przejście epitelialno-mezenchymalne

Przejście epitelialno-mezenchymalne (EMT, ang. epithelial-mesenchymal transition) to proces biologiczny, w którym komórki nabłonkowe (epitelialne) tracą swoje charakterystyczne cechy i nabywają właściwości komórek mezenchymalnych. Podczas EMT komórki nabłonkowe tracą polaryzację i adhezję międzykomórkową, zyskując zdolność do migracji i inwazji.

W warunkach fizjologicznych, EMT odgrywa kluczową rolę w rozwoju embrionalnym, gojeniu ran oraz regeneracji tkanek. Jednak w patologii, szczególnie w onkologii, EMT przyczynia się do progresji nowotworów, zwiększając ich inwazyjność, zdolność do tworzenia przerzutów oraz oporność na terapie przeciwnowotworowe.

Molekularnie, proces EMT charakteryzuje się obniżoną ekspresją białek adhezyjnych typowych dla komórek nabłonkowych (np. E-kadheryny) oraz zwiększoną ekspresją markerów mezenchymalnych (np. wimentyny, N-kadheryny). Kluczowe czynniki transkrypcyjne regulujące EMT to SNAIL, SLUG, ZEB1/2 oraz TWIST.

Rozumienie mechanizmów EMT ma istotne znaczenie kliniczne w rozwoju nowych strategii terapeutycznych, szczególnie w leczeniu nowotworów złośliwych o wysokim potencjale przerzutowania.

Powiązane wpisy

Leksykon chorób i schorzeń
Glioma – Patofizjologia i mechanizm

Glejaki, stanowiące około 32% nowotworów OUN, są nowotworami o wysokim stopniu złośliwości, z glejakiem wielopostaciowym (GBM) jako najbardziej agresywną formą. Patogeneza glejaków obejmuje złożone zmiany genetyczne i epigenetyczne, w tym mutacje w genach TERT, PTEN, EGFR, ATRX i TP53, które wpływają na kluczowe szlaki sygnałowe RTK/PI3K/AKT, TP53 i RB1. Mutacje IDH1/IDH2, obecne w około 50% przypadków, prowadzą do produkcji onkometabolitu 2-hydroksyglutaranu, który sprzyja progresji guza poprzez zmiany epigenetyczne. Glejaki wykazują także niestabilność chromosomową (CIN), co zwiększa heterogenność guza i oporność na leczenie. Mechanizmy molekularne glejaka obejmują nadekspresję czynników wzrostu, angiogenezę, inwazję z udziałem metaloproteinaz MMP-2 i MMP-9 oraz adaptację mikrośrodowiska guza, w tym unikanie odpowiedzi immunologicznej. Komórki glejaka integrują się funkcjonalnie z siecią neuronalną, co sprzyja progresji choroby i utrudnia terapię.
2-hydroksyglutaran, bariera krew-mózg, czynnik wzrostu, dehydrogenaza izocytrynianowa, glejak wielopostaciowy, kinaza 3-fosfatydyloinozytolu, komórka macierzysta nowotworowa, metaloproteinaza macierzy, metylacja MGMT, mikrośrodowisko guza, naprawa DNA, niedotlenienie, niestabilność chromosomowa, odpowiedź na uszkodzenia DNA, ośrodkowy układ nerwowy, przejście epitelialno-mezenchymalne, szlak sygnałowy, worasidenib
Leksykon chorób i schorzeń
Rak trzustki – Patofizjologia i mechanizm

Rak gruczołowy przewodowy trzustki (PDAC) stanowi około 90% nowotworów trzustki i charakteryzuje się bardzo niskim 5-letnim wskaźnikiem przeżycia poniżej 13%. Patogeneza PDAC obejmuje liczne zmiany genetyczne, w tym mutacje KRAS (90-95%), CDKN2A (95%), TP53 (50-75%) oraz utratę SMAD4, które prowadzą do zaburzeń cyklu komórkowego, genomowej niestabilności i przerzutów. Kluczowe szlaki sygnalizacyjne zaangażowane w rozwój i progresję PDAC to EGFR, PI3K/AKT (aktywność p-Akt w 46-70% przypadków), NF-κB, WNT oraz Hedgehog, które regulują proliferację, apoptozę, migrację i angiogenezę. Mikrośrodowisko guza, bogate w desmoplastyczne podścielisko i immunosupresyjne komórki, sprzyja progresji nowotworu i oporności na terapię. Metaboliczne przeprogramowanie komórek PDAC obejmuje glikolizę, metabolizm glutaminy, lipogenezę oraz autofagię, które umożliwiają adaptację do hipoksji i niedoboru składników odżywczych, co dodatkowo komplikuje leczenie.
autofagia, chemioterapia, czynnik wzrostu nerwów, fibroblasty związane z rakiem, hipoksja, inhibitory PARP, inwazja okołonerwowa, komórki macierzyste raka, metabolizm glutaminy, metabolizm lipidów, mikrośrodowisko guza, mutacja KRAS, mutacje somatyczne, nabłonkowy czynnik wzrostu, oksydacja kwasów tłuszczowych, protoonkogen KRAS, przejście epitelialno-mezenchymalne, przerzut, radioterapia, rak gruczołowy przewodowy trzustki, reakcja desmoplastyczna, receptor naskórkowego czynnika wzrostu, szlak Hedgehog, szlak sygnalizacyjny, transformujący czynnik wzrostu, zespół metaboliczny
Leksykon chorób i schorzeń
Złośliwy guz mózgu (rak mózgu) – Patofizjologia i mechanizm

Złośliwe guzy mózgu, w tym najczęstszy i najbardziej agresywny glejak wielopostaciowy (GBM), charakteryzują się złożoną patogenezą obejmującą liczne mutacje genetyczne i epigenetyczne, m.in. w genach TP53, IDH1/2, EGFR, PTEN oraz metylację promotora MGMT. GBM dzieli się na pierwotne i wtórne, różniące się profilem molekularnym i rokowaniem. Komórki macierzyste nowotworów oraz heterogenność guza przyczyniają się do oporności na leczenie, a mikrośrodowisko guza, w tym hipoksja, angiogeneza (z udziałem VEGF) i immunosupresja (m.in. przez TGF-β i PD-L1), sprzyjają progresji choroby. Standardowa terapia obejmuje maksymalną resekcję chirurgiczną, radioterapię oraz chemioterapię temozolomidem, szczególnie skuteczną u pacjentów z metylowanym promotorem MGMT. Mimo to średni czas przeżycia wynosi około 15 miesięcy, a pięcioletni wskaźnik przeżycia dla GBM to zaledwie 6,9%.
2-hydroksyglutaran, aberracja genetyczna, anaplastyczny astrocytoma, anaplastyczny oligodendroglioma, angiogeneza, antyoksydant, astrocyt, bariera krew-mózg, ciśnienie śródczaszkowe, czynnik proangiogenny, długie niekodujące RNA, efekt Warburga, ferroptoza, gen supresorowy nowotworu, glejak wielopostaciowy, heterogenność wewnątrzguzowa, kodelecja 1p/19q, komórka glejowa, komórki macierzyste nowotworu, macierz pozakomórkowa, metylacja DNA, metylacja promotora MGMT, mikrośrodowisko guza, modyfikacja histonów, mutacja IDH1/IDH2, naczyniowo-śródbłonkowy czynnik wzrostu, obrzęk mózgu, ośrodkowy układ nerwowy, pęcherzyki zewnątrzkomórkowe, pierwotny chłoniak OUN, przejście epitelialno-mezenchymalne, rdzeniak, reaktywne formy azotu, reaktywne formy tlenu, receptor naskórkowego czynnika wzrostu, regulatorowy limfocyt T, stres oksydacyjny, telomeraza, temozolomid, transformujący czynnik wzrostu beta, wodogłowie obturacyjne, złośliwy guz mózgu
Leksykon chorób i schorzeń
Nowotwór jamy ustnej – Patofizjologia i mechanizm

Rak jamy ustnej, stanowiący około 90% złośliwych nowotworów jamy ustnej, rozwija się w wyniku wieloetapowych zmian genetycznych i epigenetycznych, które prowadzą do dysregulacji onkogenów i genów supresorowych nowotworów. Kluczowe mutacje dotyczą genów p53 i pRb, które regulują cykl komórkowy i apoptozę. Utrata heterozygotyczności (LOH) w regionach chromosomów 3p, 9p21-22 (w 72% przypadków) oraz innych obszarach zawierających geny supresorowe jest powszechna. Szlaki sygnałowe PI3K/AKT/mTOR, RAS/RAF/MAPK, Wnt/β-katenina oraz Notch1 są aberracyjnie aktywowane, co sprzyja proliferacji, hamowaniu apoptozy i przerzutom. MikroRNA, takie jak miR-21, regulują ekspresję genów supresorowych (np. PTEN), a metylacja genów p16, MGMT i DAP-K przyczynia się do wyciszenia mechanizmów naprawy DNA. Czynniki ryzyka obejmują palenie tytoniu (zawierające silne kancerogeny, np. NNN i NNK), alkohol oraz infekcję HPV (typy 16 i 18), które poprzez białka E6 i E7 dezaktywują p53 i pRb, prowadząc do niestabilności genomu i dysregulacji cyklu komórkowego.
białko pRb, białko retinoblastoma, cykl komórkowy, Fusobacterium nucleatum, kancerogeneza jamy ustnej, komórki macierzyste nowotworowe, makrofagi związane z guzem, metylacja DNA, mikrobiom jamy ustnej, mikroRNA, mutacja p53, naciekanie okołonerwowe, nowotwór złośliwy, podział komórkowy, przejście epitelialno-mezenchymalne, rak jamy ustnej, rak płaskonabłonkowy jamy ustnej, reaktywne formy tlenu, receptor naskórkowego czynnika wzrostu, stres oksydacyjny, szlak Notch, szlak PI3K/AKT/mTOR, szlak RAS/RAF/MAPK, szlak Wnt/β-katenina, transformujący czynnik wzrostu alfa, utrata heterozygotyczności, wirus brodawczaka ludzkiego, zmiany genetyczne i epigenetyczne
Leksykon chorób i schorzeń
Rak głowy i szyi – Patofizjologia i mechanizm

Rak głowy i szyi (HNSCC) to heterogenna grupa nowotworów wywodzących się z nabłonka górnych dróg oddechowych i pokarmowych, charakteryzująca się akumulacją zmian genetycznych i epigenetycznych. Kluczowe mutacje obejmują TP53 (65-85% w HPV-ujemnych), inaktywację p16/INK4A/Rb, aktywację szlaku PIK3CA/AKT/mTOR (6-11%) oraz nadekspresję EGFR, co koreluje z gorszym rokowaniem. HPV-dodatnie HNSCC, głównie związane z HPV-16 i HPV-18, wykazują odmienny mechanizm karcynogenezy, m.in. degradację p53 przez onkoproteinę E6 i blokadę Rb przez E7, co skutkuje lepszym rokowaniem i wyższą ekspresją p16. Koncepcja kancerogenezy polowej wyjaśnia obecność mnogich guzów pierwotnych i drugich nowotworów u pacjentów. Mikrośrodowisko guza, w tym makrofagi związane z nowotworem (TAMs), fibroblasty (CAFs) oraz ekspresja metaloproteinaz (MMP-1, MMP-2, MMP-9, MT1-MMP), odgrywa istotną rolę w progresji, inwazji i przerzutowaniu HNSCC. Hipoksja indukuje ekspresję HIF-1 i genów glikolitycznych (MCT1, MCT4, GLUT1, LDHA), wspierając agresywny fenotyp nowotworu.
aldehyd octowy, autofagia, czynnik indukowany hipoksją, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, ferroptoza, Fusobacterium nucleatum, HPV, inaktywacja p16, jama ustna, kancerogeneza polowa, katastrofa mitotyczna, limfocyty naciekające guz, metabolizm glutationu, metaloproteinaza macierzy, metylacja DNA, mikroRNA, mikrośrodowisko nowotworowe, modyfikacja histonów, mutacja TP53, onkoproteina E6, onkoproteina E7, palenie tytoniu, Porphyromonas gingivalis, przejście epitelialno-mezenchymalne, przerzut do węzłów chłonnych, rak głowy i szyi, rak nosogardzieli, rak płaskonabłonkowy jamy ustnej, senescencja komórkowa, szlak EGFR, utrata heterozygotyczności, wirus brodawczaka ludzkiego
Leksykon chorób i schorzeń
Inwazyjny rak zrazikowy – Patofizjologia i mechanizm

Inwazyjny rak zrazikowy (ILC) stanowi 10-15% inwazyjnych raków piersi i charakteryzuje się utratą E-kadheryny, białka adhezji komórkowej kodowanego przez gen CDH1 na chromosomie 16q22.1. Mutacje CDH1, często w połączeniu z utratą heterozygotyczności (LOH) w obrębie 16q, występują u 66% pacjentów z ILC (w porównaniu do 3% w IDC). Utrata E-kadheryny prowadzi do rozproszonego wzrostu komórek nowotworowych w charakterystycznym wzorze „pojedynczego sznura”, co utrudnia wykrycie guza. ILC wykazuje wysoką ekspresję receptorów estrogenowych (ER+ w 95%) i progesteronowych (PR+ w 70%), przy braku nadekspresji HER2 w większości przypadków. Molekularnie ILC cechuje aktywacja szlaków PI3K/Akt, IGF, FGF oraz mutacje w genach FOXA1 (7%), AKT1, PTEN, ERBB2 (do 15% amplifikacji) i ERBB3, które wpływają na progresję nowotworu i rozwój oporności na terapię hormonalną.
adhezja międzykomórkowa, anoikis, atypowa hiperplazja zrazikowa, cytokeratyna 7, czynnik wzrostu fibroblastów, ekspresja PTEN, gen CDH1, hipermetylacja promotora, inhibitor PI3K, insulinopodobny czynnik wzrostu, inwazyjny rak przewodowy, inwazyjny rak zrazikowy, mutacja CDH1, mutacja PIK3CA, mutacja TP53, nadekspresja HER2, neoplazja zrazikowa, p120-katenina, przejście epitelialno-mezenchymalne, rak zrazikowy in situ, receptor estrogenowy, receptor progesteronowy, szlak PI3K/AKT, szlak Rho/ROCK, utrata heterozygotyczności
Leksykon chorób i schorzeń
Rak gruczołowy in situ – Etiologia i przyczyny

Rak gruczołowy in situ (LCIS) to stan przedrakowy charakteryzujący się nieprawidłowym wzrostem komórek w zrazikach gruczołów mlekowych, z utratą ekspresji E-kadheryny (CDH1) i częstymi mutacjami w genie PIK3CA. LCIS wykazuje delecję chromosomu 16q oraz przyrost chromosomu 1q, a także ekspresję receptorów estrogenowych (ER) w 80-100% przypadków, co podkreśla rolę hormonów, zwłaszcza estrogenów, w patogenezie. Stosowanie hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) przez ponad 3-5 lat po menopauzie zwiększa ryzyko rozwoju LCIS. Średni wiek diagnozy to około 45 lat, a czynniki ryzyka obejmują mutacje dziedziczne (BRCA2, CDH1), wywiad rodzinny, oraz czynniki stylu życia takie jak palenie, alkohol, otyłość i brak aktywności fizycznej. LCIS jest zarówno markerem ryzyka, jak i nieobligatoryjnym prekursorem raka inwazyjnego, zwłaszcza raka zrazikowego (ILC), z ryzykiem rozwoju raka inwazyjnego wynoszącym około 20% (7-12-krotnie wyższe niż w populacji ogólnej), z rocznym wzrostem ryzyka o około 1% (13% po 10 latach, 21-26% po 20 latach). Nowa forma pleomorficznego LCIS (PLCIS) wykazuje cechy bardziej agresywne, podobne do DCIS, i wymaga wycięcia z ujemnymi marginesami.
białko adhezyjne, chemioprewencja, delecja chromosomowa, dysfagia, E-kadheryna, gen CDH1, gen PIK3CA, gen supresorowy, hormonalna terapia zastępcza, inwazyjny rak piersi, inwazyjny rak zrazikowy, modulatory receptora estrogenowego, mutacja BRCA2, mutacje genetyczne, nadekspresja HER2, neoplazja zrazikowa, pleomorficzny LCIS, przejście epitelialno-mezenchymalne, rak gruczołowy in situ, rak przewodowy in situ, rak zrazikowy in situ, receptory estrogenowe, receptory progesteronowe, stan przedrakowy, utrata heterozygotyczności, zraziki piersi
Leksykon chorób i schorzeń
Rak przełyku – Patofizjologia i mechanizm

Rak przełyku, stanowiący ósmy najczęstszy nowotwór na świecie z 5-letnim wskaźnikiem przeżycia około 18,4%, dzieli się głównie na rak płaskonabłonkowy (ESCC) i gruczolakorak (EAC). ESCC jest związany z czynnikami ryzyka takimi jak palenie tytoniu i spożycie alkoholu, które synergistycznie zwiększają ryzyko (względne ryzyko do 149,2 u czarnych mężczyzn). Patogeneza ESCC obejmuje mutacje genów supresorowych (np. TP53) i onkogenów (np. cyklina D1), a także epigenetyczne zmiany, takie jak hipermetylacja promotorów genów supresorowych. EAC natomiast rozwija się głównie w wyniku przewlekłej choroby refluksowej przełyku (GERD) prowadzącej do przełyku Barretta, z rocznym ryzykiem transformacji nowotworowej około 0,12%. Otyłość i palenie tytoniu są dodatkowymi czynnikami ryzyka EAC, a patogeneza molekularna obejmuje mutacje TP53, SMAD4 oraz aktywację szlaków PI3K/AKT i NF-κB.
achalazja, apoptoza, chemioterapia paliatywna, choroba refluksowa przełyku, cytokina i chemokina, czynnik martwicy nowotworów alfa, czynnik wzrostu fibroblastów, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dysplazja płaskonabłonkowa, egzosom, ezofagektomia, gen supresorowy, gruczolakorak, Helicobacter pylori, hipermetylacja promotora, hipometylacja DNA, inhibitor punktu kontrolnego, komórka macierzysta raka, komórka T CD8+, lipopolisacharyd, mikrośrodowisko guza, modyfikacja histonów, mutacja SMAD4, mutacja TP53, nabłonek metaplastyczny, nowotwór złośliwy, przejście epitelialno-mezenchymalne, przełyk Barretta, przewlekłe zapalenie, rak drobnokomórkowy, rak płaskonabłonkowy, rak przełyku, reaktywna forma tlenu, szlak NF-κB, szlak PI3K/AKT, utrata heterozygotyczności, wiązanie kowalencyjne, wirus brodawczaka ludzkiego, zespół Plummera-Vinsona