego w typie dystalnym, co wpływa na agresywność i rokowanie choroby. Genetycznie ES cechuje się złożonym profilem aberracji liczby kopii i wysokim obciążeniem mutacjami, co odróżnia go od złośliwego guza rhabdoidowego (MRT).
W leczeniu ES istotne znaczenie ma tazemetostat – doustny, selektywny inhibitor EZH2, zatwierdzony przez FDA jako terapia pierwszego rzutu w zaawansowanych, nawrotowych lub nieresekcyjnych przypadkach ES z niedoborem INI1. Terapie celowane obejmują także inhibitory kinazy tyrozynowej (np. pazopanib) oraz immunoterapię z użyciem niwolumabu, ipilimumabu, tigolumabu i atezolizumabu, szczególnie w guzach z niedoborem SMARCB1 lub SMARCA4. Pomimo postępów, biologia ES pozostaje słabo poznana, a dalsze badania z wykorzystaniem modeli in vitro i in vivo są niezbędne do lepszego zrozumienia patogenezy i opracowania nowych strategii terapeutycznych, zwłaszcza dla agresywnego wariantu proksymalnego.
analiza transkryptomiczna, cyklina D1, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, gen SMARCB1, immunohistochemia, inaktywacja SMARCB1, inhibitor EZH2, inhibitor kinazy tyrozynowej, metylacja histonów, metylotransferaza histonowa, mięsak tkanek miękkich, porównawcza hybrydyzacja genomowa, sarcoma nabłonkowate, sekwencjonowanie nowej generacji, szlak sygnałowy mTOR, trimetylacja histonu
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba buergera – Leczenie

Choroba Buergera (thromboangiitis obliterans) to segmentalne, zapalne schorzenie naczyń małych i średnich, niezwiązane z miażdżycą, obejmujące tętnice, żyły i nerwy kończyn. Kluczowym elementem terapii jest całkowite zaprzestanie używania tytoniu, które znacząco zmniejsza progresję choroby i ryzyko amputacji (94% pacjentów, którzy rzucili palenie, uniknęło amputacji w porównaniu do 57% palących). Leczenie farmakologiczne, stosowane głównie w ciężkich powikłaniach, obejmuje dożylny iloprost (analog prostacykliny), który poprawia gojenie owrzodzeń (RR 2,65; 95% CI 1,15–6,11) i łagodzi ból spoczynkowy (RR 2,28; 95% CI 1,48–3,52) po 28 dniach terapii. Doustny iloprost nie wykazuje skuteczności przewyższającej placebo. W terapii bólu stosuje się NLPZ, opioidy oraz paracetamol, a także leki przeciwpłytkowe i antybiotyki w przypadku zakażeń. Bosentan może poprawiać przepływ krwi u pacjentów z ciężką postacią choroby.
amputacja palca, analog prostacykliny, antagonista receptora endoteliny, bloker kanału wapniowego, ból spoczynkowy, choroba Buergera, chromanie przestankowe, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, iloprost dożylny, integralność tkanek, lek przeciwpłytkowy, lek sierocy, lek wazoaktywny, lepkość krwi, mezenchymalna komórka macierzysta, nadwrażliwość na aspirynę, niesteroidowy lek przeciwzapalny, ostre niedokrwienie kończyn, owrzodzenie niedokrwienne, pluripotencjalna komórka macierzysta, progresja choroby, przedział ufności, remisja, schorzenie zapalne, stymulacja rdzenia kręgowego, terapia genowa, terapia komórkami macierzystymi, terapia tlenem hiperbarycznym, terapia uciskowa, tętnice, thromboangiitis obliterans, wskaźnik kostkowo-ramienny, współczynnik ryzyka, zapalenie szpiku, zgorzel
Leksykon chorób i schorzeń
Tendinopatia – Patofizjologia i mechanizm

Tendinopatia jest złożonym schorzeniem ścięgien charakteryzującym się bólem, tkliwością, obrzękiem i upośledzeniem funkcji, wynikającym z interakcji procesów zapalnych i degeneracyjnych. Patogeneza obejmuje trzy etapy: uraz kolagenolityczny, niepowodzenie gojenia oraz objawy kliniczne związane z zaburzeniami macierzy, neowaskularyzacją i nieprawidłową ekspresją cytokin. Histologicznie obserwuje się zmniejszoną liczbę fibroblastów, hiperwaskularyzację, dezorganizację włókien kolagenowych oraz zwiększoną ekspresję mRNA kolagenu typu I i III, proteoglikanów i czynników angiogennych. Mechanizmy zapalne, w tym rola makrofagów i cytokin takich jak IL-33, oraz aktywacja układu odpornościowego i neurogennego, odgrywają kluczową rolę w patogenezie. Hipoksja i aktywacja czynnika indukowanego hipoksją-1 (HIF-1) prowadzą do patologicznej neowaskularyzacji, która mimo obecności nowych naczyń nie zapewnia odpowiedniej perfuzji, co utrudnia regenerację ścięgna. Czynniki ryzyka obejmują wiek, metaboliczne i naczyniowe schorzenia (np. cukrzycę, dyslipidemie), przeciążenie mechaniczne oraz czynniki środowiskowe i genetyczne.
czynnik indukowany hipoksją, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, degeneracja ścięgna, dezorganizacja włókien kolagenowych, dyslipidemia, enzym proteolityczny, fibroblast, fosforylacja oksydacyjna, glikozaminoglikan, glutaminian, hiperalgezja, hiperwaskularyzacja, interleukina 1b, interleukina 33, interleukina-6, komórka tuczna, makrofag, metaloproteinaza macierzy, neowaskularyzacja, osocze bogatopłytkowe, proces zapalny, prostaglandyna E2, proteoglikan, stres oksydacyjny, substancja P, tendinopatia, tenocyt, wrodzony układ odpornościowy, zapalenie neurogenne, zmiana degeneracyjna
Leksykon substancji czynnych
Ewerolimus – Właściwości farmakodynamiczne

Ewerolimus jest inhibitorem mTOR, który poprzez tworzenie kompleksu z FKBP-12 hamuje szlak mTORC1, prowadząc do zahamowania fosforylacji rybosomalnej kinazy S6 (S6K1) oraz 4EBP1. Mechanizm ten skutkuje zatrzymaniem cyklu komórkowego w fazie G1, zahamowaniem proliferacji limfocytów T oraz innych komórek, a także redukcją angiogenezy i glikolizy w komórkach nowotworowych. W transplantologii ewerolimus stosowany w dawkach 1,5-3 mg/dobę w połączeniu z cyklosporyną i kortykosteroidami zapobiega odrzucaniu przeszczepu nerki, hamując proliferację limfocytów T aktywowanych antygenem i ekspansję klonalną, jednak wymaga dostosowania dawki cyklosporyny ze względu na nasilanie jej nefrotoksyczności. W badaniach klinicznych III fazy (B201, B251, A2306, A2307) wykazano, że ewerolimus jest nie gorszy od mykofenolanu mofetylu w profilaktyce odrzucania przeszczepu, przy zachowaniu funkcji nerek przy zmniejszonej ekspozycji na cyklosporynę.
anastrozol, angiogeneza, białko cytoplazmatyczne FKBP-12, białko wiążące eukariotyczny czynnik elongacyjny, biopsja, cykl komórkowy, cyklosporyna, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, działanie immunosupresyjne, działanie nefrotoksyczne, działanie przeciwnowotworowe, efekt Warburga, eksemestan, ewerolimus, faza G1 cyklu komórkowego, fosforylacja, glikoliza, interleukina, kortykosteroid, letrozol, mykofenolan mofetylu, nowotwór neuroendokrynny trzustki, odrzucanie przeszczepu, proliferacja limfocytów T, przeszczep allogeniczny, przewlekłe odrzucanie przeszczepu, przeżycie wolne od progresji choroby, rak piersi z ekspresją receptorów hormonalnych, receptor estrogenowy, receptor HER2/neu, rybosomalna kinaza S6, szlak sygnałowy mTOR, VEGF
Leksykon chorób i schorzeń
Malformacja naczyniowa tętniczo-żylna mózgu – Patofizjologia i mechanizm

Malformacja naczyniowa tętniczo-żylna mózgu (bAVM) to złożona anomalia rozwojowa charakteryzująca się bezpośrednim połączeniem tętnic z żyłami bez udziału naczyń włosowatych, co prowadzi do zaburzeń hemodynamicznych i ryzyka krwotoku śródczaszkowego oraz padaczki. Etiologia bAVM jest wieloczynnikowa, obejmująca zarówno predyspozycje genetyczne (np. mutacje somatyczne KRAS/BRAF, polimorfizm MMP-3, mutacje RASA1, warianty IL-1β), jak i czynniki środowiskowe. Patogeneza AVM wiąże się z zaburzeniami sygnalizacji TGF-β, nieprawidłową angiogenezą, zapaleniem oraz dysfunkcją bariery krew-mózg (BBB). W badaniach histopatologicznych obserwuje się m.in. powiększone tętnice doprowadzające, cienkie ściany naczyń, obecność makrofagów i innych komórek zapalnych, a także zmiany w tkance okołozmianowej, takie jak glioza i zwapnienia. Ryzyko krwotoku jest związane z cechami morfologicznymi AVM (np. rozlana budowa, obecność tętniaków, głębokie umiejscowienie) oraz hemodynamicznymi (wysokie ciśnienie i przepływ w naczyniach). Zjawisko podkradania tętniczego prowadzi do niedokrwienia otaczającej tkanki mózgowej, co może manifestować się deficytami neurologicznymi i napadami padaczkowymi (obserwowanymi u 15-40% pacjentów). Dysfunkcja BBB, potwierdzona m.in. za pomocą DCE-MRI, jest istotnym elementem patofizjologii AVM i może ulec poprawie po resekcji zmiany.
angiogeneza, bariera krew-mózg, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, drenaż żylny, efekt masy, glioza, hemosyderoza, komórki śródbłonka, krwotok śródczaszkowy, krwotok śródmózgowy, leczenie wielomodalne, malformacja jamista, malformacja naczyniowa tętniczo-żylna mózgu, malformacja żylna, metaloproteinaza macierzy, mikrochirurgia, model zwierzęcy, mózgowy przepływ krwi, mutacja KRAS, naczynia włosowate, nadciśnienie żylne, nidus, niedokrwienie, ognisko padaczkorodne, pęknięcie naczynia, perycyty, procesy zapalne, przebudowa naczyń, przetoka, stereotaktyczna radiochirurgia, sygnalizacja TGF-β, zakrzepica żylna, zespół Oslera-Webera-Rendu, zjawisko podkradania naczyniowego
Leksykon chorób i schorzeń
Obrzęk limfatyczny – Patofizjologia i mechanizm

Obrzęk limfatyczny to przewlekła choroba charakteryzująca się nieprawidłowym gromadzeniem się bogatego w białko płynu (1,0-5,5 g/ml) w przestrzeni śródmiąższowej, wynikającym z niewydolności drenażu limfatycznego. Patogeneza obejmuje zastój limfatyczny po redukcji przepływu limfy o ≥80%, przewlekły stan zapalny z udziałem limfocytów Th2 i makrofagów, a także przebudowę tkanki tłuszczowej i włóknienie skóry oraz tkanki podskórnej. Obrzęk limfatyczny dzieli się na pierwotny (genetyczne dysplazje naczyń limfatycznych, mutacje genów takich jak FOXC2) oraz wtórny (uszkodzenia po leczeniu onkologicznym, infekcjach, urazach, otyłości, niewydolności żylnej). Przewlekły stan zapalny indukowany przez cytokiny (np. IL-6, IL-2, GM-CSF) i leukotrien B4 (LTB4) prowadzi do upośledzenia funkcji limfatycznych, włóknienia i hipertrofii tkanki tłuszczowej, co skutkuje obrzękiem nieustępującym pod uciskiem.
aplazja, biopsja węzła wartowniczego, cellulitis, ciśnienie onkotyczne, czynnik stymulujący kolonie granulocytów-makrofagów, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, drenaż limfatyczny, filarioza, hiperplazja, hipoplazja, interleukina-2, kompleksowa terapia przeciwzastoinowa, leukotrien B4, limfangiogeneza, limfocyt T CD4+, limfocyt Th2, makrofag, naczynie limfatyczne, naczynie obwodowe, niewydolność żylna, obrzęk limfatyczny, pierwotny obrzęk limfatyczny, proces zapalny, przestrzeń śródmiąższowa, przeszczep unaczynionego węzła chłonnego, radioterapia, sklerodermia, stripping żył, węzeł chłonny, włóknienie, wtórny obrzęk limfatyczny, zastój limfatyczny, zespół Stewarta-Trevesa, zespół Turnera, zespolenie limfatyczno-żylne
Leksykon chorób i schorzeń
Histoplazmoza – Leczenie

Histoplazmoza, wywołana przez dimorficzny grzyb Histoplasma capsulatum, wymaga zróżnicowanego podejścia terapeutycznego zależnego od postaci klinicznej, ciężkości zakażenia oraz stanu immunologicznego pacjenta. U osób immunokompetentnych z łagodną lub umiarkowaną ostrą histoplazmozą płucną leczenie przeciwgrzybicze zwykle nie jest konieczne, o ile objawy nie utrzymują się dłużej niż 4 tygodnie, nie występują zaburzenia oddychania, progresja nacieku płucnego lub powiększenie węzłów chłonnych. W umiarkowanych i ciężkich postaciach stosuje się itrakonazol (200 mg 3x/d przez 3 dni, następnie 200 mg 1-2x/d przez 6-12 tygodni) lub amfoterycynę B liposomalną (3-5 mg/kg/d) w ciężkich przypadkach, z kontynuacją terapii itrakonazolem. Przewlekła jamista histoplazmoza wymaga leczenia itrakonazolem przez co najmniej 12 miesięcy, a w niektórych przypadkach nawet do 24 miesięcy, ze względu na ryzyko nawrotu (10-20%). W rozsianej histoplazmozie, zwłaszcza u pacjentów z HIV/AIDS, zalecana jest intensywna terapia indukcyjna amfoterycyną B liposomalną (3 mg/kg/d i 5 mg/kg/d przy zajęciu OUN) przez 1-2 tygodnie, a następnie terapia konsolidacyjna itrakonazolem (200 mg 3x/d przez 3 dni, potem 200 mg 2x/d przez co najmniej 12 miesięcy). Monitorowanie stężenia itrakonazolu (>1,0 μg/ml) oraz enzymów wątrobowych jest kluczowe dla bezpieczeństwa terapii.
amfoterycyna B, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, flukonazol, fotokoagulacja, Histoplasma capsulatum, histoplazmoza ośrodkowego układu nerwowego, Infectious Diseases Society of America, iniekcje sterydowe, itrakonazol, leczenie przeciwgrzybicze, liposomalna amfoterycyna B, metylprednizolon, naciek płucny, oczna histoplazmoza, ostra niewydolność oddechowa, płyn mózgowo-rdzeniowy, posakonazol, powiększenie węzłów chłonnych, rozsiana histoplazmoza, terapia antyretrowirusowa, worikonazol, ziarniniak śródpiersia
Leksykon chorób i schorzeń
Przerzuty do mózgu – Leczenie

Przerzuty do mózgu stanowią najczęstszy typ nowotworów wewnątrzczaszkowych u dorosłych, występując u 10-40% pacjentów onkologicznych. Leczenie wymaga multidyscyplinarnego podejścia, obejmującego stosowanie kortykosteroidów (np. deksametazon 4 mg co 6 godzin po dawce nasycającej 10 mg) w celu redukcji obrzęku mózgu oraz kontrolę objawów neurologicznych. Radioterapia pozostaje kluczową metodą, z WBRT (10-15 sesji przez 2-3 tygodnie) stosowaną u pacjentów z wieloma przerzutami (>3-4) oraz SRS (1-5 sesji) preferowaną przy ograniczonej liczbie zmian (1-4, do 10 w wybranych przypadkach), co pozwala na precyzyjne napromienianie z mniejszym ryzykiem zaburzeń poznawczych. Chirurgia jest wskazana przy pojedynczych lub nielicznych przerzutach >3 cm, zwłaszcza gdy choroba pierwotna jest kontrolowana, a stan pacjenta dobry. Nowoczesne techniki neurochirurgiczne i ablacja laserowa (LITT) umożliwiają minimalnie inwazyjne usunięcie zmian.
ablacja laserowa, badanie histopatologiczne, bariera krew-mózg, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, deksametazon, dysfagia, immunoterapia, inhibitor kinazy tyrozynowej, koniugat przeciwciało-lek, konsylium onkologiczne, kraniotomia, lek przeciwpadaczkowy, martwica popromienna, mutacja EGFR, neuropatia nerwu wzrokowego, niedrobnokomórkowy rak płuca, nowotwór wewnątrzczaszkowy, objaw neurologiczny, obrzęk mózgu, opieka paliatywna, przerzut do mózgu, przerzut do opon mózgowych, radiochirurgia stereotaktyczna, rearanżacja ALK, terapia celowana, zaburzenie funkcji poznawczych, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa
Leksykon chorób i schorzeń
Glioma – Leczenie

Glejaki, nowotwory wywodzące się z komórek glejowych OUN, wymagają kompleksowego leczenia obejmującego neurochirurgię, radioterapię i chemioterapię. Standardowa terapia glejaka wielopostaciowego (glioblastoma, WHO IV) obejmuje maksymalną resekcję chirurgiczną, następnie frakcjonowaną radioterapię w dawce 50-60 Gy podawaną w 30 frakcjach przez 6 tygodni wraz z temozolomidem, a następnie podtrzymującą chemioterapię temozolomidem przez 6-12 miesięcy (protokół Stuppa). U pacjentów starszych lub z gorszym stanem ogólnym stosuje się hipofrakcjonowaną radioterapię. Terapia polami elektrycznymi (TTFields) w połączeniu z temozolomidem poprawia przeżycie całkowite i czas wolny od progresji. W leczeniu glejaków o niskim stopniu złośliwości (WHO I-II) preferowana jest całkowita resekcja, a w przypadku mutacji IDH dostępny jest inhibitor worasidenib, który wydłuża czas przeżycia wolny od progresji (27,7 vs 11,1 miesiąca) i pozwala opóźnić radioterapię i chemioterapię. W nawrotach glejaka wielopostaciowego stosuje się m.in. lomustynę i bewacyzumab, który hamuje angiogenezę przez blokadę VEGF i łagodzi objawy.
bariera krew-mózg, bewacyzumab, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, glejak, glejak o niskim stopniu złośliwości, glejak o wysokim stopniu złośliwości, glejak rozlany, glejak wielopostaciowy, inhibitory punktów kontrolnych immunologicznych, komórki glejowe, mutacja IDH, neuroobrazowanie śródoperacyjne, obrzęk mózgu, operacja neurochirurgiczna, opieka paliatywna, protokół Stuppa, radiochemioterapia, radioterapia frakcjonowana, radioterapia hipofrakcjonowana, resekcja subtotalna, schemat PCV, temozolomid, terapia polami elektrycznymi, terapia sonodynamiczna
Leksykon chorób i schorzeń
Rak nadnerczy – Patofizjologia i mechanizm

Rak nadnerczy (ACC) to rzadki, agresywny nowotwór kory nadnerczy o zapadalności 0,7-2 przypadków na milion rocznie, charakteryzujący się heterogenną prezentacją kliniczną i złym rokowaniem (5-letnie przeżycie 38-46%, mediana 17 miesięcy). Patogeneza ACC wiąże się z licznymi zmianami genetycznymi, w tym inaktywacją genów supresorowych (np. TP53, utrata heterozygotyczności chromosomu 17p13 w 76% przypadków) oraz aktywacją onkogenów (np. nadekspresja IGF2 w 60-90% przypadków, mutacje CTNNB1 aktywujące szlak Wnt/β-katenina). Mutacje TP53 występują somatycznie w 25-35% sporadycznych ACC, a germinalnie w 70-80% przypadków. Zmiany epigenetyczne, takie jak hipermetylacja promotorów genów H19, PLAGL1, G0S2 i NDRG2, korelują ze złym rokowaniem. Indeks proliferacyjny Ki-67 jest kluczowym prognostykiem nawrotu po resekcji, gdzie wartości <10% wiążą się z lepszym przeżyciem. Diagnostyka molekularna obejmuje techniki CGH i analizę mikrosatelitarną, które wykazują korelację między wielkością guza a liczbą zmian chromosomalnych.
czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dehydrogenaza bursztynianowa, gen supresorowy nowotworu, guz chromochłonny, hybrydyzacja genomowa, indeks Ki-67, inhibitor kinazy tyrozynowej, insulinopodobny czynnik wzrostu, inwazja naczyń limfatycznych, kompleks Carneya, kora nadnerczy, mikroRNA, mutacja CTNNB1, mutacja TP53, onkogen, polipowatość gruczolakowata, rak kory nadnerczy, rak nadnerczy, szlak cAMP/PKA, szlak PI3K-mTOR, szlak Wnt, szlak Wnt/β-katenina, utrata heterozygotyczności, zespół Cushinga, zespół Li-Fraumeni, zespół Lyncha
Leksykon chorób i schorzeń
Mokra postać zwyrodnienia plamki żółtej – Etiologia i przyczyny

Mokra postać zwyrodnienia plamki żółtej (neowaskularne AMD) charakteryzuje się nieprawidłowym rozrostem naczyń krwionośnych (choroidal neovascularization, CNV) pod siatkówką, prowadzącym do przeciekania płynu i krwi, co skutkuje gromadzeniem się wysięku w obrębie plamki żółtej i szybką utratą widzenia centralnego. Kluczowym czynnikiem patogenetycznym jest nadprodukcja czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF), który stymuluje angiogenezę i powstawanie nieszczelnych naczyń. Ryzyko rozwoju mokrej postaci AMD wzrasta znacząco po 50 roku życia, szczególnie po 80 roku życia, a także jest wyższe u osób z historią rodzinną, rasy kaukaskiej, kobiet, palaczy (ryzyko podwaja się), osób z nadciśnieniem tętniczym (ryzyko wzrasta dwukrotnie przy kontrolowanym nadciśnieniu i trzykrotnie przy ciśnieniu >160/90 mmHg) oraz u pacjentów z otyłością (BMI >30). Dieta bogata w antyoksydanty i kwasy omega-3 może zmniejszyć ryzyko neowaskularyzacji o 60-90%.
bliznowacenie, cukrzyca, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, druzy, hipercholesterolemia, miażdżyca, mokra postać zwyrodnienia plamki żółtej, nabłonek barwnikowy siatkówki, naczyniówka, nadciśnienie tętnicze, neowaskularne AMD, neowaskularyzacja naczyniówkowa, otyłość, plamka żółta, promieniowanie UV, siatkówka, stan zapalny, stres oksydacyjny, światło ultrafioletowe, terapia anty-VEGF, terapia genowa, układ dopełniacza, wysiękowe AMD
Leksykon chorób i schorzeń
Retinopatia cukrzycowa – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka

Retinopatia cukrzycowa jest przewlekłym, postępującym powikłaniem cukrzycy, prowadzącym do uszkodzenia drobnych naczyń siatkówki, co może skutkować obrzękiem, krwotokami, neowaskularyzacją i w konsekwencji utratą wzroku. Kluczowe w profilaktyce i leczeniu jest utrzymanie ścisłej kontroli glikemii, z poziomem HbA1c poniżej 7%, oraz regularne badania okulistyczne z rozszerzeniem źrenic, co najmniej raz w roku. Leczenie obejmuje iniekcje doszklistkowe anty-VEGF, implanty steroidowe (np. Ozurdex), laseroterapię oraz witrektomię w zaawansowanych przypadkach. Wczesne wykrycie i odpowiednia interwencja mogą ograniczyć ryzyko ślepoty nawet o 95%. Szczególną uwagę należy zwrócić na kobiety w ciąży z cukrzycą oraz pacjentów po zabiegach chirurgicznych, wymagających kompleksowej opieki i wsparcia psychologicznego.
chirurgia witreoretinalna, ciało szkliste, cukrzyca ciążowa, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, deksametazon, HbA1c, hemoglobina A1C, hiperglikemia, kontrola glikemii, krwotok do ciała szklistego, leczenie laserowe, lek anty-VEGF, naczynia krwionośne siatkówki, obrzęk plamki żółtej, odwarstwienie siatkówki, ostrość wzroku, plamka żółta, retinopatia cukrzycowa, retinopatia cukrzycowa proliferacyjna, rozszerzenie źrenic, samoopieka, siatkówka oka, ślepota, witrektomia, zastrzyk doszklistkowy
Leksykon chorób i schorzeń
Mokra postać zwyrodnienia plamki żółtej – Patofizjologia i mechanizm

Mokra postać zwyrodnienia plamki żółtej (wAMD) jest główną przyczyną ciężkiej utraty centralnego widzenia u osób starszych w krajach rozwiniętych, odpowiadając za 80-90% przypadków znacznej ślepoty związanej z AMD. Patogeneza wAMD opiera się na neowaskularyzacji naczyniówkowej (CNV), indukowanej głównie przez nadmierną ekspresję czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF), zwłaszcza izoformy VEGF-165, która stymuluje proliferację i migrację komórek śródbłonka oraz zwiększa przepuszczalność naczyń. Proces ten prowadzi do powstawania przeciekających, kruchych naczyń pod siatkówką, powodujących gromadzenie się płynu i krwi, co skutkuje obrzękiem, odwarstwieniem nabłonka barwnikowego (PED) oraz bliznowaceniem włóknisto-naczyniowym, a w konsekwencji trwałą utratą widzenia. W patogenezie istotną rolę odgrywają także procesy zapalne, aktywacja układu dopełniacza (z udziałem mutacji w genie CFH), stres oksydacyjny, dysfunkcja mitochondrialna oraz starzenie się komórek, które nasilają uszkodzenia RPE i fotoreceptorów. Typy CNV obejmują m.in. typ 1 (pod RPE), typ 2 (podsiatkówkowy) oraz typ 3 (wewnątrzsiatkówkowy), a szczególnym podtypem jest waskulopatia polipoidalna naczyniówki (PCV).
aflibercept, bewacyzumab, błona Brucha, brolucizumab, czynnik H dopełniacza, czynnik martwicy nowotworów alfa, czynnik wzrostu fibroblastów, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dysfunkcja mitochondrialna, faricimab, inhibitor kinazy tyrozynowej, inhibitor układu dopełniacza, iniekcja doszklistkowa, kompleks atakujący błonę, lek anty-VEGF, nabłonek barwnikowy siatkówki, neowaskularyzacja naczyniówkowa, odwarstwienie nabłonka barwnikowego, płytkowy czynnik wzrostu, proces zapalny, ranibizumab, reaktywne formy tlenu, stres oksydacyjny, terapia genowa, układ dopełniacza, zwyrodnienie plamki żółtej