Sarcoma kaposiego
Leczenie
Sarcoma Kaposiego (SK) to nowotwór naczyniopochodny wywodzący się z komórek śródbłonka naczyń limfatycznych i krwionośnych, wywoływany przez HHV-8. Leczenie SK jest zindywidualizowane i zależy od typu (epidemiczny związany z HIV, klasyczny, endemiczny, jatrogenny), lokalizacji i rozległości zmian oraz stanu immunologicznego pacjenta. W SK związanym z HIV podstawą terapii jest HAART, która u około 40% pacjentów powoduje regresję zmian. W bardziej zaawansowanych przypadkach stosuje się chemioterapię, najczęściej doksorubicynę liposomalną lub paklitaksel, co poprawia skuteczność leczenia. W SK jatrogennym, szczególnie po przeszczepach, zaleca się redukcję immunosupresji oraz zamianę inhibitorów kalcyneuryny na sirolimus, który wykazuje działanie przeciwnowotworowe. Klasyczne i endemiczne SK zwykle ograniczają się do skóry i są leczone miejscowo, m.in. radioterapią (20-30 Gy), krioterapią, chirurgią czy terapią miejscową (imiquimod, alitretynoina). Radioterapia cechuje się wysoką skutecznością, z odpowiedzią sięgającą 100% i remisjami 30-90%.
Leczenie Sarcoma Kaposiego
Sarcoma Kaposiego (SK) jest nowotworem naczyniopochodnym, wywodzącym się z komórek śródbłonka naczyń limfatycznych i krwionośnych, wywoływanym przez ludzki herpeswirus typu 8 (HHV-8). Choroba ta może dotykać skóry, błon śluzowych, węzłów chłonnych oraz narządów wewnętrznych. Obecnie nie istnieje metoda leczenia, która całkowicie eliminowałaby HHV-8, dlatego też nie można mówić o pełnym wyleczeniu sarcoma Kaposiego. Terapia ma na celu głównie łagodzenie objawów, kontrolowanie choroby oraz spowolnienie jej progresji.12
Wybór metody leczenia zależy od wielu czynników, w tym od typu SK (epidemiczny związany z HIV, klasyczny, endemiczny lub jatrogenny), lokalizacji i rozległości zmian, obecności objawów, stanu układu immunologicznego pacjenta oraz ogólnego stanu zdrowia.12 Leczenie jest zazwyczaj prowadzone przez zespół specjalistów, który tworzy indywidualny plan terapeutyczny dla każdego pacjenta.
Leczenie SK związanego z HIV
W przypadku SK związanego z HIV (epidemicznego) podstawową metodą leczenia jest terapia antyretrowirusowa, zwana HAART (Highly Active Antiretroviral Therapy).1 HAART zmniejsza poziom wirusa HIV we krwi, wzmacnia układ odpornościowy, co prowadzi do obniżenia poziomu HHV-8 i może przyczynić się do regresji zmian SK. U około 40% pacjentów z SK związanym z AIDS, zmiany ulegają zmniejszeniu po rozpoczęciu terapii HAART.2 W wielu przypadkach HAART może być jedyną potrzebną formą leczenia, szczególnie u pacjentów z ograniczonymi zmianami skórnymi i dobrze funkcjonującym układem immunologicznym.12
U pacjentów z bardziej zaawansowaną chorobą, HAART często łączy się z chemioterapią. Kombinacja ta wykazuje większą skuteczność niż każda z tych metod stosowana osobno.1 Pacjenci z rozległymi zmianami skórnymi, objawami ze strony narządów wewnętrznych lub szybko postępującą chorobą mogą wymagać dodatkowego leczenia systemowego.
Leczenie SK jatrogennego
Sarcoma Kaposiego związane z immunosupresją (jatrogenne), występujące najczęściej u pacjentów po przeszczepieniach narządów, zwykle reaguje na zmniejszenie lub przerwanie terapii immunosupresyjnej.1 W jednym z badań, u 9 z 20 pacjentów obserwowano całkowitą lub częściową regresję SK po zmniejszeniu dawki leków immunosupresyjnych.2
Kilka badań retrospektywnych i prospektywnych wykazało korzyści z zamiany inhibitorów kalcyneuryny (np. cyklosporyny, takrolimusu) na inhibitor mTOR, szczególnie sirolimus.31 Sirolimus ma udowodnione działanie przeciwnowotworowe w przypadku SK i jest zalecany jako leczenie pierwszego rzutu po przeszczepieniu narządu.4
Leczenie SK klasycznego i endemicznego
Klasyczne SK oraz endemiczne SK u dorosłych pacjentów zazwyczaj ogranicza się do skóry i ma łagodny przebieg. Z tego powodu, leczenie obu typów jest podobne.1 Leczenie klasycznego SK często obejmuje terapię miejscową, gdyż choroba rozwija się powoli i może nie wymagać natychmiastowego leczenia.1
W przypadku bardziej rozległej choroby może być stosowana chemioterapia. Ponieważ klasyczne SK jest rzadką chorobą w Stanach Zjednoczonych i zazwyczaj jest początkowo leczone radioterapią, niewielka liczba pacjentów została poddana chemioterapii. Jej stosowanie w klasycznym SK opiera się na danych ekstrapolowanych z leczenia SK związanego z AIDS, a brak jest randomizowanych prospektywnych badań porównujących jednego leku z drugim w klasycznym SK.2
Leczenie endemicznego SK jest podobne do klasycznego, jednak ze względu na to, że występuje w krajach o ograniczonych zasobach, opcje leczenia mogą być bardziej ograniczone.21
Metody leczenia miejscowego
Leczenie miejscowe jest odpowiednie dla pacjentów, którzy wymagają łagodzenia miejscowo zaawansowanej objawowej choroby lub dla tych, którzy mają kosmetycznie nieakceptowalne zmiany.1 Opcje leczenia miejscowego obejmują:
Radioterapia
Radioterapia jest najszerzej stosowaną i najskuteczniejszą terapią miejscową w leczeniu SK.21 Wykorzystuje wysokoenergetyczne promienie rentgenowskie lub inne rodzaje promieniowania do niszczenia komórek nowotworowych lub hamowania ich wzrostu.1
W przypadku pojedynczych zmian lub zmian o ograniczonym zasięgu, umiarkowane dawki promieniowania stosowane z ograniczonym marginesem zapewniają doskonałą kontrolę choroby w leczonej okolicy.3 Radioterapia jest szczególnie skuteczna w leczeniu SK, z częstością odpowiedzi sięgającą 100% i częstością całkowitych remisji od 30% do 90%.2 Stosowana dawka promieniowania zazwyczaj wynosi od 20 do 30 Gy.11
Radioterapia jest również skuteczna w łagodzeniu objawów związanych z SK, takich jak ból, krwawienie i obrzęk.1 Obrzęk limfatyczny kończyn dolnych związany z SK często reaguje na leczenie radioterapią dostarczaną w pojedynczej serii lub na chemioterapię systemową.1
Chirurgia
Chirurgiczne usunięcie może być korzystne dla pacjentów z małymi powierzchownymi zmianami.3 Metody chirurgiczne obejmują:
- Miejscowe wycięcie: Nowotwór jest wycinany ze skóry wraz z małą ilością normalnej tkanki wokół niego.1
- Elektrodessykacja i łyżeczkowanie: Guz jest usuwany ze skóry za pomocą łyżeczki (ostrego, łyżkokształtnego narzędzia). Następnie używa się elektrody igłowej do leczenia obszaru prądem elektrycznym, który zatrzymuje krwawienie i niszczy komórki nowotworowe pozostające na krawędzi rany.2
Warto zauważyć, że po chirurgicznym wycięciu prawdopodobne jest wystąpienie miejscowej wznowy. Jednak wielokrotne małe wycięcia mogą być nadal wykonywane w celu dobrej kontroli choroby.4
Krioterapia
Krioterapia to leczenie, które wykorzystuje ciekły azot lub inne skrajnie chłodne chemikalia do zamrażania i niszczenia zainfekowanych tkanek.11 Jest to metoda, która może być przydatna szczególnie dla małych zmian twarzy o wymiarach mniejszych niż 1 cm.4
Terapia intralezyjna
Terapia intralezyjna z alkaloidami Vinca z winkrystyną lub winblastyną w małych dawkach, a także bleomycyną, była stosowana w ograniczonym zakresie, głównie w przypadku klasycznej postaci sarcoma Kaposiego.5 Chemioterapia intralezyjna może zmniejszyć zmiany skórne i sprawić, że staną się jaśniejsze. Czasami może nawet prowadzić do całkowitego zniknięcia zmian.1
Terapia miejscowa z użyciem kremów
Imiquimod, miejscowy modulator odpowiedzi immunologicznej, wykazał bezpieczeństwo i skuteczność u pacjentów z ograniczonym skórnym klasycznym lub związanym z przeszczepieniem SK.6 Najczęściej stosowanym leczeniem wczesnych zmian skórnych jest krem, który aplikuje się bezpośrednio na skórę. Może to być:
- krem immunoterapeutyczny imiquimod (Aldara), który jest stosowany do leczenia niektórych nowotworów skóry, jest najczęstszym leczeniem
- krem alitretynoina 0,1% (Panretin), który jest rodzajem kremu retynoidowego (podobnego do witaminy A), jest czasami stosowany2
Miejscowe terapie pomagają poprawić istniejące zmiany, ale nie zapobiegają rozwojowi nowych.2
Leczenie systemowe
Leczenie systemowe jest wskazane w przypadku objawowej choroby trzewnej lub szybko postępującej choroby śluzówkowo-skórnej, dla której pożądana jest szybka odpowiedź. Jest stosowane w rozsianej chorobie, która nie poddaje się terapiom miejscowym.2
Chemioterapia systemowa
Chemioterapia wykorzystuje leki do zatrzymania wzrostu komórek nowotworowych, albo przez ich zabijanie, albo przez zatrzymanie ich podziału.1 Obecne wytyczne National Comprehensive Cancer Network (NCCN) zalecają stosowanie doksorubicyny liposomalnej (lub daunorubicyny liposomalnej) lub paklitakselu w leczeniu pierwszego rzutu. Sirolimus jest zalecany jako leczenie pierwszego rzutu po przeszczepieniu narządu.5
Dostępne opcje chemioterapii obejmują:
- Doksorubicyna liposomalna (Doxil, Caelyx) – może być najbardziej aktywnym lekiem w leczeniu SK i ma tę zaletę, że powoduje mniejsze uszkodzenie serca niż standardowa doksorubicyna.11 Połączenie terapii antyretrowirusowej i liposomalnej doksorubicyny skutkowało 5-letnim całkowitym odsetkiem przeżyć na poziomie 85% u 140 pacjentów z chorobą T1.2
- Paklitaksel (Taxol) – lek stosowany w leczeniu zaawansowanego SK.1 Aktywność przeciwnowotworowa i bezpieczeństwo taksanów były oceniane głównie u pacjentów z klasycznym SK i SK związanym z AIDS, z ogólną odpowiedzią zmian skórnych w zakresie od 40 do 65%.1
- Inne chemioterapeutyki – m.in. winorelbina, etopozyd, gemcytabina, bleomycyna, winblastyna, winkrystyna, które mogą być rozważane w kolejnych liniach leczenia.21
Technologia liposomalna skutkowała wyższymi odsetkami odpowiedzi przy mniejszej kardiotoksyczności i mielotoksyczności dla liposomalnej doksorubicyny i liposomalnej daunorubicyny.2
Immunoterapia
Immunoterapia to leczenie, które wykorzystuje układ odpornościowy pacjenta do walki z nowotworem.1 Interferony alfa były szeroko badane i wykazują 40% obiektywny odsetek odpowiedzi u pacjentów z SK związanym z AIDS.3 Aktywność kliniczna interferonu alfa w SK może być mediowana przez jego właściwości antyangiogenne, przeciwwirusowe i immunomodulujące.1
Leki immunomodulujące, takie jak talidomid, pomalidomid i lenalidomid, również wykazały skuteczność w leczeniu SK.21 Pomalidomid jest teratogenny, przepisywany w ramach programu oceny ryzyka i strategii minimalizacji ryzyka (REMS), i powinien być podawany z aspiryną w celu zmniejszenia ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej.4 FDA zatwierdziła pomalidomid (Pomalyst) do leczenia SK związanego z AIDS po niepowodzeniu HAART oraz SK u pacjentów dorosłych, którzy są HIV-negatywni.1
Terapia celowana
Ze względu na wysoce naczyniowy charakter SK, choroba ta jest uważana za naturalny cel dla inhibicji angiogenezy.3 Badane są nowe terapie celowane, w tym leki hamujące czynniki wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF), inhibitory kinazy tyrozynowej, inhibitory metaloproteinaz macierzy i wiele szlaków sygnałowych cząsteczek.1
Bewacyzumab jest inhibitorem VEGF, który był badany w SK związanym z AIDS.4 Inhibitory szlaku mTOR, takie jak sirolimus (rapamycyna) i temsyrolimus, także wykazały aktywność w stosunku do SK.2
Wybór metody leczenia
Decyzje dotyczące leczenia SK są zindywidualizowane i zależą od wielu czynników, w tym od funkcji układu odpornościowego oraz liczby, lokalizacji i rozmiaru zmian SK.1 Ogólne podejście do leczenia różnych form SK jest następujące:
Leczenie SK z pojedynczymi zmianami skórnymi
W przypadku pojedynczych, małych zmian skórnych, odpowiednie są następujące metody leczenia:
- Radioterapia miejscowa
- Chirurgiczne wycięcie
- Krioterapia
- Terapia intralezyjna (np. winkrystyna, bleomycyna)
- Terapia miejscowa (alitretynoina, imikwimod)11
Leczenie SK z wieloma zmianami skórnymi
W przypadku licznych zmian skórnych lub zmian występujących na całym ciele, odpowiednie są następujące metody leczenia:
Leczenie SK zajmującego węzły chłonne lub narządy wewnętrzne
W przypadku SK, który zajmuje węzły chłonne lub przewód pokarmowy, leczenie zazwyczaj obejmuje chemioterapię z radioterapią lub bez niej.3 Zalecane są następujące metody:
- Chemioterapia systemowa (doksorubicyna liposomalna, paklitaksel)
- Radioterapia
- HAART (w przypadku SK związanego z HIV)11
Nowe kierunki w leczeniu SK
Prowadzone są badania kliniczne nowych metod leczenia SK, w tym:
- Inhibitory angiogenezy – biorąc pod uwagę kluczową rolę angiogenezy w patogenezie SK, terapie antyangiogenne stanowią potencjalne cele terapeutyczne i mogą być alternatywą dla chemioterapii.1
- Blokada punktów kontrolnych układu immunologicznego – to interesujące alternatywne podejście terapeutyczne poprzez przywrócenie odporności przeciwko HHV-8 i poprawę kontroli guza.1
- Celowane terapie molekularne – takie jak przeciwciała monoklonalne i inhibitory kinazy tyrozynowej.1
Podsumowanie leczenia SK
Leczenie sarcoma Kaposiego jest kompleksowe i wymaga indywidualnego podejścia. Kluczowe jest wzmocnienie funkcji układu odpornościowego, szczególnie u pacjentów z HIV lub po przeszczepieniu narządów. W zależności od typu SK, rozległości choroby i stanu pacjenta, stosuje się różne kombinacje terapii miejscowej, radioterapii, chemioterapii i immunoterapii.1
Chociaż SK nie jest obecnie całkowicie uleczalne, właściwe leczenie może kontrolować chorobę przez wiele lat, zmniejszyć objawy i poprawić jakość życia pacjentów. Regularne monitorowanie jest kluczowe dla śledzenia postępu choroby i wykrywania wszelkich nawrotów lub powikłań.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.