Adrenoleukodystrofia
Epidemiologia
Adrenoleukodystrofia (ALD) jest najczęstszym zaburzeniem peroksysomalnym o częstości występowania szacowanej na 1:14 000-17 000 żywych urodzeń, z wyższą częstością u noworodków płci męskiej (około 1:21 000). Choroba ma sprzężony z chromosomem X charakter dziedziczenia, co powoduje pełnoobjawowy przebieg u mężczyzn, podczas gdy kobiety są zazwyczaj nosicielkami z łagodniejszymi objawami. Niewydolność nadnerczy dotyczy 80-86% mężczyzn z ALD, najczęściej między 3 a 10 rokiem życia, a wczesne wykrycie zmian demielinizacyjnych w mózgu za pomocą MRI jest kluczowe dla wdrożenia leczenia, w tym allogenicznego przeszczepu krwiotwórczych komórek macierzystych (HSCT). Zalecane jest regularne monitorowanie poziomów ACTH i kortyzolu co 3-4 miesiące w pierwszych 2 latach życia oraz MRI mózgu od 12-18 miesiąca życia z częstotliwością dostosowaną do wieku i obecności zmian.
Epidemiologia Adrenoleukodystrofii
leukodystrofia/” title=”adrenoleukodystrofia” class=”to-tag” data-termid=”64480″>Adrenoleukodystrofia (ALD) jest najczęstszym zaburzeniem peroksysomalnym występującym na świecie. Według różnych źródeł, częstość występowania ALD szacuje się na około 1 na 14 000-17 000 żywych urodzeń (uwzględniając zarówno mężczyzn, jak i kobiety)123. Niektóre badania podają szerszy zakres występowania – od 1 na 20 000 do 1 na 50 000 osób45. W przypadku noworodków płci męskiej częstość występowania wynosi około 1 na 21 0006. Noworodkowa postać adrenoleukodystrofii występuje rzadziej – z częstością około 1 na 50 0001.
Warto zaznaczyć, że dane dotyczące częstości występowania ALD mogą ulec zmianie w wyniku wprowadzenia badań przesiewowych noworodków, które umożliwiają wczesne wykrycie choroby. Na przykład, badanie przeprowadzone w stanie Minnesota w USA wykazało znacznie wyższą częstość występowania ALD niż wcześniej raportowano – 1 na 4845 u dziewczynek i 1 na 3878 u chłopców7. Z kolei w Kalifornii po wprowadzeniu badań przesiewowych odnotowano częstość 1 na 14 397 u chłopców i 1 na 9593 u dziewczynek7.
Występowanie geograficzne i etniczne
Adrenoleukodystrofia występuje na całym świecie i dotyka wszystkich grup etnicznych bez wyraźnej predylekcji rasowej16. Choroba została zdiagnozowana we wszystkich krajach europejskich i latynoamerykańskich, a także w Chinach, Japonii, Indiach, Izraelu, Arabii Saudyjskiej oraz wśród różnych grup etnicznych, w tym Afroamerykanów, rdzennych Amerykanów i Maorysów8.
Chociaż choroba nie wykazuje predylekcji do konkretnych grup etnicznych, niektóre badania sugerują wyższą częstość występowania wariantów patogennych genu ABCD1 u osób pochodzenia latynoskiego i afrykańskiego79. Jednocześnie zaobserwowano wyższy wskaźnik diagnostyczny wśród osób pochodzenia kaukaskiego, co może sugerować potencjalną stronniczość rasową w diagnozowaniu choroby przed wprowadzeniem badań przesiewowych noworodków7.
W Japonii częstość występowania ALD szacuje się na poziomie 1 na 30 000 do 1 na 50 000 chłopców, co jest zbliżone do danych z innych krajów10. We Francji szacuje się, że częstość występowania ALD wynosi około 1 na 17 000 urodzeń, z czego 35-40% może rozwinąć dziecięcą mózgową postać ALD (CCALD), co prowadzi do oczekiwanej rocznej zachorowalności na poziomie 5-6 chłopców w tym kraju11.
Rozkład płciowy
Adrenoleukodystrofia sprzężona z chromosomem X (X-ALD) występuje znacznie częściej u mężczyzn niż u kobiet ze względu na dziedziczenie recesywne sprzężone z chromosomem X16. Mężczyźni z jedną zmutowaną kopią genu ABCD1 rozwijają pełnoobjawową chorobę, podczas gdy kobiety są zazwyczaj nosicielkami i mogą wykazywać łagodniejsze objawy lub pozostawać bezobjawowe12.
Około 80% kobiet z genem ALD rozwinie pewne objawy adrenomieloneuropatii (AMN) w ciągu życia, zazwyczaj w późniejszym wieku niż mężczyźni i z wolniejszą progresją13. U kobiet rozwój mózgowej leukodystrofii lub niewydolności nadnerczy jest niezwykle rzadki i został opisany jedynie w pojedynczych przypadkach13.
Według danych z 2023 roku, około 60% przypadków ALD diagnozowano u mężczyzn w oparciu o płciowo-specyficzną częstość występowania choroby w siedmiu głównych rynkach medycznych (7MM: USA, Niemcy, Hiszpania, Włochy, Francja, Wielka Brytania i Japonia)14.
Nadzór i monitorowanie choroby
Wczesna diagnoza i systematyczne monitorowanie są kluczowe w leczeniu adrenoleukodystrofii, szczególnie w przypadku pacjentów bezobjawowych zidentyfikowanych poprzez badania przesiewowe noworodków lub badania rodzinne215.
Badania przesiewowe noworodków
Badania przesiewowe noworodków w kierunku ALD zostały wprowadzone w wielu krajach, co pozwala na wczesne wykrycie choroby i wdrożenie odpowiedniego monitorowania oraz interwencji terapeutycznych37. Stan Nowy Jork jako pierwszy w Stanach Zjednoczonych wprowadził badania przesiewowe noworodków w kierunku ALD w 2013 roku, po uchwaleniu tzw. Aidens Law1617.
W 2016 roku ALD została dodana do Recommended Uniform Screening Panel (RUSP) w Stanach Zjednoczonych, co stanowi listę zaburzeń zalecanych do badań przesiewowych noworodków przez Departament Zdrowia i Opieki Społecznej1718. Obecnie badania przesiewowe w kierunku ALD są prowadzone w 44 stanach USA, na Tajwanie oraz w Holandii, a w Japonii, Włoszech i Chinach prowadzone są badania pilotażowe16.
Protokoły badań przesiewowych różnią się między poszczególnymi ośrodkami, ale wszystkie obejmują pomiar bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (VLCFA) z próbki krwi oraz badania potwierdzające7. Po potwierdzeniu rozpoznania ALD, pacjenci kierowani są na konsultacje genetyczne oraz do ośrodków specjalistycznych w celu dalszego monitorowania i leczenia7.
Monitorowanie niewydolności nadnerczy
Niewydolność nadnerczy występuje u około 80-86% mężczyzn z ALD, z najwyższym poziomem zachorowań między 3 a 10 rokiem życia719. Chociaż VLCFA zaczynają kumulować się już w okresie płodowym, nie odnotowano przypadków niewydolności nadnerczy przy urodzeniu. Najwcześniejsze biochemiczne oznaki niewydolności nadnerczy zaobserwowano u pacjentów w wieku 5 tygodni i 3,5 miesiąca7.
Eksperci zalecają regularne badania przesiewowe w kierunku niewydolności nadnerczy u wszystkich pacjentów płci męskiej z rozpoznaną ALD. Rekomendowane jest badanie poziomów ACTH i kortyzolu co 3-4 miesiące w pierwszych 2 latach życia, a następnie co 4-6 miesięcy719. Nie ma zaleceń dotyczących badań przesiewowych w kierunku niewydolności nadnerczy u kobiet z ALD, ponieważ częstość występowania tej komplikacji jest u nich niska7.
Monitorowanie rezonansu magnetycznego
Wszyscy neurologicznie bezobjawowi mężczyźni z potwierdzonym rozpoznaniem ALD powinni być poddawani regularnemu monitorowaniu za pomocą rezonansu magnetycznego (MRI) mózgu, ponieważ ponad połowa z nich ostatecznie rozwinie postępującą leukodystrofię20. Wczesne wykrycie zmian w mózgu może umożliwić wdrożenie leczenia, które potencjalnie może zapobiec najpoważniejszym konsekwencjom choroby21.
Panel ekspertów osiągnął 95,7% konsensusu dotyczącego następujących parametrów nadzoru:
- Wykonanie pierwszego MRI między 12 a 18 miesiącem życia
- Wykonanie drugiego MRI rok po badaniu wyjściowym
- Między 3 a 12 rokiem życia wykonywanie MRI ze wzmocnieniem kontrastowym co 6 miesięcy
- Po 12 roku życia wykonywanie MRI raz w roku22
W przypadku wykrycia zmiany demielinizacyjnej zaleca się wykonywanie MRI ze wzmocnieniem kontrastowym co 3 miesiące oraz pilne skierowanie do ośrodka transplantacyjnego, jeśli rozwijają się zmiany zapalne19. Rutynowe nadzorowanie za pomocą MRI nie jest zalecane u kobiet, ponieważ leukodystrofia występuje u nich rzadko20.
Znaczenie nadzoru w adrenoleukodystrofii
Monitorowanie bezobjawowych chłopców i mężczyzn z ALD jest istotne z dwóch głównych powodów:
- Wczesnego wykrycia niewydolności nadnerczy
- Wczesnego wykrycia mózgowej postaci ALD za pomocą MRI, co umożliwia rozważenie allogenicznego przeszczepu krwiotwórczych komórek macierzystych (HSCT), jeśli dostępny jest zgodny dawca8
Noworodek płci męskiej z rozpoznaniem ALD ma 35-40% ryzyko rozwoju mózgowej postaci ALD między 3 a 18 rokiem życia, choć mózgowa postać ALD może wystąpić również w dorosłości8. Szacuje się, że w ciągu 10 lat około 20% pacjentów z adrenomieloneuropatią (AMN) rozwinie mózgową postać choroby23.
Ze względu na brak biomarkerów prognostycznych, niemożliwe jest przewidzenie przebiegu choroby u poszczególnych pacjentów z ALD, co prowadzi do jednolitego, rozszerzonego monitorowania wszystkich bezobjawowych mężczyzn z tym rozpoznaniem16.
Rejestry i nadzór populacyjny
Dla lepszego zrozumienia naturalnej historii ALD oraz czynników związanych z początkiem i progresją choroby, tworzone są rejestry pacjentów na poziomie krajowym i międzynarodowym24.
Krajowe i międzynarodowe rejestry
Krajowy Rejestr ALD na Uniwersytecie Minnesoty dąży do stworzenia największego na świecie zbioru informacji klinicznych, skanów MRI i próbek biologicznych związanych z ALD24. Jest to prospektywny, nieterapeutyczny protokół mający na celu utworzenie i utrzymanie rejestru uczestników z ALD oraz znanych/domniemanych nosicieli ALD24.
Dane epidemiologiczne dotyczące ALD są gromadzone i analizowane w siedmiu głównych rynkach medycznych (7MM): Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Francji, Włoszech, Hiszpanii, Wielkiej Brytanii i Japonii2526. Według analizy, w 2017 roku całkowita liczba przypadków ALD w tych krajach wynosiła 55 24226.
Wśród pięciu krajów europejskich, Niemcy miały najwyższą zdiagnozowaną częstość występowania ALD z 1895 przypadkami, następnie Francja i Wielka Brytania. Włochy miały najniższą zdiagnozowaną częstość występowania – 1126 przypadków w 2017 roku26.
Badania populacyjne i ekonomiczne
We Francji przeprowadzono pierwsze badanie oceniające bezpośrednio wykorzystanie zasobów opieki zdrowotnej i związane z tym koszty leczenia CCALD na podstawie danych z rzeczywistej praktyki klinicznej11. Badanie to oszacowało liczbę pacjentów z CCALD we Francji, ich charakterystykę kliniczną, postępowanie terapeutyczne oraz ewolucję średnio- i długoterminową, poprzez analizę 6-letniego okresu obserwacji11.
Przy analizie ewolucji kosztów w czasie i progresji choroby, zaobserwowano dwa zupełnie różne wzorce między pacjentami poddanymi HSCT a tymi bez HSCT11. HSCT w leczeniu CCALD okazał się kluczowy, gdy wykonywany był wystarczająco wcześnie, aby zapobiec objawom i ciężkim deficytom motorycznym11.
Według danych DelveInsight, rynek ALD w siedmiu głównych rynkach medycznych ma doświadczyć znaczących zmian w okresie 2020-203427. W 2023 roku Stany Zjednoczone odpowiadały za największy rozmiar rynku ALD (około 400 milionów USD) w porównaniu do EU4 (Niemcy, Hiszpania, Włochy, Francja), Wielkiej Brytanii i Japonii14.
Wyzwania i perspektywy w nadzorze nad adrenoleukodystrofią
Pomimo postępów w diagnozowaniu i monitorowaniu ALD, istnieje wiele wyzwań i obszarów wymagających dalszego rozwoju1.
Wyzwania w diagnozowaniu i monitorowaniu
Jednym z głównych wyzwań w diagnostyce ALD jest to, że wczesna identyfikacja choroby pozostaje trudna z powodu niespecyficznych początkowych objawów, które nakładają się na inne problemy medyczne i rozwojowe28. Chociaż programy badań przesiewowych noworodków będą pomagać we wczesnej identyfikacji i nadzorze chłopców z ALD, potencjał opóźnionej diagnozy utrzymuje się tam, gdzie badania te nie są dostępne oraz gdy brak historii rodzinnej uniemożliwia badania rodzinne29.
Kolejnym wyzwaniem jest brak biomarkerów prognostycznych, które pozwoliłyby przewidzieć, którzy chłopcy z ALD rozwiną mózgową postać choroby30. Z tego powodu wszyscy chłopcy zdiagnozowani z ALD muszą być regularnie monitorowani za pomocą MRI30.
Badanie retrospektywne bazy danych Pediatric Health Information System Stowarzyszenia Szpitali Dziecięcych w USA wykazało wyższą częstość występowania patogennych wariantów ABCD1 u osób pochodzenia latynoskiego i afrykańskiego, mimo wyższych wskaźników diagnostycznych u osób rasy kaukaskiej, co sugeruje potencjalną stronniczość rasową w diagnozowaniu przed wprowadzeniem badań przesiewowych noworodków7.
Perspektywy i przyszłe kierunki
Wprowadzenie badań przesiewowych noworodków w kierunku ALD stanowi znaczący postęp w walce z tą chorobą. Wczesna diagnoza umożliwia regularne monitorowanie funkcji nadnerczy i wczesne wykrycie mózgowej postaci ALD, co z kolei pozwala na wdrożenie leczenia, zanim pojawią się nieodwracalne uszkodzenia18.
Zwiększa się również świadomość, że ALD nie jest wyłącznie chorobą wieku dziecięcego. Jest to najczęstsza leukodystrofia diagnozowana w dorosłości, a rosnąca liczba dorosłych pacjentów płci męskiej i żeńskiej uzyskuje diagnozę dzięki zwiększonemu włączeniu ALD do paneli badań przesiewowych noworodków i szerszemu wykorzystaniu testów genetycznych31.
Potrzebne są dalsze badania w celu lepszego zrozumienia naturalnej historii choroby, w tym czynników związanych z początkiem i progresją choroby24. Istotne jest również opracowanie biomarkerów, które mogłyby pomóc w przewidywaniu, którzy pacjenci są narażeni na ryzyko rozwoju mózgowej postaci ALD1.
Konieczne jest również uwzględnienie aspektów psychologicznych diagnozy i nadzoru. Badanie jakościowe wykazało, że chociaż wczesne wykrycie i nadzór umożliwiają potencjalnie ratujące życie leczenie ALD, wiążą się one również z rozszerzonym monitorowaniem, co może mieć wpływ psychologiczny na pacjentów i ich rodziny16.
Istotne jest również rozwijanie międzynarodowej współpracy w zakresie badań i tworzenia rejestrów pacjentów, co pozwoli na lepsze zrozumienie epidemiologii ALD w różnych populacjach oraz na opracowanie bardziej skutecznych strategii diagnostycznych, monitorujących i terapeutycznych1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.