Adrenoleukodystrofia
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Adrenoleukodystrofia (ALD) to genetyczne schorzenie o zróżnicowanym rokowaniu, zależnym od fenotypu klinicznego, wieku wystąpienia objawów, płci oraz dostępności wczesnej diagnostyki i leczenia. Najcięższą postacią jest mózgowa ALD (CALD), która manifestuje się zwykle między 4. a 10. rokiem życia i charakteryzuje się szybkim postępem prowadzącym do całkowitej niepełnosprawności w ciągu 6-24 miesięcy od pojawienia się objawów. Około 35-40% chłopców z mutacją genu ABCD1 rozwija tę postać przed dorosłością, a bez leczenia przeżycie wynosi kilka lat. Adrenomieloneuropatia (AMN) ma wolniejszy przebieg, z objawami pojawiającymi się zwykle w trzeciej dekadzie życia, choć u 20% pacjentów może dojść do rozwoju mózgowej demielinizacji z gorszym rokowaniem. U pacjentów z niewydolnością nadnerczy terapia zastępcza poprawia rokowanie, a u kobiet nosicielek mutacji ABCD1 przebieg choroby jest zwykle łagodniejszy i wolno postępujący, co można monitorować skalą EDSS.
- Wprowadzenie do rokowania w adrenoleukodystrofii
- Rokowanie w różnych typach adrenoleukodystrofii
- Mózgowa postać adrenoleukodystrofii
- Adrenomieloneuropatia
- Niedomoga kory nadnerczy
- Adrenoleukodystrofia u kobiet
- Czynniki wpływające na prognozę i przewidywanie przebiegu choroby
- Zmienność przebiegu klinicznego
- Biomarkery i predyktory przebiegu choroby
- Wpływ wieku i czasu trwania objawów
- Możliwości terapeutyczne i ich wpływ na rokowanie
- Podsumowanie rokowania w adrenoleukodystrofii
Wprowadzenie do rokowania w adrenoleukodystrofii
Adrenoleukodystrofia (ALD) to genetyczne zaburzenie, które głównie wpływa na układ nerwowy i nadnercza. Rokowanie w tej chorobie jest zróżnicowane i zależy od wielu czynników, w tym typu klinicznego, wieku wystąpienia objawów, płci pacjenta oraz dostępności wczesnej diagnostyki i leczenia.12
Generalnie, rokowanie w większości form ALD, zwłaszcza w noworodkowej adrenoleukodystrofii i niektórych postaciach sprzężonej z chromosomem X adrenoleukodystrofii (X-ALD), jest niekorzystne. Jednak pacjenci z adrenomieloneuropatią (AMN) mogą przeżyć ponad 65 lat, choć często z istotną chorobowością.1
Rokowanie w różnych typach adrenoleukodystrofii
Mózgowa postać adrenoleukodystrofii
Postać mózgowa ALD (CALD – Cerebral ALD) charakteryzuje się najgorszym rokowaniem spośród wszystkich typów adrenoleukodystrofii. Typowo objawia się między 4 a 10 rokiem życia i szybko postępuje.3 Około 35-40% chłopców z mutacją genu ABCD1 rozwinie mózgową postać choroby (CCALD) przed osiągnięciem dorosłości.45
Bez odpowiedniego leczenia, osoby z mózgową postacią X-ALD zwykle przeżywają jedynie kilka lat od momentu pojawienia się objawów. Choroba może postępować niezwykle szybko, często prowadząc do całkowitej niepełnosprawności w ciągu zaledwie kilku lat.13
Kluczowe znaczenie ma wczesna diagnoza. W badaniu przeprowadzonym w Brazylii średnie opóźnienie między wystąpieniem objawów a diagnozą CALD wynosiło 11 miesięcy, co znacznie utrudniało wdrożenie skutecznego leczenia, ponieważ postęp choroby może prowadzić do całkowitej niepełnosprawności już w ciągu 6-24 miesięcy.6
Adrenomieloneuropatia
Adrenomieloneuropatia (AMN) ma znacznie wolniejszy przebieg i lepsze rokowanie w porównaniu z postacią mózgową. U pacjentów z AMN choroba może postępować przez wiele dekad.7 Objawy AMN pojawiają się zazwyczaj w trzeciej dekadzie życia, ale mogą wystąpić znacznie wcześniej lub później.8
Należy jednak podkreślić, że około 20% dorosłych mężczyzn z fenotypem AMN z czasem rozwinie mózgową demielinizację, co wiąże się z tak samo złym rokowaniem jak u chłopców z zapalną mózgową ALD.45
Niedomoga kory nadnerczy
Oczekiwana długość życia osób z formą ALD objawiającą się przede wszystkim niewydolnością nadnerczy zależy od nasilenia objawów, ale zazwyczaj jest to najłagodniejsza z trzech głównych postaci choroby.1 Terapia zastępcza jest skuteczna u pacjentów z chorobą Addisona (niedomogą kory nadnerczy), co znacząco poprawia rokowanie w tym aspekcie choroby.1
Adrenoleukodystrofia u kobiet
U kobiet będących nosicielkami mutacji ABCD1 choroba ma zazwyczaj łagodniejszy i wolniejszy przebieg. Progresja choroby rdzenia kręgowego u kobiet jest wykrywalna przy użyciu skali EDSS (Expanded Disability Status Scale), ale postępuje tak powoli, że zmiany stają się istotne dopiero po wielu latach obserwacji.9
W poradnictwie dla kobiet z ALD można podkreślić, że progresja choroby jest zwykle bardzo powolna, z istotnymi zmianami pojawiającymi się na przestrzeni lat lub dekad, choć u pojedynczych pacjentek początek może być wczesny, a choroba bardziej progresywna.9
Czynniki wpływające na prognozę i przewidywanie przebiegu choroby
Zmienność przebiegu klinicznego
Istnieje znaczna zmienność w przebiegu choroby, od mężczyzn z X-ALD, którzy są zależni od wózka inwalidzkiego w wieku 25 lat, po tych, którzy są w stanie chodzić z laską będąc w wieku siedemdziesięciu lat. Ta zmienność jest istotna podczas udzielania porad pacjentom: objawy wystąpią, ale tylko czas pokaże, jak ciężko dotknięta będzie dana osoba.8
Warto podkreślić, że nasilenie i progresja choroby nie mogą być przewidziane dla poszczególnych pacjentów.48 Ostateczny fenotyp X-ALD u danej osoby będzie najprawdopodobniej determinowany przez kombinację kilku modyfikatorów epigenetycznych i środowiskowych, z których większość nie została jeszcze zidentyfikowana.410
Biomarkery i predyktory przebiegu choroby
Najnowsze badania ujawniają istotny wpływ ALD na lipidom oraz dostarczają potencjalnych biomarkerów do przewidywania wyników klinicznych u pacjentów z ALD. Wykazano silny związek między wyższymi poziomami lipidów zawierających kwasy tłuszczowe o bardzo długim łańcuchu (VLCFA) a obecnością mózgowej ALD, niewydolnością nadnerczy i ciężką chorobą rdzenia kręgowego u mężczyzn z ALD.11
U kobiet z ALD poziomy lipidów VLCFA korelują ze wzorcami inaktywacji chromosomu X, a wyższe poziomy są związane z cięższymi manifestacjami choroby. Ogólnie badania dostarczają solidnych dowodów na silny związek między poziomami lipidów VLCFA w osoczu a ciężkością choroby zarówno u mężczyzn, jak i kobiet z ALD.11
Wpływ wieku i czasu trwania objawów
Wiek i czas trwania objawów wydają się być pozytywnie związane z tempem progresji choroby, szczególnie u kobiet.9 U mężczyzn z X-ALD dyskusyjne jest, czy mogą oni pozostać naprawdę bezobjawowi przez całe życie. Wydaje się prawdopodobne, że w przypadku mężczyzn występuje tylko przedobjawowa X-ALD.8
Możliwości terapeutyczne i ich wpływ na rokowanie
Przeszczep komórek macierzystych i terapia genowa
Przeszczep hematopoetycznych komórek macierzystych (HSCT) może przynieść korzyści bezobjawowym pacjentom zidentyfikowanym podczas badań przesiewowych noworodków lub przypadkowych badań obrazowych, a także tym z łagodnymi objawami.1 Jest to obecnie najskuteczniejsza metoda leczenia mózgowej postaci ALD, o ile zostanie przeprowadzona przed znacznym postępem choroby.76
Niestety, większość pacjentów z mózgową demielinizacyjną zapalną adrenoleukodystrofią nie jest diagnozowana na czas, by zastosować HSCT. Opóźnienia w diagnozie znacząco ograniczają skuteczność tej metody leczenia.6
Obiecujące są również nowe metody leczenia oparte na terapii genowej, które mogą spowalniać postęp choroby, jeśli objawy zostaną wykryte wystarczająco wcześnie.3
Leczenie objawowe i wspierające
Dla większości pacjentów z X-ALD nie ma obecnie leczenia przyczynowego ani zapobiegawczego. Leczenie zwykle ogranicza się do objawowego postępowania wspierającego.1410
Terapia zastępcza jest skuteczna w przypadku pacjentów z chorobą Addisona, co stanowi istotny element poprawiający jakość życia i rokowanie w tym aspekcie choroby.1
Podsumowanie rokowania w adrenoleukodystrofii
Rokowanie w adrenoleukodystrofii jest złożone i zależy od wielu czynników, przede wszystkim od postaci klinicznej choroby, płci, wieku wystąpienia objawów oraz dostępności wczesnej diagnostyki i leczenia. Najpoważniejszą postacią jest mózgowa ALD u chłopców, która bez leczenia prowadzi do śmierci w ciągu kilku lat od wystąpienia objawów.37
Prowadzone są intensywne badania nad identyfikacją modyfikatorów epigenetycznych i środowiskowych, które mogłyby pomóc w lepszym przewidywaniu przebiegu klinicznego u poszczególnych pacjentów.10 Obiecujące wyniki dotyczące biomarkerów lipidowych mogą w przyszłości przyczynić się do lepszej oceny prognostycznej i personalizacji leczenia.11
Postępy w zakresie przeszczepów komórek macierzystych i terapii genowej dają nadzieję na poprawę rokowania, szczególnie jeśli leczenie zostanie wdrożone na wczesnym etapie choroby.3 Podkreśla to ogromne znaczenie wczesnej diagnostyki, w tym badań przesiewowych noworodków, w poprawie długoterminowych wyników u pacjentów z adrenoleukodystrofią.16
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.
Materiały źródłowe
- #1 X-linked adrenoleukodystrophy: MedlinePlus GeneticsLockhttps://medlineplus.gov/genetics/condition/x-linked-adrenoleukodystrophy/
X-linked adrenoleukodystrophy is a genetic disorder that mainly affects the nervous system and the adrenal glands, which are located on top of each kidney. […] The rate at which this disorder progresses is variable but can be extremely rapid, often leading to total disability within a few years. The life expectancy of individuals with this type depends on whether early diagnosis and treatment are available. Without treatment, individuals with the cerebral form of X-linked adrenoleukodystrophy usually survive only a few years after symptoms begin. […] The life expectancy of individuals with the adrenal insufficiency form depends on the severity of the signs and symptoms, but typically this is the mildest of the three types. […] Rarely, individuals with X-linked adrenoleukodystrophy develop multiple features of the disorder in adolescence or early adulthood. In addition to adrenocortical insufficiency, these individuals usually have psychiatric disorders and a loss of intellectual function (dementia). It is unclear whether these individuals have a distinct form of the condition or a variation of one of the previously described types.
- #1 Adrenoleukodystrophy – StatPearls – NCBI Bookshelfhttps://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562328/
The prognosis for neonatal adrenoleukodystrophy and most forms of X-ALD is generally poor. […] However, patients with adrenomyeloneuropathy can survive past age 65, although often with significant morbidity. […] Treatment is usually limited to symptomatic supportive management. […] Replacement therapy is effective for patients with Addison disease, while HSCT may benefit asymptomatic patients identified through newborn screening or incidental imaging, as well as those with mild symptoms.
- #2 Adrenoleukodystrophy – StatPearls – NCBI Bookshelfhttps://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562328/
The prognosis for neonatal adrenoleukodystrophy and most forms of X-ALD is generally poor. […] However, patients with adrenomyeloneuropathy can survive past age 65, although often with significant morbidity. […] Treatment is usually limited to symptomatic supportive management. […] Replacement therapy is effective for patients with Addison disease, while HSCT may benefit asymptomatic patients identified through newborn screening or incidental imaging, as well as those with mild symptoms.
- #3 Adrenoleukodystrophy (ALD): Causes, Types, Symptoms, Prognosishttps://www.webmd.com/brain/what-is-adrenoleukodystrophy
Prognosis for ALD: More research is being done on how to prevent and treat ALD, but the outlook for people who have it is still poor. Death often occurs within 1 to 10 years of having first symptoms. The earlier ALD can be diagnosed, the better. Experts believe that all treatments work best when given before symptoms start or soon after. […] Life expectancy for ALD depends on the severity of symptoms and the type you have. The form of ALD with the poorest prognosis is cerebral ALD (CALD), for which symptoms begin to appear around the ages of 4 to 10 and progress rapidly. Adult onset symptoms of ALD are milder than those of CALD, with 28 being the average age at which symptoms start to appear. Patients with ALD who don’t have brain involvement (the disease hasn’t affected their brain) have a better prognosis than those who do. […] Adrenoleukodystrophy has no cure, but there are promising treatments involving gene therapy and stem cell therapy that slow the progression of the disease if symptoms are caught early.
- #4 X-linked adrenoleukodystrophy (X-ALD): clinical presentation and guidelines for diagnosis, follow-up and managementhttps://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3503704/
It is debatable whether men with X-ALD can remain really asymptomatic for life. […] The severity and progression cannot be predicted for individual patients. […] Not every boy or man with X-ALD will develop cerebral ALD. About 35-40% of boys with an ABCD1 mutation will develop CCALD before reaching adulthood. […] However, it is now well established that at least 20% of adult males with the AMN phenotype will develop cerebral demyelination later in life. […] If this occurs, these patients have the same poor prognosis as boys with inflammatory cerebral ALD. […] It is well documented that women develop symptoms that resemble AMN, but there is no prospective study with adequate numbers to really estimate what percentage of women become symptomatic. […] For the majority of patients with X-ALD there is currently no curative or preventive treatment. […] The eventual phenotype of X-ALD in an individual will most likely be determined by the combination of several epigenetic and environmental modifiers, most of which have not been identified.
- #5 X-linked adrenoleukodystrophy (X-ALD): clinical presentation and guidelines for diagnosis, follow-up and management | Orphanet Journal of Rare Diseases | Full Texthttps://ojrd.biomedcentral.com/articles/10.1186/1750-1172-7-51
Not every boy or man with X-ALD will develop cerebral ALD. About 35-40% of boys with an ABCD1 mutation will develop CCALD before reaching adulthood. It can still not be predicted who will develop this devastating manifestation of the disease. Previously it was believed that after reaching adulthood this complication was very rare. However, it is now well established that at least 20% of adult males with the AMN phenotype will develop cerebral demyelination later in life. If this occurs, these patients have the same poor prognosis as boys with inflammatory cerebral ALD. […] It is well documented that women develop symptoms that resemble AMN, but there is no prospective study with adequate numbers to really estimate what percentage of women become symptomatic. We recently completed a large prospective cohort study to describe the symptomatology of X-ALD in women.
- #6 SciELO Brazil – X-LINKED ADRENOLEUKODYSTROPHY IN BRAZIL: A CASE SERIES X-LINKED ADRENOLEUKODYSTROPHY IN BRAZIL: A CASE SERIEShttps://www.scielo.br/j/rpp/a/NNRFHCLpSvmDLVjG9FhRxGt/
All phenotypes of X-linked adrenoleukodystrophy, except for myelopathy in women, were presented in the studied population, which mainly consisted of children and adolescents. […] Most of the patients with cerebral demyelinating inflammatory adrenoleukodystrophy were not diagnosed in time for hematopoietic stem cell transplantation. […] The mean delay between the onset of symptoms and the diagnosis of CALD was 11 months. […] The timing between first manifestations and diagnosis of CALD in our study should have been much faster, according to the literature, since there may be total disability within six to 24 months of disease progression, preventing HSCT and consequently the interruption of the inflammatory demyelination.
- #7 ALD: Adrenoleukodystrophy, Disease, X-Linkedhttps://my.clevelandclinic.org/health/diseases/6030-adrenoleukodystrophy-ald
The prognosis for people with ALD depends on the type. Children with childhood cerebral X-ALD generally have a poor prognosis. Unless they receive a stem cell transplant early in the disease, their neurological function deteriorates. In many cases, children pass away within a few years after symptoms begin. […] For people with adult-onset AMN, the disease can progress over many decades.
- #8 X-linked adrenoleukodystrophy (X-ALD): clinical presentation and guidelines for diagnosis, follow-up and management | Orphanet Journal of Rare Diseases | Full Texthttps://ojrd.biomedcentral.com/articles/10.1186/1750-1172-7-51
It is debatable whether men with X-ALD can remain really asymptomatic for life. It seems probable that there is only presymptomatic X-ALD in men. Although there is no large prospective cohort study to accurately determine the natural history of the disease, several general observations can be made. It is likely that all patients with X-ALD if they survive into adulthood eventually develop myelopathy, i.e. AMN. Usually, symptoms and signs occur from the 3rd decade of life, but much earlier, or much later, is possible. The severity and progression cannot be predicted for individual patients. There is marked variability ranging from men with X-ALD that are wheelchair bound by the age of 25 and others who are able to walk with a cane while in their seventies. This is important when counseling patients: symptoms will occur, but only time will tell how severely affected an individual will be.
- #9 Disease progression in women with X-linked adrenoleukodystrophy is slow | Orphanet Journal of Rare Diseases | Full Texthttps://ojrd.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13023-019-1008-6
Progression of spinal cord disease can be detected with EDSS, but not with ALDS or SF-36 after a follow-up period of almost 8 years. […] Moreover, age and the duration of symptoms seem positively associated with the rate of progression. […] Although a significant progression was measurable, it was below the rate generally conceived as clinically relevant. […] These results have implications for counseling women with ALD. These women may be informed that progression is usually very slow, with significant change occurring over years or decades, although in individual patients onset may be early and the disease more progressive. […] Progression seems so slow that it cannot be detected by current outcome measures such as EDSS, ALDS and SF-36 unless a study lasts for at least 8 years, which is typically not feasible from a financial perspective.
- #10 X-linked adrenoleukodystrophy (X-ALD): clinical presentation and guidelines for diagnosis, follow-up and management | Orphanet Journal of Rare Diseases | Full Texthttps://ojrd.biomedcentral.com/articles/10.1186/1750-1172-7-51
For the majority of patients with X-ALD there is currently no curative or preventive treatment. However, several promising new approaches will hopefully come to fruition in the future. […] The eventual phenotype of X-ALD in an individual will most likely be determined by the combination of several epigenetic and environmental modifiers, most of which have not been identified. Much research is currently focused on identifying these modifiers to better predict clinical outcome in individual patients.
- #11 Lipidomic biomarkers in plasma correlate with disease severity in adrenoleukodystrophy | Communications Medicinehttps://www.nature.com/articles/s43856-024-00605-9
This study reveals the profound impact of ALD on the lipidome and provides potential biomarkers for predicting clinical outcomes in ALD patients. […] Our results show a strong association between higher levels of VLCFA-containing lipids and the presence of cerebral ALD, adrenal insufficiency, and severe spinal cord disease in male ALD patients. […] In female ALD patients, VLCFA-lipid levels correlate with X-inactivation patterns, and higher levels are associated with more severe disease manifestations. […] Overall, this study provides robust evidence of a strong association between plasma VLCFA-lipid levels and disease severity in both male and female ALD patients.