-
Leksykon chorób i schorzeń
Fenyloketonuria (PKU) jest najczęstszym autosomalnie recesywnym zaburzeniem metabolizmu aminokwasów, z globalną częstością występowania około 1:23.930 żywych urodzeń. Rozkład fenotypowy obejmuje klasyczną PKU (62%), łagodną PKU (22%) oraz łagodną hiperfenyloalaninemię (16%). Występują istotne różnice geograficzne i etniczne: w Europie częstość wynosi średnio 1:10.000, z najwyższą w Turcji (1:2.600), a najniższą w Finlandii (<1:100.000). W USA częstość waha się od 1:13.500 do 1:25.000, z wyższą częstością u osób pochodzenia europejskiego i rdzennych Amerykanów. W Azji najniższe wskaźniki notuje się w Japonii (1:125.000) i Tajlandii (1:227.273), z wyjątkiem Chin (1:15.924). Wysoki odsetek małżeństw konsangwinicznych znacząco zwiększa ryzyko PKU, co obserwuje się m.in. na Bliskim Wschodzie (Jordania 1:5.263) i w populacji Romów na Słowacji. Diagnostyka opiera się na przesiewowych badaniach noworodków, wykonywanych metodą spektrometrii mas tandemowej (MS/MS) w pierwszych dniach życia, z pomiarem stężenia fenyloalaniny i stosunku Phe/Tyr w kropli krwi.
badanie przesiewowe noworodków, dieta niskobiałkowa, dieta niskofenyloalaninowa, fenylketonuria, hiperfenyloalaninemia, hydroksylaza fenyloalaniny, klasyczna fenylketonuria, małżeństwo konsangwiniczne, metabolizm aminokwasów, mikrocefalia, ośrodek metaboliczny, otyłość, sapropteryna, spektrometria mas, spektrometria mas tandemowa, stężenie fenyloalaniny, sucha kropla krwi, wada rozwojowa mózgu, wada wrodzona, wrodzona wada serca, zaburzenie autosomalnie recesywne -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobory odporności pierwotne (PID) stanowią heterogeniczną grupę dziedzicznych zaburzeń układu immunologicznego, których rokowanie zależy od wczesnej diagnozy, rodzaju niedoboru, zastosowanego leczenia oraz powikłań. Kluczowymi predyktorami PID są dodatni wywiad rodzinny, pokrewieństwo rodziców, wcześniejsze zgony rodzeństwa z powodu infekcji, potrzeba dożylnych antybiotyków, nawracające infekcje głębokie oraz zaburzenia wzrastania. Narzędzia takie jak „10 objawów ostrzegawczych” i skala IDR pomagają w identyfikacji, jednak ich skuteczność jest ograniczona. W przypadku CVID opracowano skalę VISUAL, gdzie wynik ≥10 punktów koreluje z 8,94-krotnie wyższym ryzykiem ciężkiego przebiegu (czułość 85%, NPV 77%). Wczesna diagnostyka i leczenie, w tym substytucja immunoglobulin i profilaktyka antybiotykowa, znacząco poprawiają rokowanie, zwłaszcza w SCID, gdzie przeżywalność wynosi 94% przy przeszczepieniu do 3,5 miesiąca życia, spadając do 70% przy późniejszym leczeniu.
antybiotyk dożylny, antybiotykoterapia, badanie przesiewowe noworodków, biomarker immunologiczny, choroba autoimmunologiczna, ciężki przebieg COVID-19, ciężki złożony niedobór odporności, infekcja oportunistyczna, model prognostyczny, niedobór odporności pierwotny, oddział intensywnej terapii, poradnictwo genetyczne, pospolity zmienny niedobór odporności, skala VISUAL, układ immunologiczny, wtórny niedobór odporności, wywiad rodzinny, zaburzenie limfoproliferacyjne, zaburzenie rozwoju fizycznego, ziarniniak, zmiana zapalna -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acyl-CoA o łańcuchu średnim (MCAD deficiency) to autosomalne recesywne zaburzenie metabolizmu kwasów tłuszczowych, z częstością występowania około 1:15 000-17 000 żywych urodzeń. Diagnostyka przesiewowa noworodków opiera się na spektrometrii masowej (MS/MS) wykrywającej podwyższone stężenia oktanoilokarnityny (C8), heksanoilokarnityny (C6), dekanoilokarnityny (C10) i decenoilokarnityny (C10:1), a także zwiększone stosunki C8/C2 i C8/C10. Pozytywny wynik wymaga dalszej diagnostyki biochemicznej (analiza acylokarnityn w osoczu, kwasów organicznych i acyloglicyn w moczu), najlepiej podczas epizodu dekompensacji metabolicznej, oraz potwierdzenia molekularnego poprzez sekwencjonowanie genu ACADM, ze szczególnym uwzględnieniem mutacji c.985A>G (p.Lys304Glu), obecnej u około 85% pacjentów europejskich. Alternatywnie, pomiar aktywności enzymu MCAD w leukocytach lub fibroblastach z użyciem fenylopropionyl-CoA jako substratu stanowi złoty standard diagnostyczny, zwłaszcza w przypadkach niejednoznacznych wyników genetycznych.
aktywność enzymu, amniocenteza, badanie nosicielstwa, badanie przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, dekompensacja metaboliczna, diagnostyka prenatalna, diagnostyka różnicowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, encefalopatia, gen ACADM, heterozygota złożona, hipoglikemia hipoketotyczna, homozygota, kwasy dikarboksylowe, L-karnityna, mutacja c.985A>G, nagła śmierć, niedobór dehydrogenazy acyl-CoA, niedobór MCAD, niepełna penetracja, oktanoilokarnityna, ostra niewydolność wątroby, poradnictwo genetyczne, sekwencjonowanie genu, skrobia kukurydziana, spektrometria masowa, wynik fałszywie ujemny, zaburzenie metaboliczne, zaburzenie oksydacji kwasów tłuszczowych, zespół Reye’a, zmienność fenotypowa -
Leksykon chorób i schorzeń
Mukowiscydoza (CF) to choroba genetyczna bez leku przyczynowego, wymagająca kompleksowego leczenia w wyspecjalizowanych ośrodkach. Główne cele terapii to kontrola infekcji płucnych, usuwanie śluzu, zapobieganie niedrożności jelitowej, optymalne odżywianie oraz utrzymanie funkcji płuc. Przełomem są modulatory białka CFTR, takie jak iwakaftor, lumakaftor/iwakaftor, tezakaftor/iwakaftor oraz trójskładnikowa terapia eleksakaftor/tezakaftor/iwakaftor (Trikafta/Kaftrio), która zwiększa ppFEV1 o 14-15%. Nowością jest lek Alyftrek zatwierdzony w 2024 r. dla dzieci od 6 lat z mutacją F508del. Terapia obejmuje także fizjoterapię dróg oddechowych, antybiotyki (np. tobramycyna wziewna, aztreonam), mukolityki (dornaza alfa, hipertoniczny roztwór soli), bronchodilatatory i leczenie powikłań, w tym transplantację płuc w ciężkich przypadkach. Pacjenci wymagają diety wysokokalorycznej, suplementacji witamin A, D, E, K oraz enzymów trzustkowych (90-95% z niewydolnością enzymatyczną).
Badania nad terapią genową i komórkową, w tym inhalacyjnym lekiem BI 3720931 oraz protezą molekularną CM001 (amfoterycyna B cystetyczna do inhalacji), otwierają nowe perspektywy leczenia niezależnie od mutacji. Rehabilitacja pulmonologiczna i indywidualne plany leczenia są kluczowe dla poprawy jakości życia. Zalecenia obejmują długoterminowe stosowanie hipertonicznego roztworu soli u pacjentów ≥6 lat, wziewnej tobramycyny, dornazy alfa, iwakaftoru i aztreonamu u chorych z umiarkowaną do ciężką postacią oraz doustnego ibuprofenu w wysokich dawkach u dzieci z FEV1 >60% wartości przewidywanej. Przewlekłe stosowanie kortykosteroidów wziewnych i modyfikatorów leukotrienów nie jest rekomendowane. Wczesna diagnoza i wdrożenie terapii modulującej CFTR znacząco wydłużają przeżycie i poprawiają rokowanie pacjentów z mukowiscydozą.
aktywny cykl technik oddechowych, albuterol, amfoterycyna B, antybiotyk, azytromycyna, badanie przesiewowe noworodków, białko CFTR, bronchodilatator, CRISPR, cukrzyca związana z mukowiscydozą, dornaza alfa, drenaż ułożeniowy, dysfagia, enzym trzustkowy, fizjoterapia klatki piersiowej, hipertoniczny roztwór soli, ibuprofen, iwakaftor, kortykosteroid wziewny, lek przeciwzapalny, lek rozszerzający oskrzela, lumakaftor, mannitol, modulator CFTR, mukolityk, mukowiscydoza, natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa, niewydolność trzustki, rehabilitacja pulmonologiczna, terapia genowa, terapia komórkowa, tlenoterapia, transplantacja płuc, zaostrzenie choroby -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej (MCADD) jest autosomalnie recesywnym zaburzeniem metabolizmu kwasów tłuszczowych, charakteryzującym się całkowitą utratą aktywności enzymatycznej MCAD w limfocytach u pacjentów z patogennymi wariantami ACADM, takimi jak mutacje c.1040GT (p.Gly347Val) i c.449_452delCTGA (p.Thr150ArgfsTer4). Przed wprowadzeniem badań przesiewowych noworodków, śmiertelność wynosiła około 20-25%, a 40% pacjentów doświadczało trwałych objawów neurologicznych po pierwszym kryzysie metabolicznym. Poziomy średniołańcuchowych acylokarnityn, zwłaszcza oktanoilokarnityny (C8), korelują z fenotypem biochemicznym i mogą wspomagać diagnostykę, choć normalny profil acylokarnitynowy nie wyklucza MCADD. Częstość występowania MCADD w Ontario wynosi 1 na 14 157 urodzeń, a pozytywna wartość predykcyjna testu przesiewowego to 46%.
badanie przesiewowe noworodków, bialleliczny patogenny wariant, choroba autosomalna recesywna, dekompensacja metaboliczna, dziedziczenie autosomalne recesywne, kryzys metaboliczny, limfocyty, MCADD, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej, niedobór MCAD, objawy neurologiczne, oktanoilokarnityna, poradnictwo genetyczne, pozytywna wartość predykcyjna, profil acylokarnitynowy, śpiączka -
Leksykon chorób i schorzeń
Fenylketonuria (PKU) to autosomalne recesywne zaburzenie metaboliczne spowodowane defektem enzymu hydroksylazy fenyloalaniny (PAH), prowadzące do akumulacji fenyloalaniny we krwi i tkankach. Występuje z częstością około 1:10 000–15 000 noworodków w USA. Wczesne wykrycie w badaniach przesiewowych noworodków (24-72 h po urodzeniu) oraz natychmiastowe wdrożenie diety niskofenyloalaninowej są kluczowe dla zapobiegania powikłaniom neurologicznym, takim jak niepełnosprawność intelektualna, opóźnienia rozwojowe i zaburzenia behawioralne. Monitorowanie poziomów fenyloalaniny we krwi powinno odbywać się z częstotliwością: u niemowląt poniżej 1 roku życia – raz w tygodniu, u dzieci 1-12 lat – co 2 tygodnie, a u osób powyżej 12 lat – raz w miesiącu. Leczenie opiera się na restrykcyjnej diecie eliminującej pokarmy bogate w białko (mięso, nabiał, jaja, orzechy, rośliny strączkowe) oraz unikaniu aspartamu, a także suplementacji specjalistyczną formułą pozbawioną fenyloalaniny i tyrozyną. W wybranych przypadkach stosuje się farmakoterapię sapropteryną (Kuvan) lub pegwaliazą, które mogą częściowo złagodzić restrykcje dietetyczne.
aminokwas, aspartam, badanie przesiewowe noworodków, choroba metaboliczna, dieta niskofenyloalaninowa, dietetyk, dietetyk metaboliczny, fenylketonuria, fenyloalanina, funkcja poznawcza, genetyk kliniczny, hydroksylaza fenyloalaniny, kamienie milowe rozwoju, mikrocefalia, napad padaczkowy, niepełnosprawność intelektualna, opóźnienie wzrostu wewnątrzmacicznego, pegwaliaza, powikłanie neurologiczne, sapropteryna, tetrahydrobiopteryna, tyrozyna, zaburzenie metaboliczne, zaburzenie psychiczne, zastrzyk podskórny, zespół wielodyscyplinarny -
Leksykon chorób i schorzeń
Fenylketonuria (PKU) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne charakteryzujące się podwyższonym poziomem fenyloalaniny we krwi (>4 mg/dl, tj. >240 μmol/l), co może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych, w tym niepełnosprawności intelektualnej. Diagnostyka opiera się na obowiązkowych badaniach przesiewowych noworodków wykonywanych między 24 a 72 godziną życia, z pobraniem krwi z pięty i oznaczeniem poziomu fenyloalaniny. Prawidłowy poziom fenyloalaniny wynosi <2 mg/dl (120 μmol/l). W przypadku podwyższonych wyników konieczne jest potwierdzenie diagnozy poprzez dodatkowe badania biochemiczne (pomiar fenyloalaniny i tyrozyny), badania moczu (produkty przemiany fenyloalaniny) oraz badania genetyczne identyfikujące mutacje w genie PAH. Diagnostyka różnicowa powinna uwzględniać zaburzenia metabolizmu tetrahydrobiopteryny (BH4), które wymagają odrębnego leczenia, co potwierdza analiza enzymu reduktazy dihydropterydynowej (DHPR) oraz neopteryny i biopteryny w moczu.
amniocenteza, badanie genetyczne, badanie moczu, badanie przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, choroby metaboliczne, diagnostyka preimplantacyjna, diagnostyka prenatalna, dieta niskofenyloalaninowa, dysfagia, dziedziczenie autosomalne recesywne, fenylketonuria, fenyloalanina, hiperfenyloalaninemia, niepełnosprawność intelektualna, NIPT, opóźnienie rozwojowe, poradnictwo genetyczne, rezonans magnetyczny, spektrometria masowa, spektroskopia rezonansu magnetycznego, test Guthriego, tetrahydrobiopteryna, wcześniactwo, zespół klinicystów -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół trisomii X (47,XXX) to genetyczne zaburzenie występujące u około 1 na 1000 żywych urodzeń żeńskich, spowodowane obecnością dodatkowego chromosomu X. Etiologia opiera się na nondysjunkcji chromosomów podczas gametogenezy, najczęściej niezależnej od dziedziczenia. Zaawansowany wiek matki (>45 lat) stanowi istotny czynnik ryzyka. Diagnostyka prenatalna, w tym nieinwazyjny test UNITY Aneuploidy Screen (NIPT), umożliwia wczesne wykrycie trisomii X, co pozwala na wdrożenie odpowiedniego poradnictwa genetycznego i planowanie dalszej opieki. Pomimo braku możliwości zapobiegania i leczenia przyczynowego, wczesna identyfikacja zespołu jest kluczowa dla optymalizacji wsparcia rozwojowego i edukacyjnego pacjentek.
badanie genetyczne, badanie neuropsychologiczne, badanie przesiewowe noworodków, diagnostyka prenatalna, dodatkowy chromosom X, medycyna spersonalizowana, nieinwazyjny test prenatalny, nieprawidłowy zapis EEG, nondisjunction, opóźnienie rozwojowe, poradnictwo genetyczne, problem behawioralny, środek neuroprotekcyjny, terapia fizyczna, terapia logopedyczna, terapia testosteronem, zaburzenie chromosomowe, zaburzenie endokrynologiczne, zaburzenie genetyczne, zaburzenie językowe, zaburzenie psychologiczne, zespół Klinefeltera, zespół potrójnego X, zespół trisomii X -
Leksykon chorób i schorzeń
Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to ciężka, autosomalnie recesywna choroba nerwowo-mięśniowa, spowodowana głównie homozygotyczną delecją genu SMN1 na chromosomie 5q, prowadząca do degeneracji α-motoneuronów i postępującego zaniku mięśni. Częstość występowania SMA waha się od 1 na 6 000 do 1 na 29 070 żywych urodzeń, z różnicami etnicznymi i geograficznymi; w USA wynosi około 1 na 14 694, a nosicielstwo mutacji SMN1 dotyczy 1 na 40-60 osób (2-3%). SMA dzieli się na pięć typów (0-4), z typem 1 stanowiącym 55-60% przypadków i charakteryzującym się początkiem do 6 miesiąca życia oraz wysoką śmiertelnością (mediana przeżycia 7 miesięcy, 95% zgonów do 18 miesiąca). Diagnostyka genetyczna, w tym testy przesiewowe noworodków, jest kluczowa dla wczesnego rozpoznania i leczenia, co znacząco poprawia rokowanie. Epidemiologia SMA podlega zmianom wraz z wprowadzeniem terapii takich jak nusinersen, onasemnogene abeparvovec i risdiplam, które wydłużają przeżycie i zmieniają profil kliniczny pacjentów.
autosomalny recesywny, badanie przesiewowe noworodków, biomarker, choroba Kugelberga-Welander, choroba nerwowo-mięśniowa, choroba Werdniga-Hoffmanna, chorobowość, częstość nosicielstwa, częstość występowania, diagnostyka genetyczna, homozygotyczna delecja, metylacja DNA, mukowiscydoza, mutacja genu SMN1, nadzór epidemiologiczny, niewydolność oddechowa, nusinersen, onasemnogene abeparvovec, rdzeniowy zanik mięśni, risdiplam, róg przedni rdzenia kręgowego -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica glutarowa typu 1 (GA1) to rzadka organiczna acyduria o częstości występowania około 1:100 000 noworodków, z wyraźnymi różnicami geograficznymi i populacyjnymi (np. 1:300 w społecznościach Amiszów i rdzennych mieszkańców Kanady). Diagnostyka przesiewowa opiera się na oznaczaniu glutarylokarnityny (C5DC) w suchej kropli krwi metodą tandemowej spektrometrii mas (MS/MS), z czułością 100% u pacjentów z wysokim wydzielaniem i 75% u niskim wydzielaniem metabolitów, co daje ogólną czułość 94,2%. Wczesne wykrycie GA1 w badaniach przesiewowych noworodków oraz szybkie wdrożenie leczenia metabolicznego znacząco poprawiają rokowanie neurologiczne, zapobiegając uszkodzeniom prążkowia i zmniejszając częstość zaburzeń ruchowych. Włączenie GA1 do programów badań przesiewowych jest uznawane za interwencję oszczędzającą koszty, a metaanalizy potwierdzają korzystny wpływ na rozwój motoryczny i przeżywalność pacjentów.
badanie genetyczne, badanie przesiewowe noworodków, choroba metaboliczna, dekompensacja metaboliczna, dietetyk metaboliczny, glutarylokarnityna, kwasica glutarowa typu 1, leczenie metaboliczne, makrocefalia, opóźnienie rozwoju psychoruchowego, organiczna acyduria, specjalista metaboliczny, sucha kropla krwi, tandemowa spektrometria mas, terapia podtrzymująca, uszkodzenie mózgu, uszkodzenie prążkowia, wczesna diagnoza, wodogłowie, wrodzony błąd metabolizmu, wynik fałszywie dodatni, wynik fałszywie ujemny, zaburzenia ruchowe, zapalenie żołądka i jelit -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica izowalerianowa (IVA) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne wynikające z niedoboru dehydrogenazy izowalerylo-CoA, prowadzące do zaburzeń rozkładu leucyny. Wczesna diagnostyka, zwłaszcza poprzez badania przesiewowe noworodków wykonywane między 24 a 48 godziną życia, jest kluczowa dla poprawy rokowania i zapobiegania powikłaniom neurologicznym, takim jak encefalopatia czy śpiączka. Diagnostyka prenatalna i badania genetyczne w rodzinach z historią IVA umożliwiają ocenę ryzyka i planowanie ciąż. Profilaktyka opiera się na długoterminowej diecie niskobiałkowej, ograniczającej leucynę, z suplementacją L-karnityny (100 mg/kg) i glicyny (150-600 mg/kg/dzień), co wspomaga eliminację toksycznych metabolitów. Regularne posiłki i unikanie głodzenia są niezbędne, szczególnie w okresach choroby, aby zapobiec kryzysom metabolicznym i ich powikłaniom.
badanie nosicielstwa, badanie przesiewowe noworodków, dehydrogenaza izowalerylo-CoA, dekompensacja metaboliczna, diagnostyka prenatalna, diagnostyka przedimplantacyjna, dieta niskobiałkowa, encefalopatia, gen IVD, glicyna, izowalerylo-glicyna, izowalerylokarnityna, jakość życia, katabolizm białek, kryzys metaboliczny, kwasica izowalerianowa, L-karnityna, leucyna, niepełnosprawność intelektualna, opóźnione rozpoznanie, powikłania neurologiczne, protokół awaryjny, sonda nosowo-żołądkowa, uszkodzenie mózgu, zespół metaboliczny -
Leksykon chorób i schorzeń
Leukodystrofia metachromatyczna (MLD) to autosomalna recesywna choroba lizosomalna spowodowana niedoborem aktywności enzymu arylosulfatazy A (ARSA), prowadząca do patologicznej akumulacji sulfatydów w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym. Mutacje w genie ARSA na chromosomie 22q13.3-qter, w tym c.465+1GA, c.1283CT (p.Pro428Leu) i c.542TG (p.Ile181Ser), są głównymi przyczynami choroby, choć rzadko MLD może wynikać z niedoboru sapozyny B (gen PSAP). Aktywność enzymu poniżej 10-15% normy skutkuje demielinizacją i neurodegeneracją, a patogeneza obejmuje nie tylko toksyczność sulfatydów, ale także zaburzenia homeostazy wapniowej, stres komórkowy, apoptozę oraz procesy zapalne z udziałem mikrogleju i aktywacji dopełniacza. Występują trzy formy kliniczne MLD: późna niemowlęca (objawy do 30. miesiąca życia), młodzieńcza (3-16 lat) i dorosła, zróżnicowane pod względem nasilenia i przebiegu choroby, powiązane z typem mutacji i poziomem aktywności ARSA.
aktywacja dopełniacza, arylosulfataza A, badanie histopatologiczne, badanie przesiewowe noworodków, bariera krew-mózg, choroba spichrzeniowa lizosomów, cytokiny prozapalne, demielinizacja, diagnostyka prenatalna, dziedziczenie autosomalne recesywne, enzymatyczna terapia zastępcza, gen ARSA, homeostaza wapniowa, komórki Schwanna, leukodystrofia metachromatyczna, mutacja genetyczna, neuroinflammacja, neuropatia obwodowa, obwodowy układ nerwowy, ośrodkowy układ nerwowy, przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych, przeszczep szpiku kostnego, terapia genowa, wektor wirusowy -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobory odporności pierwotne (PID) to genetycznie uwarunkowane zaburzenia układu immunologicznego, wymagające kompleksowej profilaktyki przeciwinfekcyjnej. Kluczowe elementy terapii obejmują substytucję immunoglobulinami (IVIg lub SCIg) w dawce 400-600 mg/kg, mającą na celu utrzymanie poziomu IgG powyżej 500 mg/ml lub 350 mg/ml ponad poziom wyjściowy, profilaktykę antybiotykową dostosowaną do typu niedoboru (np. trimetoprim/sulfametoksazol w przewlekłej chorobie ziarniniakowej, profilaktyka przeciw Pneumocystis jirovecii w SCID/CID) oraz odpowiednio dobrane szczepienia, z uwzględnieniem przeciwwskazań do żywych szczepionek w zależności od rodzaju defektu immunologicznego. Szczególną uwagę należy zwrócić na monitorowanie stanu zdrowia, edukację pacjentów i ich rodzin oraz stosowanie uniwersalnych zasad higieny i zdrowego stylu życia, co znacząco zmniejsza ryzyko infekcji i powikłań.
agammaglobulinemia sprzężona z chromosomem X, badanie przesiewowe noworodków, ciężki złożony niedobór odporności, Haemophilus influenzae, hipogammaglobulinemia, immunoglobulina dożylna, immunoglobulina podskórna, morfologia krwi z rozmazem, neutropenia, niedobór dopełniacza, niedobór odporności pierwotny, niedobór podklas IgG, Pneumocystis jirovecii, pospolity zmienny niedobór odporności, profilaktyka antybiotykowa, profilaktyka przeciwgrzybicza, przepływ laminarny, przewlekła choroba ziarniniakowa, Streptococcus pneumoniae, terapia zastępcza immunoglobulinami, trimetoprim-sulfametoksazol, zaburzenie odporności komórkowej, zespół DiGeorge’a, zespół hiper-IgE, zespół hiper-IgM, złożony niedobór odporności -
Leksykon chorób i schorzeń
Mukowiscydoza (CF) jest chorobą wielonarządową, w której niewydolność oddechowa odpowiada za około 80% zgonów. Mediana wieku zgonu wzrosła do 48,4 lat (dane z 2019 r.), a prognozy dla pacjentów urodzonych między 2018 a 2022 wskazują na przeżycie ≥56 lat, a nawet do 65 lat dla urodzonych po 2021 r. Kluczowym wskaźnikiem rokowniczym pozostaje FEV1 <30% wartości należnej, będący kryterium kwalifikacji do przeszczepu płuc według ISHLT. Jednakże heterogeniczność przeżywalności w tej grupie wymaga uwzględnienia dodatkowych czynników, takich jak wiek, płeć, BMI, wydolność trzustki, cukrzyca CF (CFRD), zakażenia (Burkholderia cepacia, Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, MRSA) oraz liczba zaostrzeń płucnych. Nowoczesne modele prognostyczne, w tym system AutoPrognosis wykorzystujący uczenie maszynowe, poprawiają precyzję przewidywań (PPV 65% vs. 48% dla FEV1) i integrują parametry spirometryczne oraz wymiany gazowej, co pozwala na lepszą selekcję pacjentów do przeszczepu płuc i planowanie leczenia.
badanie przesiewowe noworodków, choroba płuc, cukrzyca związana z mukowiscydozą, enzymy trzustkowe, gronkowiec złocisty oporny na metycylinę, marker choroby, modulatory CFTR, mukowiscydoza, natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa, niewydolność oddechowa, niewydolność trzustki, nomogram, przeszczep płuc, Pseudomonas aeruginosa, regresja Coxa, regresja logistyczna, śmiertelność, spirometria, stan odżywienia, Staphylococcus aureus, stratyfikacja ryzyka, uczenie maszynowe, zaburzenia wymiany gazowej, zaostrzenie płucne -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Gauchera (GD) to autosomalne recesywne zaburzenie lizosomalne, charakteryzujące się akumulacją glukocerebrozydów w makrofagach, głównie w kościach, szpiku, wątrobie i śledzionie. Globalna prewalencja wynosi około 0,9 (95% CI: 0,7–1,1) na 100 000 osób, a częstość urodzeń to 1,5 (95% CI: 1,0–2,0) na 100 000 żywych urodzeń. Choroba wykazuje zróżnicowanie etniczne – w populacji ogólnej częstość występowania wynosi 1:40 000–1:100 000, natomiast wśród Żydów aszkenazyjskich jest znacznie wyższa (1:450–1:1000), z nosicielstwem na poziomie 1:12–17. W Izraelu standaryzowana częstość występowania osiąga 11,6 na 100 000 osób (95% CI: 11,0–12,1). Wyróżnia się trzy typy choroby: typ 1 (nieneuropatyczny, ~90% przypadków, częstość 1–9/100 000), typ 2 (ostra postać neuropatyczna, ~1:150 000) oraz typ 3 (podostra postać neuropatyczna, ~1:200 000), z regionalnymi różnicami w dystrybucji, np. wysoka częstość typu 3 w Norrbotten (1:50 000) i Egipcie (62% przypadków).
anemia, badanie przesiewowe noworodków, ból kości, choroba Gauchera, choroba spichrzeniowa, choroby układu oddechowego, cytopenia, częstość występowania, enzymatyczna terapia zastępcza, gen GBA1, glukocerebrozydy, hepatomegalia, makrofag, nosicielstwo, powikłanie płucne, profilowanie genetyczne, splenomegalia, standaryzowana częstość występowania, szpik kostny, trombocytopenia, wariant genetyczny, zaburzenie lizosomalne, zajęcie układu nerwowego, Żydzi aszkenazyjscy -
Leksykon chorób i schorzeń
Wrodzone zespoły miasteniczne (CMS) to genetycznie uwarunkowane zaburzenia złącza nerwowo-mięśniowego, wymagające kompleksowego podejścia profilaktycznego. Kluczową rolę odgrywa poradnictwo genetyczne, diagnostyka prenatalna (biopsja kosmówki między 9 a 12 tygodniem ciąży) oraz przedimplantacyjne badania genetyczne, szczególnie w rodzinach z potwierdzonymi mutacjami. Wczesne rozpoznanie, w tym programy badań przesiewowych noworodków, umożliwia wdrożenie leczenia zapobiegającego powikłaniom, takim jak nagła niewydolność oddechowa. Profilaktyka obejmuje także regularne badania kontrolne, nadzór ortopedyczny oraz unikanie czynników zaostrzających objawy, takich jak gorączka, infekcje czy intensywny wysiłek fizyczny.
4-diaminopirydyna, badanie molekularne, badanie przesiewowe noworodków, bezdech, biopsja kosmówki, chinidyna, diagnostyka prenatalna, inhibitor cholinesterazy, lek antycholinesterazowy, medycyna molekularna, mutacja genu, niewydolność oddechowa, pirydostygmina, poradnictwo genetyczne, przedimplantacyjne badanie genetyczne, przykurcz, resuscytacja krążeniowo-oddechowa, salbutamol, tymektomia, wrodzony zespół miasteniczny, zaburzenie oddechowe, zaburzenie połykania, złącze nerwowo-mięśniowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Agammaglobulinemia związana z chromosomem X (XLA) jest rzadkim, sprzężonym z chromosomem X pierwotnym niedoborem odporności humoralnej, spowodowanym mutacjami w genie BTK. Choroba dotyczy niemal wyłącznie mężczyzn, z częstością występowania od 1 na 100 000 do 1 na 200 000 noworodków płci męskiej, a jej objawy pojawiają się zwykle po 4-6 miesiącu życia, kiedy zanika odporność matczyna. Klinicznie manifestuje się nawracającymi infekcjami bakteryjnymi i wirusowymi, zwłaszcza układu oddechowego (zapalenie oskrzeli u 78% i zapalenie płuc u 51% pacjentów), a także zakażeniami ośrodkowego układu nerwowego wywołanymi enterowirusami. Opóźnienie diagnozy (średnio 26,7 miesiąca) koreluje z wyższą zachorowalnością na infekcje dolnych dróg oddechowych oraz zwiększoną śmiertelnością, co podkreśla konieczność wczesnego rozpoznania i monitorowania pacjentów, w tym corocznego oznaczania immunoglobulin i regularnych kontroli klinicznych.
agammaglobulinemia związana z chromosomem X, badanie przesiewowe noworodków, biegunka, dziedziczenie sprzężone z chromosomem X, immunoglobuliny w surowicy, infekcja dolnych dróg oddechowych, infekcja układu oddechowego, kinaza tyrozynowa Brutona, komórki B, morfologia krwi, niedobór odporności humoralnej, obrazowanie klatki piersiowej, pierwotny niedobór odporności, posocznica, przewlekła choroba płuc, rozstrzenie oskrzeli, terapia substytucyjna immunoglobulinami, zakażenie enterowirusowe, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie opon mózgowych, zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc, zapalenie szpiku kostnego, zapalenie tkanki łącznej, zapalenie ucha środkowego, żywe szczepionki wirusowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba syropu klonowego (MSUD) to rzadka, autosomalna recesywna choroba metaboliczna charakteryzująca się defektem rozkładu aminokwasów rozgałęzionych: leucyny, izoleucyny i waliny, co prowadzi do akumulacji toksycznych metabolitów, w tym kwasu α-ketoisokapronowego, odpowiedzialnego za charakterystyczny słodki zapach moczu. Częstość występowania wynosi około 1:185 000 żywych urodzeń, z wyższą częstością w niektórych populacjach, np. Menonitów. Wczesne rozpoznanie, najlepiej w noworodkowym badaniu przesiewowym, oraz natychmiastowe wdrożenie leczenia dietetycznego z ograniczeniem aminokwasów rozgałęzionych są kluczowe dla zapobiegania powikłaniom neurologicznym, intelektualnym i śmiertelności. Monitorowanie stężeń aminokwasów rozgałęzionych, glukozy, elektrolitów i funkcji wątroby jest niezbędne, a hospitalizacja noworodków umożliwia ścisłą kontrolę i edukację rodziców.
aminokwas rozgałęziony, aminokwas w osoczu, aspiryna, badanie obrazowe mózgu, badanie przesiewowe noworodków, choroba syropu klonowego, dehydrogenaza α-ketokwasów, dekompensacja metaboliczna, dializa, dieta niskoproteinowa, dietetyk metaboliczny, drgawki, elektrolity, enzymy wątrobowe, genetyk, klonus, lek immunosupresyjny, objaw neurologiczny, objawy neurologiczne, obrzęk mózgu, preparat bez leucyny, przełom metaboliczny, przeszczep wątroby, stan neurologiczny, stężenie glukozy, wlew insuliny, zaburzenie metaboliczne, zespół leczący -
Leksykon chorób i schorzeń
Wrodzone błędy metabolizmu (IMD) to heterogenna grupa około 700-1500 chorób genetycznych, których łączna częstość występowania wynosi globalnie od 1 na 800 do 1 na 2500 żywych urodzeń. Epidemiologia IMD wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne i etniczne, z wyższą częstością w niektórych populacjach, np. 1:1000 w prowincji Fars w Iranie czy 1,32% w badaniach klinicznych w Chinach. Najczęstsze typy IMD obejmują kwasice organiczne, hiperfenyloalaninemię, niedobory dehydrogenaz acylo-CoA oraz zaburzenia metabolizmu fenyloalaniny. Badania przesiewowe noworodków, wykorzystujące tandemową spektrometrię mas (MS/MS) i inne zaawansowane techniki, są kluczowe dla wczesnego wykrywania i interwencji, co pozwala na zapobieganie poważnym powikłaniom, niepełnosprawności i śmiertelności. W USA wszystkie stany prowadzą przesiewy w kierunku fenyloketonurii, a większość bada galaktozemię, jednak żaden program nie obejmuje wszystkich znanych IMD. W Europie, w tym w Wielkiej Brytanii, programy przesiewowe są bardziej ograniczone, a w Polsce i na Bliskim Wschodzie obserwuje się potrzebę rozszerzenia badań ze względu na wyższą częstość występowania IMD.
adrenoleukodystrofia, badanie przesiewowe noworodków, choroba Fabry’ego, choroba Gauchera, choroba Niemanna-Picka, choroba peroksysomalna, choroba Pompego, choroba spichrzeniowa lizosomów, choroba syropu klonowego, choroba Tay-Sachsa, chromatografia gazowa, fenyloketonuria, galaktozemia, hiperfenyloalaninemia, homocystynuria, kwasica glutarowa typu 1, kwasica izowalerianowa, kwasica metylomalonowa, kwasica mleczanowa, kwasica organiczna, mukopolisacharydoza, mukowiscydoza, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA, niedokrwistość sierpowata, niepełnosprawność intelektualna, spektrometria mas, tandemowa spektrometria mas, wrodzona niedoczynność tarczycy, wrodzony błąd metabolizmu, zaburzenie jednogenowe, zaburzenie utleniania kwasów tłuszczowych -
Leksykon chorób i schorzeń
Adrenoleukodystrofia (ALD) jest najczęstszym zaburzeniem peroksysomalnym o częstości występowania szacowanej na 1:14 000-17 000 żywych urodzeń, z wyższą częstością u noworodków płci męskiej (około 1:21 000). Choroba ma sprzężony z chromosomem X charakter dziedziczenia, co powoduje pełnoobjawowy przebieg u mężczyzn, podczas gdy kobiety są zazwyczaj nosicielkami z łagodniejszymi objawami. Niewydolność nadnerczy dotyczy 80-86% mężczyzn z ALD, najczęściej między 3 a 10 rokiem życia, a wczesne wykrycie zmian demielinizacyjnych w mózgu za pomocą MRI jest kluczowe dla wdrożenia leczenia, w tym allogenicznego przeszczepu krwiotwórczych komórek macierzystych (HSCT). Zalecane jest regularne monitorowanie poziomów ACTH i kortyzolu co 3-4 miesiące w pierwszych 2 latach życia oraz MRI mózgu od 12-18 miesiąca życia z częstotliwością dostosowaną do wieku i obecności zmian.
adrenoleukodystrofia, adrenoleukodystrofia sprzężona z chromosomem X, adrenomieloneuropatia, allogeniczny przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych, badanie przesiewowe noworodków, bardzo długołańcuchowe kwasy tłuszczowe, biomarker prognostyczny, dysfunkcja nadnerczy, dziecięca mózgowa adrenoleukodystrofia, dziedziczenie recesywne sprzężone z chromosomem X, gen ABCD1, leukodystrofia, mózgowa postać adrenoleukodystrofii, naturalna historia choroby, niewydolność nadnerczy, noworodkowa adrenoleukodystrofia, progresja choroby, przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych, rezonans magnetyczny, wzmocnienie kontrastowe, zaburzenie peroksysomalne, zmiana demielinizacyjna, zmiana zapalna -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Tay-Sachsa to autosomalne recesywne schorzenie neurodegeneracyjne wynikające z niedoboru enzymu heksozaminidazy A (Hex A), prowadzące do progresywnego uszkodzenia neuronów. Diagnostyka opiera się na pomiarze aktywności Hex A w surowicy, leukocytach lub hodowlach tkankowych, gdzie w klasycznej postaci infantylnej aktywność Hex A wynosi 0-5%, a w postaciach późnych 10-15%. Wykorzystuje się syntetyczne substraty 4-MUG i 4-MUGS do oceny procentowej i specyficznej aktywności enzymu. Badania molekularne genu HEXA, w tym sekwencjonowanie, analiza najczęstszych mutacji oraz delecji/duplikacji, stanowią uzupełnienie diagnostyki enzymatycznej, szczególnie w przypadkach niejednoznacznych wyników lub podejrzenia pseudodeficytu. Charakterystycznym objawem klinicznym jest wiśniowo-czerwona plamka w dnie oka, widoczna podczas badania okulistycznego, co wspomaga rozpoznanie choroby.
amniocenteza, badanie okulistyczne, badanie przesiewowe nosicielstwa, badanie przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, choroba Sandhoffa, choroba Tay-Sachsa, diagnostyka enzymatyczna, diagnostyka molekularna, diagnostyka preimplantacyjna, diagnostyka prenatalna, diagnostyka różnicowa, genetyk kliniczny, heksozaminidaza A, hipotonia, leukodystrofia, lizosomalna choroba spichrzeniowa, mutacja patogenna, nieinwazyjne badanie prenatalne, poradnictwo genetyczne, schorzenie neurodegeneracyjne, sekwencjonowanie genu, uszkodzenie neuronów -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba sierpowatokrwinkowa (SCD) jest jednym z najczęstszych genetycznych zaburzeń krwi, dotykającym około 7,7 miliona osób na świecie i powodującym rocznie około 34 400 zgonów bezpośrednio oraz dodatkowe 376 000 zgonów pośrednio. Najwyższa częstość występowania obserwowana jest w Afryce Subsaharyjskiej, gdzie w niektórych regionach nosicielstwo sięga 40%, a częstość występowania choroby u noworodków wynosi nawet do 45%. W USA SCD dotyka około 100 000 osób, głównie pochodzenia afroamerykańskiego, z częstością 1 na 365 urodzeń w tej grupie. W Europie, zwłaszcza we Francji i Wielkiej Brytanii, choroba ta staje się coraz bardziej powszechna z powodu migracji, a w Indiach i Arabii Saudyjskiej również stanowi istotny problem zdrowotny. Epidemiologia SCD jest silnie związana z endemicznością malarii, co tłumaczy geograficzne rozproszenie mutacji hemoglobiny S (HbS).
antybiotyk profilaktyczny, badanie przesiewowe noworodków, choroba sierpowatokrwinkowa, CRISPR/Cas9, częstość występowania, edycja genów, hemofilia, hemoglobina S, hemoglobinopatia, heterozygota, mukowiscydoza, mutacja genetyczna, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, nosicielstwo genu, ostry zespół klatki piersiowej, przełom naczyniowo-okluzyjny, talasemia, terapia modyfikująca chorobę, zaburzenie genetyczne krwi -
Leksykon chorób i schorzeń
Fenyloketonuria (PKU) jest wrodzonym zaburzeniem metabolicznym spowodowanym defektem enzymu hydroksylazy fenyloalaniny (PAH), prowadzącym do akumulacji fenyloalaniny (Phe) i jej metabolitów w organizmie. Mutacje w genie PAH (lokalizowanym na chromosomie 12q22-q24.1) powodują różnorodne defekty funkcjonalne enzymu, najczęściej mutacje missense (~60%), które destabilizują białko i obniżają jego aktywność. W efekcie dochodzi do hiperfenyloalaninemii (HPA), z podwyższonym stężeniem Phe w osoczu, które w klasycznej PKU przekracza 1200 μmol/l (20 mg/dl). Wysokie stężenia Phe zaburzają transport dużych neutralnych aminokwasów (LNAA) przez barierę krew-mózg, prowadząc do niedoboru tyrozyny i tryptofanu w mózgu, co skutkuje deficytem neuroprzekaźników (dopaminy, noradrenaliny, serotoniny) oraz uszkodzeniem mielinizacji i struktury istoty białej. Dodatkowo, obserwuje się stres oksydacyjny, deficyt bioenergetyczny i zaburzenia synaptyczne, które łącznie przyczyniają się do neurotoksyczności i objawów neurologicznych PKU.
badanie przesiewowe noworodków, bariera krew-mózg, dehydrogenaza bursztynianowa, duże neutralne aminokwasy, dziedziczenie autosomalne recesywne, enzymy antyoksydacyjne, fenylketonuria, fenyloalanina, hiperfenyloalaninemia, hydroksylaza fenyloalaniny, klasyczna fenylketonuria, łagodna hiperfenyloalaninemia, mikrocefalia, mutacja missense, niepełnosprawność intelektualna, pegwaliaza, plastyczność synaptyczna, przewlekła choroba nerek, reduktaza HMG-CoA, sapropteryna, stres oksydacyjny, terapia genowa, tetrahydrobiopteryna, transporter LAT1, tyrozyna, wariant patogenny, wektor wirusowy, zaburzenie mielinizacji -
Leksykon chorób i schorzeń
Adrenoleukodystrofia (ALD) to rzadka, sprzężona z chromosomem X choroba genetyczna, spowodowana mutacjami w genie ABCD1, prowadząca do zaburzeń metabolizmu bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (VLCFA). Diagnostyka opiera się na pomiarze podwyższonych stężeń nasyconych VLCFA, zwłaszcza kwasu heksakozanowego (C26:0) oraz stosunków C26:0/C22:0 i C24:0/C22:0 w osoczu, z wysoką czułością u mężczyzn, choć u 15-20% nosicielek płci żeńskiej wyniki mogą być fałszywie ujemne. Potwierdzenie rozpoznania wymaga identyfikacji patogennego wariantu w genie ABCD1. W diagnostyce uzupełniającej stosuje się MRI mózgu, które pozwala na ocenę demielinizacji istoty białej i monitorowanie progresji choroby, szczególnie w mózgowej postaci ALD (CALD), gdzie zmiany w MRI poprzedzają objawy kliniczne. Zalecane jest regularne badanie MRI co 6 miesięcy u chłopców w wieku 2-12 lat oraz corocznie po 12 roku życia. Niezbędna jest także ocena funkcji nadnerczy, gdyż około 80% chłopców z ALD ma niewydolność kory nadnerczy przed pojawieniem się objawów neurologicznych, co wymaga corocznej kontroli poziomu ACTH i testu stymulacji ACTH.
ADHD, adrenoleukodystrofia, badanie przesiewowe noworodków, bardzo długołańcuchowe kwasy tłuszczowe, biopsja skóry, ból neuropatyczny, choroba Addisona, demielinizacja istoty białej, diagnostyka różnicowa, gen ABCD1, hormon adrenokortykotropowy, mózgowa postać adrenoleukodystrofii, nieprawidłowości istoty białej, niewydolność nadnerczy, przeciwciała przeciwko 21-hydroksylazie, przeszczep komórek macierzystych, rezonans magnetyczny mózgu, test stymulacji ACTH, wzmocnienie kontrastowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedokrwistość sierpowatokrwinkowa (SCD) to dziedziczne zaburzenie hemoglobiny, które wymaga kompleksowego zarządzania ukierunkowanego na zapobieganie i leczenie powikłań, zwłaszcza epizodów bólowych oraz zakażeń. Profilaktyka obejmuje codzienną doustną penicylinę u dzieci poniżej 5. roku życia (125 mg dwa razy dziennie, zwiększana do 250 mg powyżej 5 lat), co zmniejsza ryzyko zakażeń pneumokokowych o 84%. Szczepienia przeciwko Streptococcus pneumoniae (13-walentna szczepionka sprzężona i polisacharydowa), meningokokom (A, C, W, Y oraz grupa B), Haemophilus influenzae typu B, wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B oraz coroczne szczepienia przeciwko grypie są kluczowe w profilaktyce infekcji. Hydroksymocznik, stosowany u niemowląt od 9. miesiąca życia oraz u dorosłych z powikłaniami, zwiększa poziom hemoglobiny płodowej (HbF), redukując częstość ciężkich epizodów bólowych i ostrego zespołu klatki piersiowej. Badania przesiewowe przezczaszkowym Dopplerem (TCD) u dzieci w wieku 2-16 lat pozwalają na wczesne wykrycie ryzyka udaru mózgu (prędkość przepływu ≥170 cm/s), co umożliwia wdrożenie terapii transfuzjami krwi utrzymującymi HbS poniżej 30%, redukując ryzyko udaru o 92%.
asplenia, badanie przesiewowe noworodków, bakterie otoczkowe, bakteriemia, Crizanlizumab, diagnostyka prenatalna, hemoglobina płodowa, hemoglobina S, hydroksymocznik, L-glutamina, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, odwodnienie, ostry zespół klatki piersiowej, poradnictwo genetyczne, preimplantacyjna diagnostyka genetyczna, profilaktyka penicylinowa, przeładowanie żelazem, przełom bólowy, Streptococcus pneumoniae, stres oksydacyjny, transfuzja krwi, udar mózgu, zaburzenie hemoglobiny, zakażenie pneumokokowe, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapłodnienie in vitro -
Leksykon chorób i schorzeń
Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to genetyczna choroba neurodegeneracyjna spowodowana mutacją w genie SMN1, prowadząca do deficytu białka SMN i obumierania neuronów ruchowych w rdzeniu kręgowym. W efekcie dochodzi do postępującego osłabienia i zaniku mięśni, co wpływa na funkcje motoryczne, oddechowe, połykanie oraz mowę. Kluczowe w opiece nad pacjentami z SMA jest multidyscyplinarne podejście, angażujące neurologa, pulmonologa, ortopedę, fizjoterapeutę, terapeutę zajęciowego, dietetyka, logopedę, genetyka, anestezjologa, psychologa oraz koordynatora opieki. Szczególną uwagę zwraca się na monitorowanie i wspomaganie funkcji oddechowych (np. nieinwazyjna wentylacja, ćwiczenia oddechowe, clearance dróg oddechowych), wsparcie żywieniowe (kontrola masy ciała, modyfikacje diety, zgłębniki NG i G-tube) oraz leczenie ortopedyczne (ortezy, chirurgia skoliozy). Rehabilitacja ruchowa i terapia zajęciowa są niezbędne do utrzymania funkcji motorycznych i samodzielności pacjentów.
badanie przesiewowe noworodków, białko SMN, dysfagia, fizjoterapia, gastrostomia, gen SMN1, kifoza, neuron ruchowy, nieinwazyjna wentylacja, nusinersen, onasemnogene abeparvovec, opieka paliatywna, orteza, podejście multidyscyplinarne, przykurcz stawowy, rdzeń kręgowy, rdzeniowy zanik mięśni, risdiplam, skolioza, terapia genowa, terapia zajęciowa, tracheostomia, zespół multidyscyplinarny, zgłębnik żywieniowy -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica glutarowa typu 1 (GA1) to autosomalnie recesywne zaburzenie metabolizmu lizyny, hydroksylizyny i tryptofanu, wynikające z niedoboru dehydrogenazy glutarylo-CoA (GCDH). Choroba występuje z częstością około 1:100 000 noworodków i bez leczenia prowadzi do uszkodzeń neurologicznych, zwłaszcza prążkowia, manifestujących się dystonią i innymi zaburzeniami ruchowymi. Wczesne wykrycie w badaniach przesiewowych noworodków, przeprowadzanych między 24 a 48 godziną życia, umożliwia wdrożenie profilaktyki obejmującej dietę z ograniczeniem lizyny, suplementację L-karnityną (100 mg/kg/dzień, z możliwością podwojenia dawki do 200 mg/kg/dzień podczas kryzysów) oraz intensywne leczenie w sytuacjach nagłych, co znacząco poprawia rokowanie neurologiczne. Kluczowe jest także objęcie badaniami przesiewowymi rodzeństwa oraz oferowanie diagnostyki prenatalnej ze względu na 25% ryzyko powtórzenia choroby w kolejnych ciążach.
autosomalny recesywny, badanie przesiewowe noworodków, dehydrogenaza glutarylo-CoA, diagnostyka prenatalna, dystonia, epizod choroby, hiperglikemia, kwasica glutarowa typu 1, leczenie metaboliczne, mieszanka aminokwasowa, niedobór karnityny, nosiciel mutacji, pediatra metaboliczny, płyn dożylny, poradnictwo genetyczne, protokół leczenia, równowaga elektrolitowa, suplementacja L-karnityny, tandemowa spektrometria mas, toksyczny metabolit, uszkodzenie prążkowia, zaburzenie ruchowe, zespół interdyscyplinarny -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Niemanna-Picka jest dziedziczona autosomalnie recesywnie, co oznacza, że ryzyko urodzenia dziecka z chorobą wynosi 25% przy obojgu rodzicach będących nosicielami wadliwego genu. Kluczowym elementem profilaktyki jest poradnictwo genetyczne, które umożliwia ocenę ryzyka, omówienie dostępnych badań diagnostycznych oraz opcji profilaktycznych. Diagnostyka prenatalna, obejmująca biopsję kosmówki, amniocentezę oraz badania DNA płodu, pozwala na wczesne wykrycie choroby. Testy genetyczne są dostępne dla typów A, B oraz częściowo C, co umożliwia identyfikację nosicieli i świadome planowanie potomstwa. Badania przesiewowe noworodków, choć obecnie nieopłacalne ekonomicznie, mają potencjał do poprawy wyników leczenia, zwłaszcza w typach A i B, gdzie wczesne rozpoznanie może spowolnić progresję choroby i ograniczyć powikłania.
amniocenteza, badania prenatalne, badanie diagnostyczne, badanie nosicielstwa, badanie przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, choroba autosomalna recesywna, choroba Niemanna-Picka, choroba Niemanna-Picka typu C, defekt genetyczny, diagnoza choroby, dysfagia, dysfunkcja lizosomalna, dziedziczenie autosomalne recesywne, leczenie objawowe, lizosomalna choroba spichrzeniowa, N-acetylo-L-leucyna, nosiciel genu, objawy neurologiczne, poradnictwo genetyczne, powikłania zdrowotne, profilaktyka wtórna, progresja choroby, test DNA -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acyl-CoA o łańcuchu średnim (MCAD) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne wynikające z mutacji w genie ACADM, prowadzące do deficytu enzymatycznego uniemożliwiającego prawidłowe mitochondrialne utlenianie kwasów tłuszczowych o średniej długości łańcucha. Klinicznie objawia się hipoglikemią, letargiem, wymiotami i kryzysami metabolicznymi, szczególnie podczas postu lub infekcji. Maksymalne dozwolone okresy postu wynoszą 4-5 godzin u niemowląt <6 miesięcy, 8 godzin u niemowląt 6-12 miesięcy, 10 godzin u dzieci 12-24 miesięcy oraz 12 godzin u starszych dzieci i dorosłych. Nieleczony niedobór MCAD może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak napady drgawkowe, uszkodzenie mózgu, zaburzenia rytmu serca, a nawet nagła śmierć, zwłaszcza w pierwszym roku życia.
arytmia serca, badanie przesiewowe noworodków, choroba nerek, choroba wątroby, dekompensacja metaboliczna, dietetyk metaboliczny, dyspnea, glikemia, hipoglikemia, ketony w moczu, kryzys metaboliczny, lek przeciwwymiotny, letarg, mutacja genu ACADM, napad drgawkowy, niedobór MCAD, równowaga kwasowo-zasadowa, skrobia kukurydziana, specjalista chorób metabolicznych, śpiączka, suplementacja karnityny, uszkodzenie mózgu, utlenianie kwasów tłuszczowych, utlenianie mitochondrialne, węglowodany złożone, zajęcie wielonarządowe, zaostrzenie objawów -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej (MCADD) to wrodzone zaburzenie metabolizmu kwasów tłuszczowych, charakteryzujące się defektem mitochondrialnego utleniania β-kwasów tłuszczowych, co prowadzi do uzależnienia od glukozy jako głównego źródła energii. Diagnostyka opiera się na badaniach przesiewowych noworodków (24-48 h po urodzeniu) oraz testach genetycznych. Klinicznie MCADD manifestuje się hipoketotyczną hipoglikemią, letargiem, wymiotami, drgawkami i może prowadzić do śpiączki lub nagłej śmierci, zwłaszcza w sytuacjach stresu metabolicznego, głodzenia lub infekcji. Leczenie polega na zapobieganiu długotrwałemu głodzeniu (u niemowląt poniżej 6 miesiąca nie dłużej niż 4-5 h, u dzieci 6-12 miesięcy do 8 h, a u starszych do 12 h), zwiększeniu podaży węglowodanów i białek przy ograniczeniu lipidów oraz suplementacji L-karnityną (50-100 mg/kg/dzień). W trakcie kryzysu metabolicznego konieczne jest szybkie podanie prostych węglowodanów doustnie lub dożylnie (dekstroza), utrzymując glikemię na poziomie około 5 mmol/L (90 mg/dl). Współpraca z zespołem metabolicznym i edukacja rodziny są kluczowe dla skutecznego zarządzania chorobą.
badanie przesiewowe noworodków, choroba wątroby, dekstroza, dietetyk, drgawki, hipoglikemia, hipoketotyczna hipoglikemia, hipotonia, kryzys metaboliczny, letarg, metabolizm, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej, normoglikemia, powiększenie wątroby, rekonwalescencja, śpiączka, triheptanoina, utlenianie kwasów tłuszczowych, utlenianie mitochondrialne, wymioty, zaburzenie metaboliczne, zaburzenie odżywiania, zatrzymanie oddychania, zespół metaboliczny, złożone węglowodany -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół DiGeorge’a, spowodowany delecją 22q11.2, jest najczęstszym zespołem mikrodelecji chromosomowej, z częstością występowania szacowaną na około 1:1524 do 1:6000 żywych urodzeń, co czyni go częstszym niż mukowiscydoza (1:2500). Diagnostyka może być prenatalna (wskazania: wcześniejsze dziecko z delecją, dotknięty rodzic, wrodzona wada serca w USG) lub postnatalna, z wykorzystaniem metod takich jak FISH i MLPA. Fenotyp jest zmienny, co utrudnia rozpoznanie, a średni wiek diagnozy po urodzeniu wynosi około 4 lata. Mikrodelecje powstają najczęściej de novo (90%), a dziedziczenie autosomalne dominujące występuje w 10% przypadków. Wczesne wykrycie jest wspierane przez badania przesiewowe noworodków, w tym ocenę TREC i analizę DNA bezkomórkowego.
analiza FISH, anomalia twarzoczaszki, badanie audiologiczne, badanie okulistyczne, badanie przesiewowe noworodków, choroba autosomalna dominująca, delecja 22q11, hipokalcemia, hybrydyzacja in situ, mikrodelecja 22q11.2, mikrodelecja chromosomowa, morfologia krwi, mowa nosowa, mozaicyzm germinalny, mukowiscydoza, niepełnosprawność intelektualna, receptor komórek T, rozszczep podniebienia, skolioza, TSH, wolna T4, wrodzona wada serca, zespół DiGeorge’a, zespół wielodyscyplinarny, zmienność fenotypowa -
Leksykon chorób i schorzeń
Leukodystrofia metachromatyczna (MLD) to rzadka, postępująca choroba genetyczna spowodowana niedoborem enzymu arylosulfatazy A (ARSA), prowadząca do akumulacji sulfatydów i demielinizacji w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym. Przełomem w leczeniu jest zatwierdzona przez FDA terapia genowa Lenmeldy (atidarsagen autotemcel), polegająca na jednorazowej infuzji autologicznych, genetycznie zmodyfikowanych hematopoetycznych komórek macierzystych (CD34+), które wytwarzają funkcjonalny enzym ARSA. W badaniu obejmującym 37 dzieci z wczesną postacią MLD, Lenmeldy znacząco zmniejszyło ryzyko ciężkich zaburzeń motorycznych lub śmierci, z 100% przeżywalnością w wieku 6 lat u dzieci z przedobjawową późną postacią niemowlęcą (w porównaniu do 58% w grupie kontrolnej) oraz 71% zdolnością chodzenia bez pomocy w wieku 5 lat. Terapia wiąże się z działaniami niepożądanymi, takimi jak gorączka, neutropenia, infekcje i potencjalne ryzyko zakrzepów oraz zapalenia mózgu, co wymaga długoterminowego monitorowania hematologicznego przez co najmniej 15 lat.
arylosulfataza A, atidarsagen autotemcel, badanie przesiewowe noworodków, bariera krew-mózg, demielinizacja włókien nerwowych, dysfagia, enzymatyczna terapia zastępcza, istota biała, komórki hematopoetyczne, komórki mieloidalne, krew pępowinowa, lek przeciwdrgawkowy, lek rozluźniający mięśnie, leukodystrofia metachromatyczna, napad padaczkowy, obwodowy układ nerwowy, oligodendrocyt, opieka paliatywna, osłonka mielinowa, remielinizacja, spastyczność, sulfatydy, terapia genowa, terapia redukcji substratu, transplantacja szpiku kostnego, wektor lentiwirusowy, wrodzony błąd metabolizmu -
Leksykon chorób i schorzeń
Leukodystrofia metachromatyczna (MLD) to autosomalnie recesywna choroba spichrzeniowa lizosomów, wynikająca z niedoboru enzymu arylosulfatazy A (ARSA), co prowadzi do akumulacji sulfatydów i postępującej demielinizacji OUN i obwodowego układu nerwowego. Diagnostyka MLD opiera się na ocenie klinicznej, badaniach biochemicznych (aktywność ARSA w leukocytach poniżej 10% normy), podwyższonym poziomie sulfatydów w moczu oraz potwierdzeniu mutacji w genach ARSA lub PSAP. MRI mózgu wykazuje charakterystyczne zmiany w istocie białej, takie jak symetryczne hiperintensywności w obrazach T2-zależnych, wzór tygrysi i demielinizację ciała modzelowatego. Dodatkowo stosuje się badania przewodnictwa nerwowego, ocenę płynu mózgowo-rdzeniowego, badania neuropsychologiczne oraz biopsję nerwu obwodowego. Kluczowe jest odróżnienie prawdziwego niedoboru ARSA od pseudodeficytu, który charakteryzuje się aktywnością enzymu na poziomie 10-15% normy bez klinicznych objawów i podwyższonego poziomu sulfatydów.
amniocenteza, analiza genetyczna, arylosulfataza A, atidarsagen autotemcel, badanie biochemiczne, badanie neuropsychologiczne, badanie przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, choroba Battena, choroba spichrzeniowa lizosomów, demielinizacja, fibroblasty skóry, gen ARSA, leukodystrofia metachromatyczna, mózgowe porażenie dziecięce, płyn mózgowo-rdzeniowy, polineuropatia demielinizacyjna, poradnictwo genetyczne, przewodnictwo nerwowe, pseudodeficyt ARSA, rezonans magnetyczny mózgu, spektrometria masowa, stwardnienie rozsiane, sulfatydy, terapia genowa, transplantacja komórek macierzystych -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba syropu klonowego (MSUD) to ciężkie zaburzenie metaboliczne wynikające z niedoboru aktywności kompleksu dehydrogenazy rozgałęzionych α-ketokwasów (BCKDH), prowadzące do akumulacji aminokwasów rozgałęzionych: waliny, leucyny i izoleucyny. Wczesna diagnoza, zwłaszcza dzięki badaniom przesiewowym noworodków (NBS), oraz szybkie wdrożenie leczenia znacząco poprawiają przeżywalność (97% w badanej kohorcie) i funkcje poznawcze (mediana IQ 87). Kluczowe dla rokowania jest utrzymanie poziomu leucyny w osoczu poniżej 200 μmol/L u niemowląt i dzieci przedszkolnych, co minimalizuje ryzyko upośledzenia funkcji poznawczych. Długoterminowa kontrola metaboliczna, ścisłe przestrzeganie diety niskoproteinowej oraz odpowiednie postępowanie w sytuacjach stresowych są niezbędne dla zapobiegania kryzysom metabolicznym i powikłaniom neurologicznym.
aminokwasy rozgałęzione, badanie przesiewowe noworodków, choroba syropu klonowego, dehydrogenaza rozgałęzionych α-ketokwasów, dieta niskoproteinowa, fenotyp kliniczny, fenylomaślan sodu, funkcje poznawcze, klasyczna postać MSUD, kompleks BCKDC, kontrola metaboliczna, kryzys metaboliczny, napad padaczkowy, niepełnosprawność intelektualna, opóźnienie rozwojowe, osocze, przeszczep wątroby, śpiączka, stres kataboliczny, upośledzenie funkcji poznawczych, uszkodzenie mózgu, zaburzenie metaboliczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to autosomalna recesywna choroba neurodegeneracyjna spowodowana głównie homozygotyczną delecją eksonu 7 lub całego genu SMN1 na chromosomie 5q13, co prowadzi do niedoboru funkcjonalnego białka SMN. Białko to jest kluczowe dla przeżycia neuronów ruchowych, a jego deficyt skutkuje ich degeneracją i postępującym zanikiem mięśni. Fenotyp choroby modyfikowany jest przez liczbę kopii genu SMN2, który koduje niewielką ilość funkcjonalnego białka SMN (10-15%). Liczba kopii SMN2 koreluje odwrotnie z ciężkością objawów: typ 1 SMA zwykle ma 1-2 kopie, typ 2 – 2-3, typ 3 – 3-4, a typ 4 – 4-8 kopii. Rzadziej SMA wywołują mutacje w innych genach (np. IGHMBP2, MORC2, UBA1), które mogą mieć odmienne mechanizmy dziedziczenia i fenotypy. Patofizjologia obejmuje zaburzenia endocytozy, funkcji synaps, procesów transkrypcji i obróbki RNA oraz zwiększoną podatność DNA na uszkodzenia, co prowadzi do ogólnoustrojowego wpływu niedoboru białka SMN, nie tylko na neurony ruchowe.
anemia sierpowata, badanie przesiewowe noworodków, białko SMN, choroba neurodegeneracyjna, dziedziczenie autosomalne recesywne, gen SMN1, gen SMN2, mutacja de novo, mutacja punktowa, neuron ruchowy, niewydolność oddechowa, nusinersen, rdzeniowy zanik mięśni, splicing pre-mRNA, zaburzenie transkrypcji -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica glutarowa typu 1 (GA1) jest autosomalnie recesywną chorobą metaboliczną wynikającą z niedoboru dehydrogenazy glutarylo-CoA (GCDH), prowadzącą do akumulacji neurotoksycznych metabolitów, takich jak kwas glutarowy i 3-hydroksyglutarowy (3-OH-GA). Wczesna diagnostyka, możliwa już w pierwszych dniach życia dzięki badaniom przesiewowym noworodków, opartym na oznaczeniu glutarylokarnityny (C5DC) w suchej kropli krwi metodą tandemowej spektrometrii masowej (MS/MS), jest kluczowa dla skutecznego leczenia i zapobiegania trwałym powikłaniom neurologicznym. Czułość badania przesiewowego wynosi około 95%, jednak jest niższa (ok. 84%) u pacjentów z fenotypem niskiej wydalności („low excreters”). Diagnostyka potwierdzająca obejmuje ilościowe oznaczenie GA i 3-OH-GA w moczu lub krwi (GC/MS), analizę mutacji genu GCDH oraz ocenę aktywności enzymu GCDH w fibroblastach lub leukocytach. Charakterystyczne zmiany w MRI mózgu, takie jak makrokrania, poszerzone szczeliny Sylwiusza i obustronne zmiany w jądrach podstawy, wspomagają rozpoznanie, zwłaszcza przy niejednoznacznych wynikach biochemicznych.
amniocenteza, analiza kwasów organicznych, badanie biochemiczne, badanie przesiewowe, badanie przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, chromatografia gazowa spektrometria masowa, dehydrogenaza glutarylo-CoA, diagnostyka prenatalna, dysfunkcja naczyniowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, glutarylokarnityna, jądra podstawy, kryzys encefalopatyczny, kwas 3-hydroksyglutarowy, kwas glutarowy, kwasica glutarowa typu 1, napad drgawkowy, obrazowanie tensora dyfuzji, rezonans magnetyczny, spektrometria masowa, sucha kropla krwi -
Leksykon chorób i schorzeń
Fenylketonuria (PKU) to autosomalne recesywne zaburzenie metaboliczne spowodowane deficytem enzymu hydroksylazy fenyloalaninowej (PAH), prowadzące do akumulacji fenyloalaniny w organizmie. W klasycznej postaci PKU stężenie fenyloalaniny we krwi noworodka przekracza 1200 μmol/l (>20 mg/dl), co bez leczenia skutkuje ciężkimi zaburzeniami neurologicznymi, w tym niepełnosprawnością intelektualną, padaczką, zaburzeniami ruchowymi i psychopatologicznymi. Objawy pojawiają się zwykle między 3 a 12 miesiącem życia i obejmują m.in. opóźnienie rozwoju psychoruchowego, drgawki, mikrocefalię oraz charakterystyczny zapach ciała. W łagodniejszych formach PKU poziomy fenyloalaniny wahają się od 120 do 1200 μmol/l, a nasilenie objawów jest proporcjonalne do aktywności enzymu PAH. U kobiet w ciąży nieleczona PKU może prowadzić do poważnych wad rozwojowych płodu, co podkreśla konieczność ścisłej kontroli diety niskofenyloalaninowej przed i w trakcie ciąży.
ataksja móżdżkowa, badanie przesiewowe noworodków, demielinizacja, dieta niskofenyloalaninowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, egzema, fenyloalanina, funkcje poznawcze, funkcje wykonawcze, hiperfenyloalaninemia, hipopigmentacja, hydroksylaza fenyloalaninowa, metabolizm fenyloalaniny, mikrocefalia, napad padaczkowy, niepełnosprawność intelektualna, osteoporoza, parkinsonizm, pegwaliaza, płyny ustrojowe, rozwój psychomotoryczny, sapropteryna, terapia enzymatyczna, uszkodzenie neurologiczne, wada serca, zaburzenie koncentracji uwagi, zaburzenie metaboliczne, zaburzenie psychiczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to genetyczna choroba neurodegeneracyjna charakteryzująca się zanikiem neuronów ruchowych w rdzeniu kręgowym, prowadzącym do postępującego osłabienia i zaniku mięśni. Diagnostyka SMA opiera się na badaniu klinicznym, w tym ocenie hipotoni i osłabienia mięśniowego, oraz na badaniach laboratoryjnych, takich jak oznaczenie kinazy kreatynowej (CK), która może być nieznacznie podwyższona w typach SMA 2 i 3, ale zwykle prawidłowa w typie 1. Złotym standardem diagnostycznym są badania genetyczne wykrywające homozygotyczną delecję genu SMN1 na chromosomie 5q13, obecne u ponad 95% pacjentów. Testy PCR i MLPA pozwalają na wykrycie delecji eksonów 7 i 8 SMN1 oraz określenie liczby kopii genu SMN2, co koreluje z fenotypem i ciężkością choroby (≥3 kopie SMN2 wiążą się z łagodniejszym przebiegiem). W przypadku braku delecji SMN1 konieczne jest dalsze sekwencjonowanie i analiza dawki genu w celu wykrycia mutacji punktowych lub delecji pojedynczej kopii.
amniocenteza, badanie nosicielstwa, badanie przesiewowe noworodków, badanie przewodnictwa nerwowego, biopsja mięśnia, diagnostyka prenatalna, elektromiografia, fascykulacje języka, hiporefleksja, hipotonia, homozygotyczna delecja, kinaza kreatynowa, Multiplex Ligation-dependent Probe Amplification, mutacja genu SMN1, nusinersen, rdzeniowy zanik mięśni, reakcja łańcuchowa polimerazy, risdiplam, terapia genowa -
Leksykon chorób i schorzeń
Plagiocefalia i brachycefalia, określane jako zespół płaskiej głowy, to najczęstsze deformacje czaszki u niemowląt, dotykające od 20% do 50% populacji dziecięcej. Plagiocefalia charakteryzuje się asymetrycznym spłaszczeniem głowy, natomiast brachycefalia – symetrycznym spłaszczeniem potylicy. Częstość występowania deformacyjnej plagiocefali wynosi 15-20%, a w niektórych badaniach sięga nawet 46,6%. Synostotyczna brachycefalia, związana z synostozą dwuwieńcową, występuje rzadziej – około 0,5 na 10 000 żywych urodzeń. Zespół płaskiej głowy jest częściej diagnozowany u chłopców (stosunek płci męskiej do żeńskiej od 1:1 do 3:1) i często współwystępuje z wrodzonym mięśniowym kręczem szyi (70-95% przypadków). Od momentu wprowadzenia kampanii „Back to Sleep” w 1992 roku, częstość deformacyjnej plagiocefali wzrosła nawet o 400-600%, co wiąże się zarówno z rzeczywistym wzrostem, jak i zwiększoną świadomością problemu.
badanie przesiewowe noworodków, brachycefalia, jednostronna kraniosynostoza wieńcowa, kraniosynostoza, kręcz szyi, opóźnienie rozwojowe, plagiocefalia, plagiocefalia pozycyjna, preferencja pozycyjna, spłaszczenie czaszki, terapia hełmowa, zespół płaskiej głowy -
Leksykon chorób i schorzeń
Leukodystrofia metachromatyczna (MLD) to rzadka, autosomalnie recesywna choroba lizosomalna spowodowana niedoborem arylosulfatazy A (ASA) związaną z mutacjami genu ARSA, prowadząca do akumulacji sulfatydów i postępującej demielinizacji OUN i obwodowego układu nerwowego. Częstość występowania MLD waha się globalnie od 1:40 000 do 1:160 000 urodzeń, z wyższą prewalencją w populacjach północnoeuropejskich i północnoamerykańskich (1:40 000–1:100 000). W Polsce prewalencja urodzeniowa wynosi 4,1 na 100 000, co jest najwyższą wartością w porównaniu do innych krajów europejskich. MLD klasyfikuje się klinicznie na postać późną niemowlęcą (50-60% przypadków, początek około 2. roku życia), młodzieńczą (20-30%, początek między 4. a 16. rokiem życia) oraz dorosłą (15-20%, objawy pojawiają się w wieku nastoletnim lub później). Postać dorosła jest często niedodiagnozowana i mylona z zaburzeniami psychicznymi, co opóźnia terapię.
arylosulfataza A, badanie przesiewowe noworodków, badanie przesiewowe płodu, choroba autosomalna recesywna, choroba lizosomalna, choroba neurodegeneracyjna, demielinizacja, diagnostyka prenatalna, gen ARSA, leukodystrofia metachromatyczna, metoda diagnostyczna, niedodiagnozowanie, nosiciel mutacji, nosicielstwo, obwodowy układ nerwowy, ośrodkowy układ nerwowy, postać dorosła, postać młodzieńcza, przeszczep, schizofrenia, śmiertelność, sulfatydy, terapia genowa, zapadalność -
Leksykon chorób i schorzeń
Talasemia jest jedną z najczęstszych chorób monogenowych na świecie, z około 5,2% populacji będącej nosicielami patogennego genu hemoglobiny. Rocznie rodzi się ponad 330 tysięcy noworodków z ciężkimi postaciami chorób hemoglobinowych, w tym ponad 40 tysięcy z talasemią, z czego około 25,5 tysiąca wymaga transfuzji. Choroba jest szczególnie rozpowszechniona w tzw. „pasie talasemii”, obejmującym region Morza Śródziemnego, Bliski Wschód oraz Azję Południowo-Wschodnią, gdzie częstość nosicielstwa beta-talasemii sięga od 0,6% do nawet 18% w zależności od regionu i grupy etnicznej. Alfa-talasemia jest szczególnie powszechna w Azji Południowo-Wschodniej i Afryce, z częstością alleli sięgającą 60-80% w niektórych populacjach. W wyniku migracji talasemia staje się coraz bardziej powszechna w krajach nieendemicznych, takich jak Europa Zachodnia i Ameryka Północna, gdzie obserwuje się wzrost liczby pacjentów, zwłaszcza pochodzenia azjatyckiego i śródziemnomorskiego.
alfa-talasemia, badanie przesiewowe noworodków, beta-talasemia major, beta+-talasemia, diagnostyka prenatalna, gen hemoglobiny, genotyp, hemoglobinopatia, luspatercept, poradnictwo genetyczne, przeszczep szpiku kostnego, rejestr narodowy, talasemia, talasemia major, talasemia minor, terapia chelatująca żelazo, transfuzja krwi, zaburzenie hemoglobiny -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedokrwistość sierpowatokrwinkowa (SCD) jest ciężkim, dziedzicznym zaburzeniem hemoglobiny wynikającym z mutacji w genie beta-globiny, prowadzącym do produkcji hemoglobiny S. Wczesna diagnostyka, obejmująca badania przesiewowe noworodków (pobranie krwi z pięty i analiza obecności HbS), jest kluczowa dla zapobiegania powikłaniom. Diagnostyka potwierdzająca opiera się na elektroforezie hemoglobiny i wysokosprawnej chromatografii cieczowej (HPLC), które umożliwiają rozróżnienie homozygotycznej niedokrwistości sierpowatokrwinkowej (HbSS) od cechy sierpowatokrwinkowej (HbAS) oraz innych wariantów, takich jak hemoglobina SC czy beta-talasemia. Test rozpuszczalności hemoglobiny S (SCST) cechuje się wysoką czułością (98,9%) i swoistością (100%) u dorosłych, ale nie jest zalecany u noworodków ze względu na interferencję hemoglobiny płodowej (HbF). Diagnostyka prenatalna obejmuje biopsję kosmówki (8-12 tydzień ciąży) i amniocentezę (około 16 tygodnia), szczególnie u par z ryzykiem genetycznym. Morfologia krwi obwodowej wykazuje niedokrwistość i retikulocytozę, a rozmaz pozwala na wykrycie krwinek sierpowatych, choć nie jest wystarczający do pełnej diagnozy.
amniocenteza, badanie czynnościowe płuc, badanie przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, choroba sierpowatokrwinkowa, diagnostyka preimplantacyjna, elektroforeza hemoglobiny, erytrocytoza, hemoglobina S, konsultacja genetyczna, leukocytoza, mikroalbuminuria, morfologia krwi obwodowej, mutacja genu beta-globiny, niedokrwistość hemolityczna, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, ostry zespół klatki piersiowej, profilaktyka antybiotykowa, profilaktyka penicyliną, przełom naczyniowo-okluzyjny, przezczaszkowy doppler, reakcja łańcuchowa polimerazy, rozmaz krwi obwodowej, wysokosprawna chromatografia cieczowa -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica izowalerianowa (IVA) to autosomalnie recesywna choroba metaboliczna wynikająca z niedoboru dehydrogenazy izowalerylo-CoA, prowadząca do zaburzeń metabolizmu leucyny. Klinicznie wyróżnia się postać ostrą noworodkową, manifestującą się w pierwszych dniach życia (średnio 6-7 dzień) objawami takimi jak zaburzenia karmienia, wymioty, letarg, drgawki, hipotonia oraz charakterystyczny zapach „spoconych stóp”. Śmiertelność w tej grupie wynosi około 33%. Postać przewlekła przerywana ujawnia się później, zwykle w niemowlęctwie lub dzieciństwie, z objawami nawracających kryzysów metabolicznych wywołanych infekcjami, głodzeniem lub dietą bogatą w białko, a także opóźnieniem rozwoju psychoruchowego i zaburzeniami wzrostu. Śmiertelność w tej formie jest znacznie niższa, około 3%. Kryzysy metaboliczne charakteryzują się kwasicą metaboliczną z podwyższoną luką anionową, ketonurią, hiperamonemią oraz zaburzeniami hematologicznymi (trombocytopenia, leukopenia). Diagnostyka opiera się na wykryciu podwyższonego poziomu izowaletylokarnityny (C5-acylokarnityny) w badaniach przesiewowych noworodków.
badanie przesiewowe noworodków, dehydrogenaza izowalerylo-CoA, dekompensacja metaboliczna, drżenie, dysmetria, failure to thrive, hiperamonemia, hiperglikemia, hipoglikemia, hipotonia, hipotonia mięśniowa, ketonuria, kryzys metaboliczny, kwasica izowalerianowa, kwasica ketonowa, kwasica metaboliczna, kwasica metylomalonowa, kwasica propionowa, leucyna, leukopenia, luka anionowa, napad drgawkowy, niepełnosprawność intelektualna, obrzęk mózgu, opóźnienie rozwoju psychoruchowego, ostra postać noworodkowa, padaczka, pancytopenia, przewlekła postać przerywana, trombocytopenia, zaburzenia karmienia, zahamowanie szpiku kostnego -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba syropu klonowego (MSUD) to rzadka, dziedziczna dysfunkcja metabolizmu aminokwasów rozgałęzionych (leucyny, izoleucyny, waliny), wymagająca ścisłego, dożywotniego leczenia dietetycznego z ograniczeniem BCAA oraz regularnego monitorowania ich stężeń w osoczu. W ostrych epizodach dekompensacji metabolicznej, przy stężeniach leucyny >380 μmol/L, konieczna jest natychmiastowa interwencja obejmująca całkowite wstrzymanie podaży białka, intensywną terapię żywieniową (glukoza 5-8 mg/kg/min u niemowląt), wlewy insuliny, a w ciężkich przypadkach dializę otrzewnową lub hemodializę. Suplementacja tiaminy (8-300 mg/dobę) jest wskazana u pacjentów z typem MSUD reagującym na witaminę B1. Przeszczepienie wątroby, zwiększające aktywność enzymu BCKD o 9-13%, stanowi skuteczną opcję terapeutyczną dla klasycznych postaci MSUD, umożliwiając normalizację metabolizmu i rezygnację z restrykcyjnej diety, choć nie odwraca istniejących uszkodzeń neurologicznych.
aminokwasy rozgałęzione, aminokwasy w osoczu, badanie przesiewowe noworodków, choroba syropu klonowego, ciągła terapia nerkozastępcza, dekompensacja metaboliczna, dieta niskoproteinowa, enzym BCKD, fenylmaślan sodu, kompleks BCKDC, kontrola metaboliczna, kryzys metaboliczny, leki immunosupresyjne, nanocząsteczki lipidowe, obrzęk mózgu, ostra dekompensacja, podejście multidyscyplinarne, przeszczepienie wątroby, rozgałęzione aminokwasy, stan odżywienia, stres metaboliczny, stres oksydacyjny, terapia genowa, terapia mRNA, terapia żywieniowa, wektor AAV -
Leksykon chorób i schorzeń
Homocystynuria to rzadkie, autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne wynikające z niedoboru syntazy β-cystationiny (CBS), prowadzące do akumulacji homocysteiny we krwi i moczu. Diagnostyka opiera się na oznaczeniu całkowitego stężenia homocysteiny (tHcy) w osoczu, gdzie wartości powyżej 100 μmol/l (norma <15 μmol/l) wraz z podwyższonym lub granicznie wysokim stężeniem metioniny wskazują na klasyczną postać choroby. Badania przesiewowe noworodków, wykonywane między 24 a 72 godziną życia, wykorzystują metioninę jako marker, jednak ich czułość jest ograniczona, z ryzykiem fałszywie ujemnych wyników sięgającym 50%, zwłaszcza u wcześniaków i dzieci żywionych pozajelitowo. Diagnostyka różnicowa obejmuje wykluczenie wtórnych przyczyn hiperhomocysteinemii oraz defektów remetylacji, a potwierdzenie rozpoznania może wymagać oznaczenia aktywności enzymu CBS w hodowanych fibroblastach lub badania genetycznego mutacji w genie CBS i innych genach związanych z metabolizmem homocysteiny.
aminokwasy w osoczu, badanie biochemiczne, badanie genetyczne, badanie przesiewowe noworodków, diagnostyka prenatalna, dieta niskometioninowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, fibroblasty skóry, gen CBS, gen MTHFR, homocysteina całkowita, homocystynuria, krótkowzroczność, metabolizm homocysteiny, morfologia krwi, przemieszczenie soczewki, spektrometria masowa, suplementacja kwasu foliowego, syntaza β-cystationiny, szlak transsulfuracji, udar mózgu, zakrzepica, zakrzepica żylna, zespół Marfana, zespół nadpobudliwości psychoruchowej -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica glutarowa typu 1 (GA1) jest dziedziczną chorobą metaboliczną spowodowaną deficytem dehydrogenazy glutarylo-CoA (GCDH), której rokowanie zależy od wczesnej diagnozy, odpowiedniego leczenia oraz biochemicznego podtypu choroby. Wczesne wykrycie w badaniach przesiewowych noworodków znacząco poprawia wyniki neurologiczne, zmniejszając częstość uszkodzeń prążkowia do 7% w porównaniu do 47% i 90% w kohortach z późniejszą diagnozą. Optymalne leczenie obejmuje dietę bez lizyny wzbogaconą w argininę, suplementację L-karnityny oraz awaryjne dożylne wlewy dekstrozy i soli fizjologicznej podczas chorób, co pozwala na prawidłowy rozwój motoryczny i funkcje poznawcze. Nieprzestrzeganie zaleceń terapeutycznych zwiększa ryzyko zaburzeń ruchowych (OR 35; 95% CI, 5,88-208,39) i ostrych kryzysów encefalopatycznych (OR 51,32; 95% CI, 2,65-993,49). Biochemiczny fenotyp wysokiego wydalania (high excreter) jest istotnym czynnikiem ryzyka upośledzenia funkcji poznawczych, natomiast uszkodzenie zwojów podstawy oraz nieprawidłowości istoty białej korelują z gorszym rokowaniem neurologicznym.
arginina, badanie przesiewowe noworodków, dehydrogenaza glutarylo-CoA, dieta niskobiałkowa, dystonia, istota biała, kryzys encefalopatyczny, kwasica glutarowa typu 1, L-karnityna, leczenie metaboliczne, makrocefalia, napad padaczkowy, płyn mózgowo-rdzeniowy, upośledzenie funkcji poznawczych, uszkodzenie prążkowia, wlew dożylny, zaburzenie ruchu, zwoje podstawy -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobory odporności pierwotne (PI) to grupa ponad 350 rzadkich, przewlekłych zaburzeń charakteryzujących się defektami w układzie odpornościowym, które mogą obejmować nieprawidłowy rozwój, uszkodzenie lub brak poszczególnych elementów immunologicznych. Leczenie jest zindywidualizowane i zależy od rodzaju oraz nasilenia defektu, obejmując terapię zastępczą immunoglobulinami (IVIG lub SCIG) w dawkach początkowych 400-600 mg/kg co 3-4 tygodnie, profilaktykę i leczenie infekcji, a także przeszczep komórek macierzystych hematopoetycznych (HSCT) w ciężkich przypadkach, takich jak SCID. Terapia genowa, choć obecnie dostępna głównie w badaniach klinicznych, stanowi obiecującą alternatywę dla HSCT, zwłaszcza przy braku zgodnego dawcy. Nowoczesne terapie celowane, takie jak inhibitory JAK czy PI3K, oraz terapia interferonem gamma i czynniki wzrostu, pozwalają na kontrolę dysregulacji immunologicznej i autoimmunizacji z mniejszą toksycznością niż tradycyjne leki immunosupresyjne.
agammaglobulinemia, agammaglobulinemia sprzężona z chromosomem X, badanie przesiewowe noworodków, bakteria otoczkowa, ciężki złożony niedobór odporności, edycja genów, hipogammaglobulinemia, immunoglobulina, immunoglobulina dożylna, immunoglobulina podskórna, leczenie przeciwdrobnoustrojowe, leczenie ukierunkowane, medycyna precyzyjna, niedobór deaminazy adenozyny, niedobór dopełniacza, niedobór przeciwciał, problem neurorozwojowy, profilaktyka antybiotykowa, profilaktyka przeciwgrzybicza, przeszczep grasicy, przeszczep komórek macierzystych hematopoetycznych, przeszczep szpiku kostnego, przewlekła choroba ziarniniakowa, szczepionka koniugowana, szczepionka pneumokokowa, terapia biologiczna, terapia genowa, terapia zastępcza enzymami, terapia zastępcza immunoglobulinami, wrodzony niedobór odporności, zespół DiGeorge’a, zespół hiper-IgM, zespół Wiskotta-Aldricha, złożony niedobór odporności -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba syropu klonowego (MSUD) to rzadki autosomalnie recesywny wrodzony błąd metabolizmu charakteryzujący się zaburzeniem rozkładu rozgałęzionych aminokwasów. Światowa częstość występowania wynosi około 1:185 000 żywych urodzeń, z wyższą częstością w populacjach o wysokim wskaźniku konsangwinizmu, np. Menonitów (1:380 do 1:176), Żydów Aszkenazyjskich (1:26 000) czy Romów w Portugalii (1:71). Diagnostyka opiera się na badaniach przesiewowych noworodków, które wykorzystują tandemową spektrometrię mas (MS/MS) do ilościowego profilowania aminokwasów, w tym leucyny i alloizoleucyny. Wczesne rozpoznanie, najlepiej przed 10. dniem życia, oraz odpowiednie leczenie dietetyczne i monitorowanie biochemiczne są kluczowe dla zapobiegania ciężkim powikłaniom neurologicznym i śmiertelności, zwłaszcza w klasycznej postaci choroby. Warianty łagodne mogą być pomijane w badaniach przesiewowych ze względu na prawidłowe poziomy leucyny w okresie noworodkowym, co wymaga szczególnej uwagi klinicznej.
aktywność enzymatyczna, alloizoleucyna, amniocenteza, badanie przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, choroba syropu klonowego, dekompensacja metaboliczna, dziedziczenie autosomalne recesywne, efekt założyciela, encefalopatia, enzym BCKD, genetyk biochemiczny, homozygotyczna delecja, ketonuria, konsangwinizm, opistotonus, płyn owodniowy, remisja, rozgałęzione aminokwasy, tandemowa spektrometria mas, terapia genowa, wektor wirusowy, wrodzony błąd metabolizmu, zaburzenie poznawcze -
Leksykon chorób i schorzeń
Adrenoleukodystrofia (ALD) to rzadkie, dziedziczne zaburzenie peroksysomalne spowodowane mutacjami w genie ABCD1, prowadzące do akumulacji bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (VLCFA) i uszkodzenia mieliny w ośrodkowym układzie nerwowym oraz niewydolności nadnerczy. Choroba manifestuje się w różnych formach, w tym dziecięcą mózgową ALD (CALD), adrenomieloneuropatią (AMN) i chorobą Addisona. Diagnostyka opiera się na badaniach biochemicznych i genetycznych, a kluczowe jest regularne monitorowanie progresji za pomocą rezonansu magnetycznego (MRI) mózgu co 6-12 miesięcy, co pozwala na wczesne wykrycie zmian w istocie białej przed pojawieniem się objawów klinicznych. Niewydolność nadnerczy, występująca u wielu pacjentów, wymaga stałego monitorowania i leczenia zastępczego kortykosteroidami (glikokortykoidami i mineralokortykoidami), co jest niezbędne do zapobiegania zagrażającym życiu powikłaniom. Kompleksowa opieka nad pacjentem z ALD wymaga interdyscyplinarnego zespołu specjalistów, w tym endokrynologów, neurologów, genetyków, psychologów oraz zespołów rehabilitacyjnych i wsparcia psychospołecznego.
adrenoleukodystrofia, adrenomieloneuropatia, badanie przesiewowe noworodków, choroba Addisona, długołańcuchowy kwas tłuszczowy, dziecięca mózgowa adrenoleukodystrofia, dziedziczne zaburzenie metaboliczne, fizjoterapia, gen ABCD1, leczenie wspomagające, mózgowa postać ALD, napad padaczkowy, niewydolność nadnerczy, opieka paliatywna, opieka skoncentrowana na pacjencie, poradnictwo genetyczne, przeszczep komórek macierzystych, przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych, przeszczep szpiku kostnego, rezonans magnetyczny, skurcz mięśni, sztywność mięśni, terapia genowa, terapia zastępcza kortykosteroidami, uszkodzenie mieliny, wektor lentiwirusowy, zaburzenia czynności nadnerczy, zaburzenie metaboliczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Wrodzone błędy metabolizmu (WBM) to genetycznie uwarunkowane choroby metaboliczne wynikające z defektu pojedynczego enzymu lub białka, prowadzące do wielonarządowych zaburzeń, w tym neurologicznych. Śmiertelność u dzieci z WBM wynosi około 25% w populacjach bez rozszerzonych badań przesiewowych noworodków. Kluczowymi czynnikami prognostycznymi negatywnie wpływającymi na przeżycie są podwyższony INR (HR: 0,17, 95% CI: 0,03-0,87, p=0,034), hipoglikemia (HR: 0,48, 95% CI: 0,25-0,91, p=0,026) oraz hipoalbuminemia (HR: 0,09, 95% CI: 0,03-0,26, p<0,001). Na ich podstawie opracowano indeks IGAm (INR-Glucose-Albumin metabolic index), który skutecznie prognozuje długoterminowe przeżycie pacjentów z WBM (c-Harrel 0,73). Wczesne rozpoznanie i interwencja, wspierane przez rozszerzone badania przesiewowe noworodków (ENS) oraz podejście multiomiczne (genetyka, biochemia), znacząco poprawiają rokowanie i umożliwiają wdrożenie terapii zastępczej enzymami, dietetycznej, witaminowej czy przeszczepów narządów.
adrenoleukodystrofia, badanie przesiewowe noworodków, choroba Fabry’ego, cystynoza, dieta ketogeniczna, hipoalbuminemia, hipoglikemia, kwasica metaboliczna, kwasica metylomalonowa, leczenie nerkozastępcze, leukodystrofia metachromatyczna, metabolizm aminokwasów, niedobór karnityny, niedokrwistość, niewydolność wielonarządowa, podwyższone transaminazy, przeszczep komórek macierzystych, przeszczep wątroby, sepsa noworodkowa, sinica, terapia enzymatyczna zastępcza, terapia genowa, upośledzenie intelektualne, utlenianie kwasów tłuszczowych, wrodzony błąd metabolizmu, zaburzenie elektrolitowe, zaburzenie oddechowe
