-
Leksykon chorób i schorzeń
Wrodzony przerost nadnerczy (WPN) to autosomalnie recesywne zaburzenie genetyczne charakteryzujące się defektem biosyntezy kortyzolu, najczęściej spowodowane niedoborem 21-hydroksylazy. Wczesna diagnoza i odpowiednia terapia zastępcza glikokortykosteroidami (GKS) są kluczowe dla poprawy rokowania i jakości życia pacjentów. Leczenie jest dożywotnie, a przerwanie farmakoterapii prowadzi do nawrotu objawów i ryzyka przełomów nadnerczowych z hipoglikemią, które są główną przyczyną zwiększonej śmiertelności. Długoterminowe powikłania obejmują ograniczenie ostatecznego wzrostu, zaburzenia płodności, ryzyko kardiometaboliczne oraz problemy neurokognitywne i psychospołeczne, co podkreśla konieczność wielodyscyplinarnego monitorowania i wsparcia psychologicznego od dzieciństwa do dorosłości.
adrenarche, analog LHRH, badanie przesiewowe noworodka, cykl miesiączkowy, deksametazon, dziedziczenie autosomalne recesywne, farmakoterapia, glikokortykosteroidy, guzy resztkowe nadnerczy, hipoglikemia, hormon wzrostu, klasyczna postać WPN, monitorowanie kliniczne, niedobór 21-hydroksylazy, przełom nadnerczowy, ryzyko kardiometaboliczne, terapia genowa, terapia komórkowa, wiek kostny, wrodzony przerost nadnerczy, wsparcie psychologiczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Febris mediterranea familiaris (FMF) jest dziedziczną chorobą autozapalną wywołaną mutacjami w genie MEFV na chromosomie 16p13.3, kodującym białko pirynę, kluczowe w regulacji procesów zapalnych. Zidentyfikowano ponad 300 wariantów MEFV, z czego około 84 są patogenne, głównie w eksonach 2, 3, 5 i 10, z dominacją mutacji w eksonie 10 (aminokwasy 680-761). Pięć najczęstszych mutacji (M694V, M680I, E148Q, M694I, V726A) odpowiada za 70-80% przypadków FMF. Patogeneza opiera się na nadaktywności piryny, prowadzącej do nadprodukcji IL-1β i nawracających epizodów zapalenia. FMF dziedziczy się klasycznie autosomalnie recesywnie, jednak u około 30% pacjentów stwierdza się monoalleliczne mutacje, sugerujące możliwy autosomalny dominujący wzór dziedziczenia. Fenotyp choroby koreluje z typem mutacji, gdzie M694V wiąże się z cięższym przebiegiem, wcześniejszym początkiem, częstszymi atakami i zwiększonym ryzykiem powikłań, w tym amyloidozy AA.
acetylacja histonów, amyloidoza AA, amyloidoza wtórna, choroba autozapalna, Clostridium difficile, dnawe zapalenie stawów, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, fenotyp choroby, gen MEFV, GTPaza Rho, inhibitor IL-1, interleukina-1β, kolchicyna, metylacja DNA, mutacja gain-of-function, mutacja genu MEFV, reumatoidalne zapalenie stawów, rodzinna gorączka śródziemnomorska, sekwestracja, szlak mTOR, Yersinia pestis -
Leksykon chorób i schorzeń
Alkaptonuria jest rzadką, autosomalnie recesywnie dziedziczoną chorobą metaboliczną tyrozyny, charakteryzującą się defektem enzymu homogentyzynianu 1,2-dioxygenazy (HGD), co prowadzi do akumulacji kwasu homogentyzynowego (HGA). Częstość występowania waha się od 1:100 000 do 1:1 000 000, z wyższą częstością w populacjach słowackiej i dominikańskiej (około 1:19 000). Diagnostyka opiera się na wykryciu podwyższonego stężenia HGA w moczu za pomocą chromatografii gazowej i spektrometrii masowej, a potwierdzenie genetyczne nie jest obligatoryjne. Średni wiek rozpoznania wynosi około 50 lat, co wskazuje na opóźnioną diagnozę, mimo obecności choroby od urodzenia. Monitorowanie pacjentów po 40. roku życia obejmuje badania echokardiograficzne, rentgenowskie kręgosłupa i klatki piersiowej oraz tomografię komputerową w celu wykrycia powikłań kardiologicznych, nerkowych i prostatycznych.
alkaptonuria, badania przesiewowe noworodków, badanie echokardiograficzne, centrum doskonałości, choroba rzadka, choroba wieńcowa, chorobowość, chromatografia gazowa spektrometria masowa, degeneracja dysku, dziedziczenie autosomalne recesywne, jakość życia pacjenta, kwas homogentyzynowy, metabolizm tyrozyny, nitizinon, ochronoza, opieka specjalistyczna, poradnictwo genetyczne, poszerzenie aorty, powikłania kardiologiczne, powikłania nerkowe, stenoza zastawki, test genetyczny, tomografia komputerowa, zastawka mitralna -
Leksykon chorób i schorzeń
Mukowiscydoza (CF) jest autosomalnie recesywną chorobą genetyczną spowodowaną mutacjami w genie CFTR na chromosomie 7q31.2, kodującym białko regulujące transport jonów chlorkowych przez błony komórkowe. Do rozwoju choroby konieczne jest odziedziczenie dwóch zmutowanych alleli CFTR, co uwarunkowuje 25% ryzyko zachorowania przy nosicielstwie obojga rodziców. Najczęstszą mutacją jest delecja F508del (klasa II), występująca u około 70% pacjentów, prowadząca do nieprawidłowego zwijania białka i jego degradacji. Mutacje CFTR dzieli się na sześć klas, różniących się mechanizmem defektu białka, co wpływa na fenotyp choroby. Dysfunkcja CFTR skutkuje zaburzeniem transportu jonów chlorkowych i wody, powodując produkcję gęstego, lepkiego śluzu w układzie oddechowym, pokarmowym, gruczołach potowych i rozrodczym, co manifestuje się przewlekłymi infekcjami, niewydolnością zewnątrzwydzielniczą trzustki, hiperkaliemią potową oraz niepłodnością u mężczyzn.
białko CFTR, cAMP, CFTR, choroba wrodzona, dziedziczenie autosomalne recesywne, enzymy trawienne, gen CFTR, kanał jonowy, komórki tuczne, korelacja genotyp-fenotyp, mukowiscydoza, mutacja F508del, mutacja genetyczna, mutacja missense, neutrofile, niedrożność smółkowa, niepłodność męska, niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki, nosiciel genu, przewlekły stan zapalny, rzęski nabłonka, śluz szyjkowy -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Wilsona to autosomalnie recesywne zaburzenie genetyczne spowodowane mutacjami w genie ATP7B (13q14.3), kodującym miedziowo-transportującą ATP-azę 2, kluczową dla transportu i wydalania miedzi. Mutacje, takie jak His1069Gly czy p.Met645Arg, prowadzą do dysfunkcji białka ATP7B, skutkując zmniejszonym wydzielaniem miedzi do żółci (u zdrowych osób ~2 mg/d, u chorych 0,2-0,4 mg/d) oraz zaburzeniem włączania miedzi do ceruloplazminy. W efekcie dochodzi do patologicznej akumulacji miedzi w wątrobie, mózgu (jądra podstawy, jądro soczewkowate), nerkach i innych narządach, co wywołuje uszkodzenia oksydacyjne i szeroki wachlarz objawów klinicznych – od wątrobowych (zapalenie, marskość) przez neurologiczne (dysatria, dystonia, parkinsonizm) po okulistyczne (pierścień Kayser-Fleischera). Fenotyp choroby jest modyfikowany przez czynniki genetyczne (np. warianty w genie PRNP), epigenetykę i środowisko. Częstość występowania choroby szacuje się na 3,3/100 000 klinicznie, a 14,3/100 000 genetycznie, z nosicielstwem mutacji u około 1% populacji.
ataksja, ceruloplazmina, choroba Wilsona, dystonia, dyzartria, dziedziczenie autosomalne recesywne, gałka blada, gen ATP7B, jądra podstawy, jądro soczewkowate, marskość wątroby, metabolizm miedzi, mutacja zmiany sensu, penicylamina, pierścień Kayser-Fleischera, pląsawica, przesunięcie ramki odczytu, trientyna, wektor wirusowy, wolne rodniki, zaburzenia chodu, zespół parkinsonowski -
Leksykon chorób i schorzeń
Przewlekła choroba ziarniniakowa (CGD) jest rzadkim, wrodzonym defektem układu odpornościowego, wynikającym z mutacji w genach kodujących podjednostki kompleksu oksydazy NADPH fagocytów (CYBB, CYBA, NCF1, NCF2, NCF4, CYBC1). Mutacje te prowadzą do zaburzenia produkcji reaktywnych form tlenu (ROS), w tym anionorodnika ponadtlenkowego (O₂⁻) i nadtlenku wodoru (H₂O₂), co skutkuje niezdolnością neutrofilów i innych fagocytów do efektywnego zabijania katalazo-dodatnich bakterii i grzybów, takich jak Staphylococcus aureus, Burkholderia cepacia, Aspergillus spp. Dziedziczenie CGD może być sprzężone z chromosomem X (około 65-70% przypadków, mutacje w genie CYBB) lub autosomalne recesywne (30-35%, mutacje w pozostałych genach). Klinicznie choroba manifestuje się nawracającymi, ciężkimi infekcjami oraz tworzeniem ziarniniaków w różnych tkankach, co jest wynikiem przewlekłego stanu zapalnego i upośledzonej degradacji sfagocytowanego materiału.
anionorodnik ponadtlenkowy, aspergiloza, Burkholderia cepacia, dehydrogenaza glukozo-6-fosforanowa, diagnostyka laboratoryjna, dziedziczenie autosomalne recesywne, dziedziczenie sprzężone z chromosomem X, kandydoza, komórka apoptotyczna, korelacja genotyp-fenotyp, mutacja genu, mutacja missense, mutacja nonsensowna, mutacja splicingowa, nadtlenek wodoru, neutrofil, Nocardia, oksydaza NADPH, podłoże genetyczne, przesunięcie ramki odczytu, przewlekła choroba ziarniniakowa, reaktywna forma tlenu, Serratia marcescens, skośna inaktywacja chromosomu X, Staphylococcus aureus, szczepienie BCG, wybuch tlenowy, zakażenie bakteryjne i grzybicze, ziarniniak -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół hipoplastycznego lewego serca (HLHS) to ciężka wrodzona wada serca charakteryzująca się niedorozwojem lewej komory, zastawki mitralnej, zastawki aortalnej oraz aorty wstępującej. Występuje z częstością 0,016-0,036% żywych urodzeń, a bez leczenia śmiertelność wynosi 100%. Etiologia HLHS jest wieloczynnikowa, z silnym podłożem genetycznym, obejmującym mutacje w genach takich jak GJA1, HAND1, NKX2-5, NOTCH1, RBFOX2, MYH6 i LRP2. Dziedziczenie może mieć charakter autosomalny recesywny lub dominujący, a HLHS często współwystępuje z zespołami genetycznymi, m.in. zespołem Turnera, Jacobsena, Holt-Orama oraz trisomiami 13 i 18. Ryzyko powtórzenia wady w kolejnych ciążach wynosi 2-4%, wzrastając do 25% w rodzinach z dwoma dotkniętymi dziećmi. Podstawowy defekt powstaje między 4. a 8. tygodniem ciąży, a hipoplazja lewej komory rozwija się już około E11.5-12.5 w modelu mysim, co potwierdza hipotezę „no flow, no grow” dotyczącą zależności rozwoju struktur serca od przepływu krwi.
aorta wstępująca, cukrzyca przedciążowa, cytomegalowirus, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, embriogeneza, heterogenność genetyczna, hipoksja, hipoteza no flow no grow, koneksyna 43, lewa komora, niedokrwistość, niedotlenienie, otwór owalny, przegroda przedsionkowa, przewód tętniczy, różyczka, sekwencjonowanie całego eksomu, teratogen, trisomia 13, trisomia 18, wirus opryszczki, wrodzona wada serca, zastawka aortalna, zastawka mitralna, zespół Edwardsa, zespół hipoplastycznego lewego serca, zespół Holt-Orama, zespół Patau, zespół Smith-Lemli-Opitz, zespół Turnera -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba von Willebranda (vWD) jest najczęstszym dziedzicznym zaburzeniem krzepnięcia, wynikającym z ilościowego lub jakościowego defektu czynnika von Willebranda (vWF), kluczowego dla adhezji płytek i stabilizacji czynnika VIII. Dziedziczna forma spowodowana jest mutacjami w genie VWF na chromosomie 12p13.3 i dziedziczy się autosomalnie dominująco (typ 1 i większość podtypów typu 2) lub recesywnie (typ 3 i podtyp 2N). Typ 1 stanowi około 75% przypadków i charakteryzuje się częściowym niedoborem vWF na poziomie 20-50% normy. Typ 2 obejmuje podtypy z zaburzeniami funkcji vWF, np. 2A (brak wielkocząsteczkowych multimerów), 2B (zwiększone powinowactwo do GPIb), 2M (zmniejszona aktywność zależna od płytek) oraz 2N (obniżone wiązanie czynnika VIII). Typ 3, najcięższy, cechuje się niemal całkowitym brakiem vWF (niewykrywalny poziom). Mutacje specyficzne dla typów obejmują m.in. c.7437GA (typ 1), p.Trp553Gly (typ 2) oraz delecję c.255Cdel (typ 3).
ADAMTS13, adhezja płytek krwi, antykoagulant, białaczka włochatokomórkowa, chłoniak nieziarniczy, choroba limfoproliferacyjna, choroba mieloproliferacyjna, choroba von Willebranda, czerwienica prawdziwa, czynnik VIII, czynnik von Willebranda, diagnostyka, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, gammapatia monoklonalna, gen VWF, guz Wilmsa, lek przeciwpłytkowy, małopłytkowość, mechanizm patofizjologiczny, megakariocyt, menorrhagia, multimer vWF, nabyta choroba von Willebranda, nadpłytkowość samoistna, niedoczynność tarczycy, niedokrwistość hemolityczna, niesteroidowy lek przeciwzapalny, poradnictwo genetyczne, pozaustrojowe utlenowanie krwi, przewlekła białaczka limfocytowa, śródbłonek naczyniowy, stenoza aortalna, szpiczak mnogi, toczeń rumieniowaty układowy, układ siateczkowo-śródbłonkowy, zaburzenie krzepnięcia krwi, zespół Felty’ego, zespół von Willebranda nabyty -
Leksykon chorób i schorzeń
Spastyczna paraplegia dziedziczna (SPD) to grupa genetycznie heterogennych, neurodegeneracyjnych schorzeń charakteryzujących się postępującą spastycznością i osłabieniem kończyn dolnych, wynikającą z degeneracji górnego neuronu ruchowego w drogach korowo-rdzeniowych. SPD występuje w formach autosomalnie dominującej, recesywnej oraz sprzężonej z chromosomem X, a klinicznie dzieli się na formę „czystą” (spastyczne porażenie z zaburzeniami pęcherza moczowego) oraz „złożoną” z dodatkowymi objawami neurologicznymi lub systemowymi. Diagnostyka opiera się na badaniu klinicznym, wywiadzie rodzinnym oraz badaniach genetycznych, a różnicowanie obejmuje inne przyczyny paraplegii. Leczenie jest objawowe i obejmuje farmakoterapię (baklofen, tizanidyna, oksybutynina), iniekcje toksyny botulinowej, interwencje chirurgiczne (pompa baklofenowa, rizotomia grzbietowa) oraz regularną fizjoterapię ukierunkowaną na utrzymanie siły mięśniowej, zakresu ruchu i zapobieganie przykurczom.
badanie urodynamiczne, baklofen, cięcie cesarskie, droga korowo-rdzeniowa, dysfunkcja dolnych dróg moczowych, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, dziedziczenie sprzężone z chromosomem X, górny neuron ruchowy, mięsień brzuchaty łydki, mięsień płaszczkowaty, odleżyna, oksybutynina, orteza stawu skokowego, paraplegia, pęcherz moczowy, pompa baklofenowa, porażenie spastyczne, przykurcz, selektywna rizotomia grzbietowa, spastyczna paraplegia dziedziczna, spastyczność, środek zwiotczający mięśnie, terapia poznawczo-behawioralna, tizanidyna, toksyna botulinowa, zakażenie układu moczowego, znieczulenie neuraksjalne, znieczulenie zewnątrzoponowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Parkinsona (PD) to postępujące schorzenie neurodegeneracyjne charakteryzujące się utratą 60-70% neuronów dopaminergicznych w istocie czarnej, co prowadzi do obniżenia poziomu dopaminy i zaburzeń motorycznych oraz niemotorycznych. Patologicznie obserwuje się obecność ciał Lewy’ego zawierających alfa-synukleinę, dysfunkcję mitochondriów oraz utratę neuronów noradrenergicznych. Etiologia PD jest wieloczynnikowa, obejmująca zarówno czynniki genetyczne (mutacje w 23 genach PARK, m.in. SNCA, LRRK2, PINK1, GBA), jak i środowiskowe, takie jak ekspozycja na pestycydy (np. paraquat, rotenon), metale ciężkie, rozpuszczalniki przemysłowe oraz urazy głowy. W około 5-15% przypadków występuje dziedziczne podłoże, natomiast w 95% PD ma charakter sporadyczny, wynikający z interakcji poligenowej predyspozycji i czynników środowiskowych.
alfa-synukleina, apoptoza, choroba Gauchera, choroba Parkinsona, ciała Lewy’ego, dysfunkcja mitochondrialna, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, ekspozycja na pestycydy, interakcja jelitowo-mózgowa, istota czarna, metale ciężkie, mikroflora jelitowa, MPTP, neurodegeneracja, neuroinflammacja, parkinsonizm, peroksydacja lipidów, schorzenie neurodegeneracyjne, stres oksydacyjny, trichloroetylen, uraz głowy, wolne rodniki, zaburzenia motoryczne, zanieczyszczenia powietrza -
Leksykon chorób i schorzeń
Przewlekła choroba granulomatyczna (CGD) to genetycznie uwarunkowane zaburzenie funkcji fagocytów, prowadzące do nawracających, ciężkich infekcji bakteryjnych i grzybiczych, zwłaszcza wywołanych przez patogeny katalazo-dodatnie, takie jak Staphylococcus aureus, Serratia marcescens czy Aspergillus. Objawy pojawiają się najczęściej we wczesnym dzieciństwie (mediana diagnozy 2,5-3 lat), choć łagodniejsze formy mogą manifestować się później. Charakterystyczne są infekcje płuc (w tym pneumonitis from mulch), skóry, węzłów chłonnych, przewodu pokarmowego oraz tworzenie ziarniniaków w różnych narządach, co może prowadzić do obstrukcji. Postać sprzężona z chromosomem X, stanowiąca 60-70% przypadków, cechuje się cięższym przebiegiem i wyższą śmiertelnością (około 20% zgonów do 10. roku życia), podczas gdy postacie autosomalne recesywne mają lepsze rokowanie i późniejszy początek objawów.
Aspergillus, autoimmunizacja, ból stawu, Burkholderia cepacia, cellulitis, choroba Leśniowskiego-Crohna, choroba Raynauda, czyrak, dysfagia, dysregulacja immunologiczna, dziedziczenie autosomalne recesywne, egzema, fagocyt, fotowrażliwość skóry, hepatosplenomegalia, infekcja grzybicza, katalaza, limfadenopatia, limfohistiocytoza hemofagocytarna, liszajec, Nocardia, osteomyelitis, pneumonitis, posocznica, ropień okołoodbytniczy, ropień płuca, sepsa, Serratia marcescens, Staphylococcus aureus, węzeł chłonny, zapalenie jelit, zapalenie kości, zapalenie płuc, zapalenie tkanki łącznej, ziarniniak -
Leksykon chorób i schorzeń
Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to autosomalna recesywna choroba neurodegeneracyjna spowodowana głównie homozygotyczną delecją eksonu 7 lub całego genu SMN1 na chromosomie 5q13, co prowadzi do niedoboru funkcjonalnego białka SMN. Białko to jest kluczowe dla przeżycia neuronów ruchowych, a jego deficyt skutkuje ich degeneracją i postępującym zanikiem mięśni. Fenotyp choroby modyfikowany jest przez liczbę kopii genu SMN2, który koduje niewielką ilość funkcjonalnego białka SMN (10-15%). Liczba kopii SMN2 koreluje odwrotnie z ciężkością objawów: typ 1 SMA zwykle ma 1-2 kopie, typ 2 – 2-3, typ 3 – 3-4, a typ 4 – 4-8 kopii. Rzadziej SMA wywołują mutacje w innych genach (np. IGHMBP2, MORC2, UBA1), które mogą mieć odmienne mechanizmy dziedziczenia i fenotypy. Patofizjologia obejmuje zaburzenia endocytozy, funkcji synaps, procesów transkrypcji i obróbki RNA oraz zwiększoną podatność DNA na uszkodzenia, co prowadzi do ogólnoustrojowego wpływu niedoboru białka SMN, nie tylko na neurony ruchowe.
anemia sierpowata, badanie przesiewowe noworodków, białko SMN, choroba neurodegeneracyjna, dziedziczenie autosomalne recesywne, gen SMN1, gen SMN2, mutacja de novo, mutacja punktowa, neuron ruchowy, niewydolność oddechowa, nusinersen, rdzeniowy zanik mięśni, splicing pre-mRNA, zaburzenie transkrypcji -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica glutarowa typu 1 (GA1) jest autosomalnie recesywną chorobą metaboliczną wynikającą z niedoboru dehydrogenazy glutarylo-CoA (GCDH), prowadzącą do akumulacji neurotoksycznych metabolitów, takich jak kwas glutarowy i 3-hydroksyglutarowy (3-OH-GA). Wczesna diagnostyka, możliwa już w pierwszych dniach życia dzięki badaniom przesiewowym noworodków, opartym na oznaczeniu glutarylokarnityny (C5DC) w suchej kropli krwi metodą tandemowej spektrometrii masowej (MS/MS), jest kluczowa dla skutecznego leczenia i zapobiegania trwałym powikłaniom neurologicznym. Czułość badania przesiewowego wynosi około 95%, jednak jest niższa (ok. 84%) u pacjentów z fenotypem niskiej wydalności („low excreters”). Diagnostyka potwierdzająca obejmuje ilościowe oznaczenie GA i 3-OH-GA w moczu lub krwi (GC/MS), analizę mutacji genu GCDH oraz ocenę aktywności enzymu GCDH w fibroblastach lub leukocytach. Charakterystyczne zmiany w MRI mózgu, takie jak makrokrania, poszerzone szczeliny Sylwiusza i obustronne zmiany w jądrach podstawy, wspomagają rozpoznanie, zwłaszcza przy niejednoznacznych wynikach biochemicznych.
amniocenteza, analiza kwasów organicznych, badanie biochemiczne, badanie przesiewowe, badanie przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, chromatografia gazowa spektrometria masowa, dehydrogenaza glutarylo-CoA, diagnostyka prenatalna, dysfunkcja naczyniowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, glutarylokarnityna, jądra podstawy, kryzys encefalopatyczny, kwas 3-hydroksyglutarowy, kwas glutarowy, kwasica glutarowa typu 1, napad drgawkowy, obrazowanie tensora dyfuzji, rezonans magnetyczny, spektrometria masowa, sucha kropla krwi -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Gauchera jest autosomalnie recesywnym zaburzeniem lizosomalnym spowodowanym mutacjami w genie GBA1, prowadzącym do deficytu enzymu glukocerebrozydazy (GCase). Niedobór enzymu skutkuje akumulacją glukozyloceramidu (GlcCer) w makrofagach, tworząc charakterystyczne komórki Gauchera, które infiltrują głównie szpik kostny, wątrobę i śledzionę. Patogeneza obejmuje również produkcję neurotoksycznej glukozylosfingozyny (Lyso-Gb1), która jest biomarkerem choroby i odgrywa rolę w uszkodzeniach neurologicznych i kostnych. Choroba manifestuje się cytopeniami, splenomegalią, hepatomegalią oraz zmianami kostnymi, w tym osteoporozą i złamaniami patologicznymi. Dodatkowo, mutacje GBA1 są najczęstszym genetycznym czynnikiem ryzyka choroby Parkinsona, wiążąc się z akumulacją α-synukleiny i neurodegeneracją. W patogenezie istotną rolę odgrywają także zaburzenia immunologiczne i zapalne, w tym nadekspresja cytokin (IL-6, IL-8, IL-10) oraz aktywacja dopełniacza C5a, co może przyczyniać się do progresji choroby i zwiększonego ryzyka nowotworów, zwłaszcza szpiczaka mnogiego.
alfa-synukleina, choroba Parkinsona, ciała Lewy’ego, dysregulacja immunologiczna, dziedziczenie autosomalne recesywne, enzym lizosomalny, enzymatyczna terapia zastępcza, gen GBA1, glukocerebrozydaza, glukozyloceramid, glukozylosfingozyna, hipokalcemia, komórki Gauchera, komórki macierzyste, lizosomalne choroby spichrzeniowe, makrofagi M2, małopłytkowość, osteopenia, splenomegalia, szpiczak mnogi, terapia redukcji substratu, układ dopełniacza, układ siateczkowo-śródbłonkowy, złamania patologiczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Fenylketonuria (PKU) to autosomalne recesywne zaburzenie metaboliczne spowodowane deficytem enzymu hydroksylazy fenyloalaninowej (PAH), prowadzące do akumulacji fenyloalaniny w organizmie. W klasycznej postaci PKU stężenie fenyloalaniny we krwi noworodka przekracza 1200 μmol/l (>20 mg/dl), co bez leczenia skutkuje ciężkimi zaburzeniami neurologicznymi, w tym niepełnosprawnością intelektualną, padaczką, zaburzeniami ruchowymi i psychopatologicznymi. Objawy pojawiają się zwykle między 3 a 12 miesiącem życia i obejmują m.in. opóźnienie rozwoju psychoruchowego, drgawki, mikrocefalię oraz charakterystyczny zapach ciała. W łagodniejszych formach PKU poziomy fenyloalaniny wahają się od 120 do 1200 μmol/l, a nasilenie objawów jest proporcjonalne do aktywności enzymu PAH. U kobiet w ciąży nieleczona PKU może prowadzić do poważnych wad rozwojowych płodu, co podkreśla konieczność ścisłej kontroli diety niskofenyloalaninowej przed i w trakcie ciąży.
ataksja móżdżkowa, badanie przesiewowe noworodków, demielinizacja, dieta niskofenyloalaninowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, egzema, fenyloalanina, funkcje poznawcze, funkcje wykonawcze, hiperfenyloalaninemia, hipopigmentacja, hydroksylaza fenyloalaninowa, metabolizm fenyloalaniny, mikrocefalia, napad padaczkowy, niepełnosprawność intelektualna, osteoporoza, parkinsonizm, pegwaliaza, płyny ustrojowe, rozwój psychomotoryczny, sapropteryna, terapia enzymatyczna, uszkodzenie neurologiczne, wada serca, zaburzenie koncentracji uwagi, zaburzenie metaboliczne, zaburzenie psychiczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Charcota-Mariego-Tootha (CMT) to najczęstsza dziedziczna neuropatia obwodowa, charakteryzująca się postępującym uszkodzeniem nerwów obwodowych. Etiologia CMT jest genetycznie heterogenna, z ponad 100 genami powiązanymi z chorobą, z dominującą rolą mutacji w genach PMP22 (70-80% przypadków CMT1), MPZ (10-12% CMT1), MFN2 (około 20% CMT2) oraz GJB1 (około 90% CMTX). Patogeneza różni się w zależności od typu: CMT1 to neuropatia demielinizacyjna związana z mutacjami wpływającymi na osłonkę mielinową, np. duplikacja PMP22 prowadząca do 1,5- lub 2-krotnej nadekspresji białka i agregacji ubikwitynowanego PMP22, natomiast CMT2 to neuropatia aksonalna, gdzie mutacje w MFN2 powodują zaburzenia funkcji mitochondriów i przewodzenia impulsów nerwowych. Dziedziczenie może być autosomalne dominujące, autosomalne recesywne, sprzężone z chromosomem X lub mitochondrialne, z około 10% przypadków wynikających z mutacji de novo.
akson, apoptoza, autofagosom, demielinizacja, duplikacja chromosomu, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, ekspresja genów, heterozygota, komórka Schwanna, mutacja null, mutacja punktowa, nerw obwodowy, neuropatia obwodowa, osłonka mielinowa, przewodnictwo nerwowe, retikulum endoplazmatyczne, uszkodzenie mieliny, zaburzenia mitochondrialne -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba syropu klonowego (MSUD) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne wynikające z defektu kompleksu enzymatycznego dehydrogenazy alfa-ketokwasów o rozgałęzionych łańcuchach (BCKAD), prowadzącego do upośledzonego metabolizmu aminokwasów rozgałęzionych: leucyny, izoleucyny i waliny. Mutacje w genach BCKDHA, BCKDHB, DBT oraz rzadziej DLD i PPM1K powodują zmniejszenie lub brak aktywności BCKAD, co skutkuje akumulacją toksycznych aminokwasów i ich alfa-ketokwasów (BCKA) we krwi i tkankach. Szczególnie niebezpieczne jest stężenie leucyny przekraczające 1 mM, które wywołuje ciężkie objawy neurologiczne. Patofizjologia obejmuje m.in. hamowanie mitochondrialnej fosforylacji oksydacyjnej, dehydrogenazy pirogronianowej i alfa-ketoglutaranowej, indukcję apoptozy, zaburzenia syntezy mieliny oraz zmniejszoną syntezę neuroprzekaźników, co prowadzi do encefalopatii, obrzęku mózgu i deficytów neurologicznych. MSUD manifestuje się klinicznie w pięciu podtypach, w tym klasycznej postaci noworodkowej, postaci pośredniej, przerywanej, wrażliwej na tiaminę oraz z niedoborem E3 i kwasicą mleczanową.
aminokwas rozgałęziony, aminokwasy rozgałęzione, apoptoza, bariera krew-mózg, choroba syropu klonowego, cykl Krebsa, deficyt poznawczy, dehydrogenaza pirogronianowa, dekompensacja metaboliczna, dieta niskobiałkowa, dysfunkcja mitochondrialna, dziedziczenie autosomalne recesywne, encefalopatia metaboliczna, homeostaza glutaminianu, kwasica mleczanowa, mielinizacja, mutacja genetyczna, neurotoksyczność, niedobór dehydrogenazy, obrzęk mózgu, opóźnienie rozwojowe, przeszczep wątroby, zaburzenie metaboliczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Atrezja trójdzielna to rzadka wrodzona wada serca, charakteryzująca się całkowitym brakiem zastawki trójdzielnej, co uniemożliwia przepływ krwi między prawym przedsionkiem a prawą komorą, prowadząc do hipoplazji prawej komory. Wada powstaje we wczesnym okresie embriogenezy, zwykle w pierwszych 8 tygodniach ciąży, na skutek zaburzeń rozwoju poduszeczek wsierdziowych. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmująca zarówno czynniki genetyczne (mutacje w genach ZFPM2, HEY2, NFATC1, NKX2.5, MYH6 oraz powiązania z zespołami genetycznymi jak Downa, DiGeorge’a czy VATER), jak i środowiskowe (infekcje matki, niekontrolowana cukrzyca, stosowanie teratogenów, np. izotretynoiny). W większości przypadków wada współistnieje z innymi anomaliami serca, takimi jak ubytek przegrody międzykomorowej (VSD), zwężenie zastawki płucnej, przełożenie wielkich naczyń (TGA) czy ubytek przegrody międzyprzedsionkowej (ASD), co wpływa na hemodynamikę i kliniczny obraz choroby.
anomalia Ebsteina, atrezja trójdzielna, cukrzyca ciążowa, drożny otwór owalny, drożny przewód tętniczy, dziedziczenie autosomalne recesywne, embriogeneza, hipoplazja, kanał przedsionkowo-komorowy, mutacja missensowa, nadciśnienie płucne, nieprawidłowy rozwój serca, niewydolność serca, poduszeczki wsierdziowe, prawa komora, prawy przedsionek, przełożenie wielkich naczyń, rozwój płodowy, różyczka, sinica, stenoza płucna, teratogen, toczeń rumieniowaty układowy, trisomia 21, ubytek przegrody międzykomorowej, ubytek przegrody międzyprzedsionkowej, wrodzona wada serca, zastawka przedsionkowo-komorowa, zastawka trójdzielna, zespół Alagille’a, zespół DiGeorge’a, zespół Downa, zespół Ellisa-van Crevelda, zespół VATER, zwężenie zastawki płucnej -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej (MCADD) to autosomalne recesywne zaburzenie metaboliczne uniemożliwiające prawidłową β-oksydację średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych, co prowadzi do ryzyka dekompensacji metabolicznej, encefalopatii, śpiączki i nagłej śmierci. Diagnostyka rozpoczyna się rutynowym badaniem przesiewowym noworodków (5.-8. dzień życia) z wykorzystaniem tandemowej spektrometrii mas (MS/MS), wykrywającym podwyższone stężenia oktanoilokarnityny (C8) oraz innych acylokarnityn (C6, C10, C10:1) i podwyższone współczynniki C8/C2 i C8/C10. Potwierdzenie rozpoznania wymaga analizy acylokarnityn w osoczu, kwasów organicznych i acyloglicyn w moczu oraz badań genetycznych identyfikujących mutacje w genie ACADM, najczęściej c.985A>G (p.Lys329Glu), obecnej u 80-90% pacjentów. Aktywność enzymu MCAD może być oceniana w krwi lub fibroblastach. Diagnostyka różnicowa i potwierdzająca jest kluczowa ze względu na możliwość wyników fałszywie dodatnich w badaniach przesiewowych oraz zmienność fenotypową mutacji.
acylokarnityna, badanie genetyczne, badanie przesiewowe noworodka, biomarker, choroba metaboliczna, chromatografia cieczowa, ciała ketonowe, dekompensacja metaboliczna, diagnostyka pośmiertna, diagnostyka prenatalna, dziedziczenie autosomalne recesywne, enzym MCAD, gen ACADM, glutation, heterozygota złożona, kwasy dikarboksylowe, kwasy organiczne w moczu, MCADD, nakłucie pięty, oktanoilokarnityna, poradnictwo genetyczne, profil acylokarnityn, sekwencjonowanie genu, średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, stres oksydacyjny, tandemowa spektrometria mas -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedokrwistość sierpowatokrwinkowa (SCA) jest chorobą genetyczną spowodowaną mutacją punktową w genie HBB na chromosomie 11, prowadzącą do zamiany kwasu glutaminowego na walinę w 6. pozycji łańcucha beta-globiny. Powstała hemoglobina S (HbS) ulega polimeryzacji w warunkach hipoksji, kwasicy lub odwodnienia, co powoduje deformację erytrocytów do kształtu sierpa, ich sztywność, zwiększoną lepkość oraz skróconą żywotność (10-20 dni vs. 120 dni w normie). Dziedziczenie jest autosomalne recesywne, a klinicznie wyróżnia się różne genotypy: homozygotyczna HbSS (najcięższa postać), heterozygotyczna HbSC, HbS/β-talasemia (β⁰ i β⁺) oraz rzadsze formy HbSD, HbSE, HbSO-Arab. Nosicielstwo (HbAS) nie powoduje pełnoobjawowej choroby, ale niesie ryzyko przekazania mutacji potomstwu. Patofizjologia opiera się na okluzji naczyń przez zdeformowane erytrocyty oraz przewlekłej hemolizie, co skutkuje niedokrwistością hemolityczną, żółtaczką i uszkodzeniem narządów.
beta-globina, beta+-talasemia, bilirubina, cecha sierpowatokrwinkowa, choroba sierpowatokrwinkowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, gen HBB, hemoglobina S, hemoliza, krwinka czerwona, kwas glutaminowy, mutacja punktowa, niedokrwistość hemolityczna, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, okluzja naczyń, Plasmodium falciparum, polimeryzacja hemoglobiny, przełom aplastyczny, przełom naczyniowo-okluzyjny, przełom sekwestracyjny, przełom sierpowatokrwinkowy, śródbłonek naczyniowy, szpik kostny, wstrząs hipowolemiczny, zakrzepica płucna, zatorowość tłuszczowa, żółtaczka -
Leksykon chorób i schorzeń
Wrodzone błędy metabolizmu (WBM) to heterogeniczna grupa rzadkich chorób genetycznych, wynikających z mutacji w genach kodujących enzymy, białka transportowe lub inne cząsteczki metaboliczne. Obecnie zidentyfikowano ponad 1400 WBM, klasyfikowanych w około 130 grup biochemicznych. Patofizjologia opiera się na defektach enzymatycznych prowadzących do akumulacji toksycznych substratów, niedoboru produktów metabolicznych lub aktywacji alternatywnych szlaków. Dziedziczenie jest najczęściej autosomalne recesywne, choć występują też formy dominujące, sprzężone z chromosomem X oraz mitochondrialne. Klinicznie WBM manifestują się objawami neurologicznymi (np. encefalopatia, padaczka), żołądkowo-jelitowymi (np. wymioty, biegunka, hepatomegalia) oraz uszkodzeniem narządów (np. wątroby, serca). Przykłady to fenyloketonuria, choroba syropu klonowego, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych (MCADD) czy choroby spichrzeniowe glikogenu (GSD). Infekcje i stres metaboliczny często wywołują dekompensację metaboliczną. Występowanie WBM szacuje się na 1:800-2500 noworodków, z wyższą częstością w niektórych populacjach etnicznych.
badanie przesiewowe noworodka, błona komórkowa, choroba Gauchera, choroba mitochondrialna, choroba spichrzeniowa glikogenu, choroba spichrzeniowa lizosomów, choroba syropu klonowego, choroba Wilsona, dekompensacja metaboliczna, dziedziczenie autosomalne recesywne, dziedziczenie mitochondrialne, dziedziczenie sprzężone z chromosomem X, encefalopatia, fenyloketonuria, galaktozemia, hemochromatoza, heterozygota, hydroksylaza fenyloalaninowa, kwasica organiczna, mutacja genetyczna, mutacja punktowa, niedobór biotynidazy, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA, padaczka, sekwencjonowanie nowej generacji, tyrozynemia, wrodzony błąd metabolizmu, zaburzenie cyklu mocznikowego, zaburzenie mitochondrialne, zaburzenie oksydacji kwasów tłuszczowych, zaburzenie peroksysomalne -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Tay-Sachsa to autosomalna recesywna choroba neurodegeneracyjna spowodowana mutacjami w genie HEXA na chromosomie 15q23, kodującym podjednostkę alfa enzymu beta-heksozaminidazy A (Hex A). Niedobór lub brak aktywności tego enzymu prowadzi do patologicznej akumulacji gangliozydu GM2 w neuronach OUN i siatkówce, co skutkuje toksycznym uszkodzeniem komórek nerwowych. W klasycznej niemowlęcej postaci choroby aktywność enzymu wynosi około 0%, a w postaciach o późniejszym początku zachowuje się 10-15% aktywności. Patogeneza obejmuje zaburzenia transportu endosomalnego, upośledzenie autofagii, akumulację alfa-synukleiny oraz neurozapalną reakcję z aktywacją mikrogleju, astrocytów i infiltracją komórek jednojądrzastych, co prowadzi do progresywnej utraty neuronów i oligodendrocytów. W badaniach na modelach zwierzęcych i komórkowych wykazano, że akumulacja GM2 wywołuje przewlekły stan zapalny i zmiany ekspresji cytokin pro- i przeciwzapalnych, co jest kluczowe dla rozwoju neurodegeneracji.
aktywacja astrocytów, aktywacja mikrogleju, autofagia, bariera krew-mózg, beta-heksozaminidaza A, chaperony farmakologiczne, choroba neurodegeneracyjna, choroba Sandhoffa, choroba Tay-Sachsa, dziedziczenie autosomalne recesywne, ekscytotoksyczność, enzym lizosomalny, gangliozydoza GM2, gen HEXA, homeostaza wapniowa, lizosom, neuroinflammacja, niemowlęca postać choroby, ośrodkowy układ nerwowy, programowana śmierć komórkowa, prozapalne cytokiny, siatkówka oka, terapia enzymatyczna zastępcza, terapia genetyczna, terapia redukcji substratu -
Leksykon chorób i schorzeń
Trimetyloaminuria (TMAU) to rzadkie zaburzenie metaboliczne spowodowane mutacjami genu FMO3, dziedziczone autosomalnie recesywnie, prowadzące do niedoboru enzymu odpowiedzialnego za przekształcanie trimetyloaminy (TMA) w bezwonną trimetyloamino-N-tlenek (TMAO) w wątrobie. Klinicznie objawia się intensywnym, nieprzyjemnym zapachem ciała przypominającym rozkładające się ryby, obecnym w pocie, wydychanym powietrzu, moczu i innych wydzielinach. Diagnostyka opiera się na pomiarze poziomu TMA w moczu oraz badaniach genetycznych potwierdzających mutacje FMO3, przy jednoczesnym wykluczeniu innych przyczyn zapachu. Objawy fizyczne ograniczają się do zapachu, jednak choroba wywołuje poważne konsekwencje psychospołeczne, takie jak izolacja społeczna, depresja, lęk i obniżone poczucie własnej wartości, co wymaga regularnego monitorowania stanu psychicznego pacjenta i wsparcia psychologicznego.
amoksycylina, antybiotyk, antyperspirant, cholina, dieta eliminacyjna, dietetyk, dziedziczenie autosomalne recesywne, dziennik pokarmowy, flora bakteryjna jelit, karnityna, metronidazol, modyfikacja diety, mutacja genu FMO3, neomycyna, probiotyk, psychoterapia indywidualna, ryboflawina, technika relaksacyjna, technika zarządzania stresem, trimetyloamina, trimetyloaminuria, węgiel aktywowany, witamina B2, zaburzenie metaboliczne, zespół zapachu rybnego -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Tay-Sachsa (TSD) to rzadka, autosomalnie recesywna choroba neurodegeneracyjna, charakteryzująca się postępującym uszkodzeniem układu nerwowego. Częstość występowania w populacji ogólnej wynosi około 1 na 320 000 żywych urodzeń, z nosicielstwem na poziomie 1 na 250-300 osób. W populacjach wysokiego ryzyka, takich jak Żydzi aszkenazyjscy, częstość nosicielstwa sięga 1 na 27-30, a zachorowalność 1 na 3500-3600 żywych urodzeń, co stanowi około 100-krotny wzrost w porównaniu do populacji ogólnej. Diagnostyka opiera się na oznaczeniu aktywności enzymu heksozaminidazy A (HEXA) oraz analizie mutacji w genie HEXA, z możliwością diagnostyki prenatalnej poprzez badania kosmówki lub płynu owodniowego. Wprowadzenie programów badań przesiewowych w grupach wysokiego ryzyka w USA, Kanadzie i Izraelu doprowadziło do redukcji zachorowalności o około 90%, jednak większość nowych przypadków pojawia się obecnie w populacjach nieobjętych rutynowymi badaniami.
amniocenteza, anemia sierpowata, badanie biochemiczne, badanie molekularne, badanie przesiewowe, biopsja kosmówki, choroba neurodegeneracyjna, choroba Tay-Sachsa, diagnostyka preimplantacyjna, diagnostyka prenatalna, diagnostyka różnicowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, efekt założyciela, enzym HEXA, gen HEXA, heksozaminidaza A, heterozygota, historia naturalna choroby, komórki macierzyste hematopoetyczne, konsanguinizm, nosicielstwo genu, poradnictwo genetyczne, rezonans magnetyczny, terapia genowa, terapia ukierunkowana, tomografia komputerowa, wrodzony błąd metabolizmu, zaburzenie genetyczne, Żydzi aszkenazyjscy -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór pseudocholinesterazy jest klinicznie niemym schorzeniem ujawniającym się podczas ekspozycji na estry choliny, zwłaszcza w trakcie znieczulenia ogólnego. Diagnostyka opiera się na oznaczeniu aktywności enzymu w osoczu oraz badaniach genetycznych, w tym PCR identyfikującym nietypowe allele genu pseudocholinesterazy. Wartości aktywności enzymu mogą być obniżone nawet o 24-33% u kobiet w ciąży i w okresie poporodowym, co zwiększa ryzyko powikłań. Pacjenci z niedoborem powinni nosić identyfikatory medyczne (MedicAlert) i posiadać kartę informacyjną, a także informować lekarzy o schorzeniu przed każdym zabiegiem. W rodzinach z historią niedoboru zalecane jest poradnictwo genetyczne oraz badania przesiewowe, ze względu na autosomalny recesywny charakter dziedziczenia.
amplifikacja PCR, anestezjolog, atrakurium, badanie przesiewowe, chloroprokaina, cisatrakurium, diagnostyka różnicowa, dyskomfort, dziedziczenie autosomalne recesywne, elektrowstrząsy, ester choliny, fizostygmina, flumazenil, genetyk, identyfikator medyczny, koagulopatia, leukocyt, miwakurium, nalokson, niedobór pseudocholinesterazy, niewydolność oddechowa, poradnictwo genetyczne, prokaina, przedłużony paraliż, przewlekła choroba nerek, rokuronium, sertralina, środek zwiotczający mięśnie, stymulator nerwów obwodowych, sugammadeks, sukcynylocholina, świeżo mrożone osocze, wekuronium, wentylacja mechaniczna, znieczulenie ogólne -
Leksykon chorób i schorzeń
Hemochromatoza to zaburzenie charakteryzujące się nadmiernym gromadzeniem żelaza w organizmie, prowadzącym do uszkodzenia narządów takich jak wątroba, trzustka, serce i stawy. Hemochromatoza dziedziczna, najczęstsza forma choroby, jest spowodowana mutacjami genów regulujących metabolizm żelaza, głównie genu HFE (mutacje C282Y i H63D). Dziedziczenie jest autosomalne recesywne (z wyjątkiem typu 4, dziedziczonego dominująco). Mutacja C282Y występuje u 70-100% pacjentów z kliniczną hemochromatozą, a homozygoty C282Y mają największe ryzyko rozwoju objawów, choć penetracja jest niepełna (około 10%). Patogeneza opiera się na dysfunkcji hepcydyny, co prowadzi do zwiększonego jelitowego wchłaniania żelaza i jego odkładania w komórkach miąższowych narządów.
choroba ferroportyny, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, ferroportyna, gen HFE, gromadzenie żelaza, hemochromatoza, hemochromatoza dziedziczna, hemochromatoza młodzieńcza, hemochromatoza noworodkowa, hemochromatoza pierwotna, hemochromatoza wtórna, hemojuwelina, hemosyderyna, hepcydyna, homeostaza żelaza, marskość wątroby, mutacja C282Y, mutacja genu, mutacja H63D, niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, niedokrwistość syderoblastyczna, niepełna penetracja genu, porfiria skórna późna, przeładowanie żelazem, receptor transferyny, talasemia, wirusowe zapalenie wątroby -
Leksykon chorób i schorzeń
Talasemia jest dziedzicznym zaburzeniem hemoglobiny, wynikającym z mutacji genów kodujących łańcuchy alfa- (HBA1, HBA2 na chromosomie 16) lub beta-globiny (HBB na chromosomie 11). Dziedziczenie jest autosomalne recesywne, a ciężkość choroby zależy od liczby i typu mutacji: alfa-talasemia obejmuje od nosicielstwa cichego (1 uszkodzony gen) do alfa-talasemii major (4 uszkodzone geny), natomiast beta-talasemia dzieli się na β° (brak produkcji łańcuchów beta), β+ (zmniejszona produkcja), beta-talasemię minor, intermedia i major (choroba Cooley’a). Patofizjologia obejmuje nieskuteczną erytropoezę, hemolizę, mikrocytozę, rozrost szpiku kostnego oraz przeładowanie żelazem, co prowadzi do uszkodzeń narządowych. Diagnostyka opiera się na morfologii krwi (niedokrwistość mikrocytowa, hipochromiczna), elektroforezie hemoglobiny oraz badaniach genetycznych, w tym prenatalnych.
alfa-talasemia, badanie prenatalne, beta+-talasemia, czerwona krwinka, dziedziczenie autosomalne recesywne, elektroforeza hemoglobiny, hemoglobina, hemoglobinopatia, hemoliza, mikrocytoza, mutacja genowa, niedokrwistość hemolityczna, niedokrwistość sierpowata, nieskuteczna erytropoeza, poradnictwo genetyczne, przeładowanie żelazem, talasemia, talasemia intermedia, talasemia major, talasemia minor, transfuzja krwi, zespół Barta -
Leksykon chorób i schorzeń
Homocystynuria to rzadkie, autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne wynikające z niedoboru syntazy β-cystationiny (CBS), prowadzące do akumulacji homocysteiny we krwi i moczu. Diagnostyka opiera się na oznaczeniu całkowitego stężenia homocysteiny (tHcy) w osoczu, gdzie wartości powyżej 100 μmol/l (norma <15 μmol/l) wraz z podwyższonym lub granicznie wysokim stężeniem metioniny wskazują na klasyczną postać choroby. Badania przesiewowe noworodków, wykonywane między 24 a 72 godziną życia, wykorzystują metioninę jako marker, jednak ich czułość jest ograniczona, z ryzykiem fałszywie ujemnych wyników sięgającym 50%, zwłaszcza u wcześniaków i dzieci żywionych pozajelitowo. Diagnostyka różnicowa obejmuje wykluczenie wtórnych przyczyn hiperhomocysteinemii oraz defektów remetylacji, a potwierdzenie rozpoznania może wymagać oznaczenia aktywności enzymu CBS w hodowanych fibroblastach lub badania genetycznego mutacji w genie CBS i innych genach związanych z metabolizmem homocysteiny.
aminokwasy w osoczu, badanie biochemiczne, badanie genetyczne, badanie przesiewowe noworodków, diagnostyka prenatalna, dieta niskometioninowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, fibroblasty skóry, gen CBS, gen MTHFR, homocysteina całkowita, homocystynuria, krótkowzroczność, metabolizm homocysteiny, morfologia krwi, przemieszczenie soczewki, spektrometria masowa, suplementacja kwasu foliowego, syntaza β-cystationiny, szlak transsulfuracji, udar mózgu, zakrzepica, zakrzepica żylna, zespół Marfana, zespół nadpobudliwości psychoruchowej -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba syropu klonowego (MSUD) to rzadki autosomalnie recesywny wrodzony błąd metabolizmu charakteryzujący się zaburzeniem rozkładu rozgałęzionych aminokwasów. Światowa częstość występowania wynosi około 1:185 000 żywych urodzeń, z wyższą częstością w populacjach o wysokim wskaźniku konsangwinizmu, np. Menonitów (1:380 do 1:176), Żydów Aszkenazyjskich (1:26 000) czy Romów w Portugalii (1:71). Diagnostyka opiera się na badaniach przesiewowych noworodków, które wykorzystują tandemową spektrometrię mas (MS/MS) do ilościowego profilowania aminokwasów, w tym leucyny i alloizoleucyny. Wczesne rozpoznanie, najlepiej przed 10. dniem życia, oraz odpowiednie leczenie dietetyczne i monitorowanie biochemiczne są kluczowe dla zapobiegania ciężkim powikłaniom neurologicznym i śmiertelności, zwłaszcza w klasycznej postaci choroby. Warianty łagodne mogą być pomijane w badaniach przesiewowych ze względu na prawidłowe poziomy leucyny w okresie noworodkowym, co wymaga szczególnej uwagi klinicznej.
aktywność enzymatyczna, alloizoleucyna, amniocenteza, badanie przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, choroba syropu klonowego, dekompensacja metaboliczna, dziedziczenie autosomalne recesywne, efekt założyciela, encefalopatia, enzym BCKD, genetyk biochemiczny, homozygotyczna delecja, ketonuria, konsangwinizm, opistotonus, płyn owodniowy, remisja, rozgałęzione aminokwasy, tandemowa spektrometria mas, terapia genowa, wektor wirusowy, wrodzony błąd metabolizmu, zaburzenie poznawcze -
Leksykon chorób i schorzeń
Alkaptonuria (AKU) jest rzadkim, autosomalnie recesywnym zaburzeniem metabolicznym spowodowanym mutacjami w genie HGD, prowadzącym do defektu enzymu homogentyzynowej 1,2-dioksygenazy. Skutkuje to około 100-krotnym wzrostem poziomu kwasu homogentyzynowego (HGA) we krwi i jego nadmiernym wydalaniem z moczem, co manifestuje się charakterystycznym ciemno-brązowym zabarwieniem moczu. Akumulacja HGA i jego autooksydacja do kwasu benzochinonowego prowadzi do powstawania pigmentu ochronotycznego, który odkłada się w tkankach łącznych bogatych w kolagen, zwłaszcza w chrząstkach stawowych. Proces ten powoduje usztywnienie i kruchość tkanek, co skutkuje ochronozą i przedwczesną degeneracją stawów, głównie kręgosłupa, bioder i kolan. Patogeneza AKU obejmuje również stres oksydacyjny, przewlekły stan zapalny oraz wtórną amyloidozę typu AA, które wzajemnie się nasilają, przyczyniając się do progresji choroby i powikłań, takich jak osteoporoza, zwapnienia naczyń i zmiany na zastawkach serca.
alkaptonuria, amyloidoza wtórna, badanie densytometryczne, choroba Parkinsona, choroba wieńcowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, gen HGD, gęstość mineralna kości, homogentyzynowa dioksygenaza, kwas homogentyzynowy, mutacja missense, niepełnosprawność, nitizinon, osteoartroza, osteoporoza, pigment ochronotyczny, przewlekły stan zapalny, stres oksydacyjny, układ sercowo-naczyniowy, włókna kolagenowe, zapalenie stawów, zmiany kostne -
Leksykon chorób i schorzeń
Homocystynuria to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne charakteryzujące się podwyższonym stężeniem homocysteiny i metioniny we krwi oraz moczu, wynikające głównie z mutacji w genie CBS (chromosom 21q22.3), prowadzących do niedoboru enzymu cystathionine beta-synthase. Patogeneza obejmuje zaburzenia szlaków transsulfuracji (typ 1) i remetylacji homocysteiny (typy 2 i 3), z udziałem mutacji w genach MTHFR, MTR, MTRR, MMADHC i HCFC1. Klinicznie wyróżnia się fenotypy wrażliwe i niewrażliwe na pirydoksynę (witaminę B6). Diagnostyka opiera się na oznaczeniu stężenia homocysteiny całkowitej, metioniny i cysteiny w osoczu, a także badaniach genetycznych potwierdzających mutacje. Wartości biochemiczne typowe dla klasycznej homocystynurii to podwyższone stężenia homocysteiny i metioniny, natomiast w defektach remetylacji obserwuje się hiperhomocysteinemię z prawidłowym lub obniżonym poziomem metioniny. Epidemiologicznie częstość występowania wynosi około 1:200 000-350 000 żywych urodzeń, z wyższą zapadalnością w populacjach o dużej częstości małżeństw krewniaczych.
aminokwas siarkowy, badania genetyczne, badania przesiewowe noworodków, dziedziczenie autosomalne recesywne, gen CBS, hiperhomocysteinemia, homocysteina, homocystynuria, homocystynuria klasyczna, kwas foliowy, metabolizm metioniny, poradnictwo genetyczne, powikłania zakrzepowo-zatorowe, przemieszczenie soczewki, reduktaza metylenotetrahydrofolianowa, remetylacja homocysteiny, stres oksydacyjny, syntaza metioniny, szlak transsulfuracji, uszkodzenie śródbłonka, witamina B12, witamina B6, zaburzenie metaboliczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acyl-CoA o łańcuchu średnim (MCADD) jest najczęstszym zaburzeniem oksydacji kwasów tłuszczowych, dziedziczonym autosomalnie recesywnie, z częstością około 1:8000 urodzeń w populacjach kaukaskich. Mutacje w genie ACADM (chromosom 1p31), zwłaszcza c.985A>G (80% przypadków klinicznych), prowadzą do utraty funkcji enzymu MCAD, co uniemożliwia β-oksydację średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych (C6-C12). W efekcie dochodzi do hipoglikemii hipoketotycznej, gromadzenia się toksycznych kwasów tłuszczowych oraz uszkodzeń wątroby i mózgu, szczególnie podczas głodzenia, infekcji lub stresu metabolicznego. Aktywność resztkowa enzymu w klasycznym MCADD jest zwykle <1%, a u łagodniejszych postaci może wynosić 10-20%. Fenotyp kliniczny jest zmienny i zależy od dodatkowych czynników środowiskowych oraz genetycznych, a suplementacja ryboflawiną może stabilizować enzym poprzez zwiększenie dostępności FAD.
acetylo-CoA, beta-oksydacja kwasów tłuszczowych, ciała ketonowe, cykl Krebsa, dehydrogenaza acylo-CoA, dekompensacja metaboliczna, dziedziczenie autosomalne recesywne, gen ACADM, glukoneogeneza, hiperamonemia, hipoglikemia, karboksylaza pirogronianowa, ketogeneza, kwasy dikarboksylowe, mutacja c.985A>G, mutacja missense, niedobór dehydrogenazy acyl-CoA, niedobór MCAD, oksydacja kwasów tłuszczowych, średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, stres metaboliczny, suplementacja ryboflawiny, zespół nagłej śmierci niemowląt -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół Ehlersa-Danlosa (ZED) to heterogenna grupa dziedzicznych zaburzeń tkanki łącznej, wynikających z mutacji w co najmniej 20 genach, głównie kodujących kolagen i białka macierzy pozakomórkowej. Klasyczny ZED (cZED) jest najczęściej związany z mutacjami w genach COL5A1 i COL5A2, prowadzącymi do haploinsuficjencji kolagenu typu V, co skutkuje hipermobilnością stawów, nadmierną elastycznością skóry i kruchością tkanek. Naczyniowy ZED (vZED), spowodowany mutacjami w COL3A1, charakteryzuje się ryzykiem pęknięcia dużych tętnic i innych poważnych powikłań naczyniowych, a jego patogeneza obejmuje zaburzenia szlaku sygnałowego PLC/IP3/PKC/ERK. Hipermobilny ZED (hZED), stanowiący 80-90% przypadków, pozostaje bez jednoznacznie zidentyfikowanego podłoża genetycznego, choć niedawno wykryto warianty w genie KLK15 z rodziny Kalikrein, co otwiera nowe perspektywy diagnostyczne i terapeutyczne.
autofagia, celiprolol, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, elastyna, fibroblast, fibronektyna, gen COL5A1, haploinsuficjencja, hipermobilność stawów, hipermobilny zespół Ehlersa-Danlosa, indukowane pluripotencjalne komórki macierzyste, integryna, klasyczny zespół Ehlersa-Danlosa, kolagen, kolagen typu III, macierz pozakomórkowa, mutacja de novo, mutacje genów, naczyniowy zespół Ehlersa-Danlosa, nieprawidłowo sfałdowane białka, pęknięcie tętnicy, przetoka tętniczo-żylna, retikulum endoplazmatyczne, rozwarstwienie tętnicy, sekwencjonowanie całego eksomu, stres retikulum endoplazmatycznego, tętniak wewnątrzczaszkowy, tkanka łączna, zaburzenia tkanki łącznej, zespół Ehlersa-Danlosa -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica izowalerianowa (IVA) jest rzadkim, autosomalnie recesywnym zaburzeniem metabolicznym wynikającym z niedoboru mitochondrialnej dehydrogenazy izowalerylo-CoA (IVD), prowadzącym do akumulacji izowalerylokarnityny (C5), wykorzystywanej jako marker w badaniach przesiewowych noworodków. Częstość występowania IVA waha się globalnie od 1:50 000 do 1:250 000 żywych urodzeń, z wyraźnym zróżnicowaniem geograficznym (np. Niemcy 1:62 500, USA 1:230 000, Polska od 2014 roku w programie przesiewowym). Diagnostyka opiera się na tandemowej spektrometrii mas (MS/MS) wykrywającej podwyższony poziom C5, jednak konieczne są dalsze testy różnicujące IVA od 2-metylobutyrylogrynurii. Mutacje w genie IVD (chromosom 15q15), w tym często występująca mutacja missensowa 932CT (A282V), determinują fenotyp choroby, który może być ostry noworodkowy, przewlekły przerywany lub bezobjawowy, co wpływa na rokowanie i przebieg kliniczny.
badanie przesiewowe noworodków, dehydrogenaza izowalerylo-CoA, dekompensacja metaboliczna, dziedziczenie autosomalne recesywne, encefalopatia, gen IVD, genetyk biochemiczny, hiperamonemia, hiperglikemia, hipoglikemia, izowalerylo-CoA, izowaleryloglicyna, izowalerylokarnityna, kryzys metaboliczny, kwasica izowalerianowa, kwasica metaboliczna, leukopenia, metabolizm leucyny, mutacja missensowa, neutropenia, opóźnienie psychoruchowe, organiczna acyduria, ostra postać noworodkowa, przewlekła postać przerywana, tandemowa spektrometria mas, trombocytopenia, zaburzenia elektrolitowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba syropu klonowego (MSUD) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne wynikające z defektu kompleksu dehydrogenazy α-ketokwasów o rozgałęzionych łańcuchach (BCKDH), prowadzące do akumulacji aminokwasów rozgałęzionych (BCAA) – leucyny, izoleucyny i waliny. Diagnostyka opiera się na badaniach przesiewowych noworodków wykonywanych metodą tandemowej spektrometrii mas (MS/MS) w ciągu 24-48 godzin po urodzeniu, mierzących stężenia leucyny, izoleucyny oraz współczynnik Fishera. Potwierdzenie rozpoznania wymaga ilościowego oznaczenia aminokwasów w osoczu, z uwzględnieniem poziomu alloizoleucyny (>5 μmol/L jako marker specyficzny dla MSUD), analizy kwasów organicznych w moczu oraz badań genetycznych identyfikujących mutacje w genach BCKDHA, BCKDHB, DBT lub DLD. Diagnostyka molekularna jest preferowaną metodą potwierdzającą, szczególnie w przypadkach pośrednich i łagodniejszych fenotypów, które mogą nie być wykrywane w badaniach przesiewowych. Wczesne rozpoznanie (do 10 dnia życia) i wdrożenie leczenia dietetycznego ograniczającego BCAA jest kluczowe dla zapobiegania powikłaniom neurologicznym i śmiertelności.
alloizoleucyna, amniocenteza, analiza kwasów organicznych, badanie genetyczne, badanie kariotypu, badanie przesiewowe noworodka, bialleliczny patogenny wariant, biopsja kosmówki, choroba syropu klonowego, dehydrogenaza α-ketokwasów, diagnostyka molekularna, diagnostyka prenatalna, dziedziczenie autosomalne recesywne, kryzys metaboliczny, kwasica ketonowa, MRI mózgu, mutacja genu, objaw patognomoniczny, obrzęk mózgu, poradnictwo genetyczne, przeszczep wątroby, sucha kropla krwi, tandemowa spektrometria mas, zaburzenie metaboliczne, żywienie pozajelitowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej (MCADD) jest najczęstszym zaburzeniem oksydacji kwasów tłuszczowych, o częstości występowania globalnej około 1:14 600 żywych urodzeń, z wyraźnym zróżnicowaniem geograficznym i etnicznym. Najwyższa częstość obserwowana jest w Europie Północnej (np. 1:4 900 w północnych Niemczech, 1:8 500 w Holandii), natomiast w populacjach azjatyckich MCADD jest znacznie rzadszy (np. 1:51 000 w Japonii, 1:263 500 na Tajwanie). Wprowadzenie badań przesiewowych noworodków z wykorzystaniem tandemowej spektrometrii mas (MS/MS) znacząco zwiększyło wykrywalność MCADD, częstość wykrywania wzrosła nawet czterokrotnie w porównaniu do diagnoz klinicznych (np. w Danii 1:8 954 vs. 1:39 691). Częstość nosicielstwa mutacji patogennych w genie ACADM w populacjach północnoeuropejskich wynosi od 1:40 do 1:100, co uzasadnia zalecenia dotyczące badań genetycznych u partnerów reprodukcyjnych pacjentów z MCADD.
aktywność resztkowa enzymu, badanie przesiewowe noworodków, dziedziczenie autosomalne recesywne, efekt założyciela, gen ACADM, homozygota, kryzys metaboliczny, limfocyt, metabolomika, Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, mutacja c.985A>G, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej, oksydacja kwasów tłuszczowych, oktanoilokarnityna, spektrometria mas, tandemowa spektrometria mas, wartość predykcyjna dodatnia, wrodzony błąd metabolizmu -
Leksykon chorób i schorzeń
Progeria (zespół Hutchinsona-Gilforda, HGPS) to rzadkie genetyczne zaburzenie charakteryzujące się przedwczesnym starzeniem, z częstością występowania szacowaną na 1 na 4-8 milionów żywych urodzeń. Choroba dotyka głównie osoby rasy białej (97% przypadków) i jest spowodowana de novo mutacją punktową w genie LMNA (c.1824C>T, p.G608G), dziedziczoną autosomalnie dominująco. Mediana wieku diagnozy wynosi około 2,9 lat. Pacjenci prezentują typowe cechy kliniczne, a potwierdzenie diagnozy uzyskuje się poprzez test genetyczny wykrywający mutacje LMNA. Średnia długość życia wynosi około 13,4-14,5 lat, a główną przyczyną zgonów są powikłania miażdżycowe, w tym niewydolność serca i zawał mięśnia sercowego. Badania funkcji płuc wykazały istotne upośledzenie wentylacji (zmniejszenie FVC, FEV1, PEF), co wskazuje na znaczącą dysfunkcję układu oddechowego u pacjentów z HGPS.
dysfunkcja płuc, dziedziczenie autosomalne dominujące, dziedziczenie autosomalne recesywne, gen LMNA, helikaza DNA, inhibitor transferazy farnezylowej, lonafarnib, metabolomika, metylacja DNA, miażdżyca, miejsce splicingowe, mięsak kościopochodny, mutacja missensowa, niewydolność serca, pojemność życiowa, progeria, rejestr pacjentów, szczytowy przepływ wydechowy, terapia genowa, udar mózgu, zaburzenie autosomalne recesywne, zawał serca, zespół Hutchinsona-Gilforda, zespół Wernera -
Leksykon chorób i schorzeń
Albinizm to grupa genetycznie uwarunkowanych zaburzeń charakteryzujących się zmniejszoną lub całkowitym brakiem produkcji melaniny, pigmentu odpowiedzialnego za barwę skóry, włosów i oczu. Dziedziczenie jest głównie autosomalne recesywne, z częstością występowania około 1:17 000–20 000 w Europie i Ameryce Północnej, a nawet 1:5 000 w niektórych regionach Afryki. Wyróżnia się dwa główne typy: albinizm oczno-skórny (OCA) i albinizm oczny (OA). OCA obejmuje osiem typów (OCA1-OCA8), z których OCA1 jest spowodowany mutacjami w genie TYR kodującym tyrozynazę – kluczowy enzym w syntezie melaniny. Mutacje mogą prowadzić do całkowitego braku aktywności enzymu (OCA1A) lub jej obniżenia (OCA1B). Inne typy OCA wynikają z mutacji w genach takich jak OCA2, TYRP1, SLC45A2, SLC24A5, LRMDA i DCT. Albinizm oczny (OA), dziedziczony sprzężenie z chromosomem X, dotyczy głównie oczu i jest najczęściej związany z mutacjami w genie GPR143. Albinizm może także występować w ramach zespołów genetycznych, takich jak zespół Hermansky’ego-Pudlaka, Chediaka-Higashiego czy Griscelliego, które oprócz zaburzeń pigmentacji manifestują dodatkowe objawy kliniczne, np. zaburzenia krzepnięcia czy immunodeficyt.
albinizm oczno-skórny, albinizm oczny, dołek środkowy, dziedziczenie autosomalne recesywne, dziedziczenie digeniczne, dziedziczenie sprzężone z chromosomem X, eumelanina, feomelanina, gen OCA2, gen zmutowany, heterogenność genetyczna, melanina, melanocyt, mutacja genu, nabłonek barwnikowy siatkówki, niedobór odporności, oczopląs, pigmentacja, poradnictwo genetyczne, światłowstręt, terapia genowa, test genetyczny, tyrozyna, tyrozynaza, zaburzenie genetyczne, zespół Angelmana, zespół Chediaka-Higashiego, zespół Hermansky’ego-Pudlaka, zespół Pradera-Williego -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba policystyczna nerek o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym (ARPKD) jest rzadkim, ciężkim zaburzeniem genetycznym, występującym z częstością około 1:20 000 żywych urodzeń, spowodowanym w ponad 90% przypadków mutacjami w genie PKHD1 na chromosomie 6p12.2-3. Gen ten koduje fibrocystynę, białko kluczowe dla prawidłowej funkcji rzęsek komórkowych, adhezji i proliferacji komórek nabłonkowych w nerkach i wątrobie. Dziedziczenie jest autosomalne recesywne, co oznacza, że choroba ujawnia się u homozygot lub złożonych heterozygot z mutacjami biallelicznymi. Mutacje skracające (truncating) wiążą się z cięższym fenotypem i wyższą śmiertelnością około- lub noworodkową, natomiast mutacje missensowe korelują z łagodniejszym przebiegiem. Lokalizacja mutacji, np. w obrębie aminokwasów 2625-4074 fibrocystyny, jest powiązana z gorszymi wynikami wątrobowymi. Rzadko ARPKD może być wywołana mutacjami w genie DZIP1L (chromosom 3q22.3), jednak przypadki te są niezwykle rzadkie.
choroba Caroliego, choroba policystyczna nerek o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym, ciliopatia, dysfunkcja rzęsek, dziedziczenie autosomalne recesywne, ekspresja fenotypowa, fibrocystyna, funkcja nerek, gen DZIP1L, heterozygota złożona, korelacja genotyp-fenotyp, mutacja genu PKHD1, mutacja missensowa, mutacja skracająca, nadciśnienie wrotne, niewydolność nerek, proliferacja komórek nabłonkowych, rzęska pierwotna, splenomegalia, wrodzone zwłóknienie wątroby, zapalenie dróg żółciowych -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica glutarowa typu 1 (GA1) jest autosomalnie recesywnym zaburzeniem metabolicznym spowodowanym mutacjami w genie GCDH na chromosomie 19p13.2, prowadzącym do deficytu dehydrogenazy glutarylo-CoA. Enzym ten katalizuje oksydacyjną dekarboksylację glutarylo-CoA do krotonylo-CoA w katabolizmie L-lizyny, L-hydroksylizyny i L-tryptofanu. Deficyt GCDH skutkuje akumulacją neurotoksycznych metabolitów, takich jak kwas glutarowy i kwas 3-hydroksyglutarowy, których stężenia w mózgu mogą przekraczać stężenia w osoczu nawet 10- do 1000-krotnie. Fenotyp choroby jest zmienny i nie koreluje bezpośrednio z typem mutacji, co potwierdza heterogeniczność kliniczną nawet w obrębie jednej rodziny. Najczęstsze mutacje, takie jak p.Arg402Trp w Europie, wykazują zróżnicowanie geograficzne i populacyjne, co ma znaczenie dla diagnostyki molekularnej i poradnictwa genetycznego.
aktywność resztkowa enzymu, aminokwasy rozgałęzione, ciała ketonowe, cykl Krebsa, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dehydrogenaza 2-oksoglutaranowa, dehydrogenaza glutarylo-CoA, dysfunkcja mitochondrialna, dystonia, dziedziczenie autosomalne recesywne, encefalopatia, gen GCDH, glukoneogeneza, hipoglikemia, katabolizm aminokwasów, kwas 3-hydroksyglutarowy, kwas glutarowy, kwasica glutarowa typu 1, łańcuch oddechowy, nosiciel genu, prążkowie, reaktywne formy tlenu, receptor glutaminianowy, uszkodzenie ekscytotoksyczne, zaburzenia ruchowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Trimetyloaminuria (TMAU) to rzadkie, autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne spowodowane mutacjami w genie FMO3 (chromosom 1q24), prowadzące do defektu monooksygenazy-3 i upośledzonej konwersji trimetyloaminy (TMA) do bezwonnego N-tlenku trimetyloaminy (TMAO). Prewalencja szacowana jest na 1:200 000 do 1:1 000 000, choć rzeczywista częstość może być wyższa z powodu niedodiagnozowania. Choroba manifestuje się charakterystycznym rybim zapachem ciała, nasilającym się w okresie dojrzewania i pod wpływem hormonów płciowych, zwłaszcza u kobiet. Diagnostyka opiera się na analizie moczu, w tym 24-godzinnej zbiórce moczu, testach obciążeniowych (600 mg TMA) oraz badaniach genetycznych potwierdzających mutacje w genie FMO3. W populacjach takich jak Papua-Nowa Gwinea czy Aszkenazyjczycy obserwuje się wyższy odsetek nosicieli (do 11%).
24-godzinna zbiórka moczu, analiza moczu, depresja, dziedziczenie autosomalne recesywne, izolacja społeczna, metronidazol, modyfikacja diety, mutacja genu FMO3, N-tlenek trimetyloaminy, neomycyna, nosiciel wadliwego genu, poradnictwo genetyczne, prekursor trimetyloaminy, próba samobójcza, test genetyczny, trimetyloaminuria, zaburzenie metaboliczne, zespół zapachu rybnego -
Leksykon chorób i schorzeń
Fenyloketonuria (PKU) to autosomalnie recesywna choroba genetyczna spowodowana mutacjami w genie PAH kodującym hydroksylazę fenyloalaniny, enzym przekształcający fenyloalaninę (Phe) do tyrozyny (Tyr) z udziałem kofaktora tetrahydrobiopteryny (BH4). Mutacje te prowadzą do akumulacji toksycznych poziomów Phe we krwi i tkankach, co skutkuje uszkodzeniem neurologicznym i intelektualnym. PKU charakteryzuje się dużą heterogennością genotypową, z ponad 900 mutacjami opisanymi w genie PAH, w tym delecjami i duplikacjami. Klinicznie wyróżnia się formy klasyczną (Phe > 1200 μmol/l), umiarkowaną (900-1200 μmol/l), łagodną (600-900 μmol/l) oraz hiperfenyloalaninemię (HPA) o stężeniach Phe od 120 do 600 μmol/l. Diagnostyka i leczenie są kluczowe, zwłaszcza u kobiet w ciąży, aby zapobiec uszkodzeniom płodu (matczyna PKU). Występowanie PKU jest zróżnicowane etnicznie, najczęściej dotyczy populacji kaukaskiej.
dziedziczenie autosomalne recesywne, fenylketonuria, hiperfenyloalaninemia, hydroksylaza fenyloalaniny, klasyczna fenylketonuria, łagodna hiperfenyloalaninemia, metabolizm fenyloalaniny, mikrocefalia, mutacja missense, mutacja patogenna, niepełnosprawność intelektualna, pegwaliaza, plejotropia, poronienie samoistne, sapropteryna, terapia genowa, terapia mRNA, tetrahydrobiopteryna, wariant patogenny, wrodzona wada serca, wrodzony błąd metabolizmu -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba sierpowatokrwinkowa (SCD) jest monogenową chorobą autosomalną recesywną, wynikającą z mutacji punktowej w genie β-globiny, prowadzącej do substytucji kwasu glutaminowego na walinę w 6. pozycji łańcucha β-globiny. Ta zmiana powoduje polimeryzację hemoglobiny S (HbS) w warunkach deoksygenacji, co skutkuje tworzeniem nierozpuszczalnych włókien i deformacją erytrocytów do kształtu sierpa. Proces ten prowadzi do zwiększonej sztywności błony komórkowej, odwodnienia erytrocytów, zaburzeń reologicznych oraz przedwczesnej hemolizy, z poziomami hemoglobiny w zakresie 6–11 g/dl. Hemoglobina płodowa (HbF) hamuje polimeryzację HbS, co stanowi podstawę terapeutyczną, a jej stężenie jest kluczowym czynnikiem modyfikującym przebieg choroby. Patofizjologia SCD obejmuje również dysfunkcję śródbłonka, aktywację leukocytów i płytek krwi oraz przewlekły stan zapalny, które razem prowadzą do niedrożności naczyń, ostrego przełomu naczyniowo-okluzyjnego (VOC) i uszkodzenia wielonarządowego.
aktywacja neutrofilów, choroba sierpowatokrwinkowa, Crizanlizumab, cyklaza guanylowa, cząsteczka adhezji międzykomórkowej, cząsteczki adhezyjne, czerwone krwinki, czynnik martwicy nowotworów, dysfunkcja śródbłonka, dziedziczenie autosomalne recesywne, edycja genów, fosfatydyloseryna, hemoglobina płodowa, hemoglobina S, hemoliza wewnątrznaczyniowa, hydroksymocznik, mutacja punktowa, niedrożność naczyń, przełom naczyniowo-okluzyjny, reaktywne formy tlenu, stres oksydacyjny, terapia genowa, tlenek azotu, uszkodzenie niedokrwienno-reperfuzyjne, voxelotor -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba syropu klonowego (MSUD) jest dziedzicznym, autosomalnie recesywnym zaburzeniem metabolicznym wynikającym z defektu kompleksu dehydrogenazy rozgałęzionych α-ketokwasów (BCKAD), co prowadzi do akumulacji rozgałęzionych aminokwasów (BCAA: leucyny, izoleucyny, waliny) oraz ich ketokwasów w osoczu, mózgu i moczu. Mutacje w genach BCKDHA, BCKDHB, DBT i DLD powodują różne fenotypy MSUD, z dominacją mutacji BCKDHA w klasycznej postaci. Patofizjologia obejmuje neurotoksyczność wywołaną podwyższonymi stężeniami leucyny i α-ketoizokaptynianu, które zaburzają funkcje neuroprzekaźników (dopamina, serotonina, GABA) oraz homeostazę wody i azotu w mózgu, prowadząc do obrzęku mózgu i dysfunkcji bariery krew-mózg. Poziomy α-ketoizokaptoniowego kwasu powyżej 60 mmol/L są szczególnie neurotoksyczne, powodując deficyty poznawcze i uszkodzenia mieliny. MRI wykazuje obrzęk cytotoksyczny i śródmiąższowy, a mechanizmy uszkodzenia obejmują niedobory neuroprzekaźników oraz zaburzenia cyklu Krebsa i łańcucha oddechowego mitochondriów.
bariera krew-mózg, choroba syropu klonowego, cykl Krebsa, dehydrogenaza rozgałęzionych α-ketokwasów, dekompensacja metaboliczna, dziedziczenie autosomalne recesywne, hiperamonemia, homeostaza glutaminianu, katabolizm aminokwasów, kryzys metaboliczny, leucyna, metaloproteinazy macierzy, neurotoksyczność, obrzęk cytotoksyczny, obrzęk mózgu, obrzęk naczyniopochodny, ośrodkowy układ nerwowy, stres oksydacyjny, terapia dietetyczna, transplantacja wątroby, wgłobienie mózgu, zaburzenia neuroprzekaźnictwa -
Leksykon chorób i schorzeń
Leukodystrofia metachromatyczna (MLD) to rzadka, postępująca choroba neurodegeneracyjna o podłożu genetycznym, spowodowana mutacjami w genie ARSA, dziedziczona autosomalnie recesywnie. Kluczowym elementem profilaktyki jest poradnictwo genetyczne, zwłaszcza w rodzinach z historią MLD, umożliwiające identyfikację nosicieli oraz przeprowadzenie badań prenatalnych, takich jak ocena aktywności enzymatycznej w amniocytach lub kosmkach trofoblastu oraz analiza mutacji genów. Wczesna diagnoza, możliwa dzięki badaniom przesiewowym noworodków, jest niezbędna do skutecznego wdrożenia terapii, co znacząco poprawia rokowanie. Badania wskazują, że przesiew noworodków w kierunku MLD jest opłacalny i rekomendowany przez ekspertów, gdyż umożliwia szybkie rozpoczęcie leczenia przed pojawieniem się objawów klinicznych.
aktywność enzymatyczna, arylosulfataza A, badanie prenatalne, badanie przesiewowe noworodków, choroba neurodegeneracyjna, dziedziczenie autosomalne recesywne, krwiotwórcza komórka macierzysta, leukodystrofia metachromatyczna, mukowiscydoza, mutacja genu ARSA, nakłucie pięty, niedokrwistość sierpowata, objaw neurologiczny, poradnictwo genetyczne, stadium kliniczne, stratyfikacja leczenia, terapia genowa, terapia genowa ex vivo -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej (MCADD) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne wynikające z mutacji w genie ACADM, prowadzące do upośledzenia β-oksydacji średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Choroba występuje z częstością 1:4000 do 1:17 000 w populacjach północnoeuropejskich i jest jednym z najczęstszych wrodzonych błędów metabolizmu w USA. Diagnostyka opiera się głównie na badaniach przesiewowych noworodków metodą tandemowej spektrometrii mas (MS/MS), co umożliwia wczesne wykrycie i zapobiega kryzysom metabolicznym. Bez badań przesiewowych ryzyko śmierci lub ciężkiej niepełnosprawności rozwojowej u dzieci z MCADD wynosi od 20% do 25%. Kluczowe jest unikanie długotrwałego głodzenia, z maksymalnymi okresami głodzenia zależnymi od wieku: niemowlęta <6 miesięcy – 3-4 godziny, 6-12 miesięcy – 8 godzin, 12-24 miesiące – 10 godzin, >24 miesiące – 12 godzin. Leczenie obejmuje dietę niskotłuszczową (tłuszcze 25-30%), bogatą w węglowodany złożone, unikanie MCT oraz suplementację L-karnityną. W trakcie choroby zaleca się stosowanie wysokoenergetycznych napojów glukozowych i ścisłe monitorowanie stanu metabolicznego, w tym glikemii (norma >60 mg/dl).
badania przesiewowe noworodków, dekompensacja metaboliczna, dieta niskotłuszczowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, fenylomaślan sodu, gen ACADM, hipoglikemia, kryzys metaboliczny, L-karnityna, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej, niepełnosprawność rozwojowa, normoglikemia, opaska medyczna, polimer glukozy, propofol, równowaga kwasowo-zasadowa, skrobia kukurydziana, średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, tandemowa spektrometria mas, triheptanoina, utlenianie kwasów tłuszczowych, wrodzony błąd metabolizmu, zaburzenie cyklu mocznikowego, zaburzenie metaboliczne, zaburzenie mitochondrialne
