-
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Niemanna-Picka (NPC) to rzadka, autosomalnie recesywna choroba spichrzeniowa lizosomów, charakteryzująca się akumulacją lipidów, w tym sfingomieliny i cholesterolu, w różnych narządach. Diagnostyka opiera się na ocenie klinicznej, badaniach biomarkerów oraz analizie genetycznej, co jest kluczowe dla wczesnej interwencji terapeutycznej. Wczesne objawy obejmują hepatosplenomegalię, a narzędzia takie jak NP-C Suspicion Index (NP-C SI), NPCCSS i SARA wspomagają identyfikację choroby. Biomarkery diagnostyczne różnią się w zależności od typu NPC: w typach A i B ocenia się aktywność kwaśnej sfingomielinazy (ASM) oraz lysosfingolipidy, natomiast w typie C stosuje się oksysterole (np. cholestane-3β,5α,6β-triol), kwasy żółciowe (TCG) oraz N-palmitoilo-O-fosfocholinoserynę (PPCS). Badanie osoczowego TCG jest preferowane ze względu na stabilność i wysoką swoistość. Test filipinowy, choć historycznie złotym standardem, obecnie pełni rolę badania uzupełniającego w diagnostyce NPC.
amniocenteza, badania przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, biopsja szpiku kostnego, cholestaza noworodkowa, choroba Niemanna-Picka, choroba spichrzeniowa lizosomów, dysfagia, fibroblast skóry, gen NPC1, gen SMPD1, gromadzenie lipidów, hepatosplenomegalia, komórki piankowate, kwaśna sfingomielinaza, kwasy żółciowe, miglustat, olipudaza alfa, poradnictwo genetyczne, rezonans magnetyczny, sekwencjonowanie nowej generacji, sekwencjonowanie Sangera, sfingomielina -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej (MCADD) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne, które upośledza β-oksydację średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych, prowadząc do hipoglikemii hipoketotycznej oraz ryzyka kryzysu metabolicznego. Objawy pojawiają się najczęściej między 3 miesiącem a 2 rokiem życia, często w kontekście głodzenia lub infekcji, i obejmują letarg, wymioty, drgawki, hepatomegalię oraz zaburzenia oddychania. Kryzys metaboliczny może rozwinąć się w ciągu 1-2 godzin, manifestując się hipoglikemią, hiperamonemią, uszkodzeniem wątroby, zaburzeniami rytmu serca, a nawet śpiączką i nagłą śmiercią. Ryzyko zgonu w nieleczonym MCADD wynosi około 20-25% u dzieci doświadczających ostrego kryzysu. Długoterminowe powikłania neurologiczne i mięśniowe są konsekwencją niekontrolowanych epizodów dekompensacji metabolicznej.
ADHD, afazja, arytmia, badania przesiewowe noworodków, ciała ketonowe, dekompensacja metaboliczna, drgawki, enzym MCAD, gen ACADM, hepatomegalia, hiperamonemia, hipoglikemia hipoketotyczna, kryzys metaboliczny, letarg, mózgowe porażenie dziecięce, mutacja genu ACADM, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej, osłabienie mięśniowe, spastyczność, średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, stłuszczenie wątroby, stres kataboliczny, zaburzenie metaboliczne, zespół nagłej śmierci niemowląt, zespół Reye’a -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Niemanna-Picka (NPD) to rzadka, autosomalnie recesywna lizosomalna choroba spichrzeniowa, obejmująca trzy główne typy: A, B i C, różniące się patogenezą, fenotypem i częstością występowania. Typy A i B występują z częstością około 1:250 000 urodzeń, z wyższą częstością typu A w populacji Żydów aszkenazyjskich (1:40 000) oraz typu B w populacjach Maghrebu, Arabii Saudyjskiej i tureckiej. Typ C, o częstości szacowanej na 1:100 000–1:150 000 urodzeń, jest najczęściej diagnozowany w populacji francusko-akadyjskiej w Nowej Szkocji. Diagnostyka opiera się na ocenie aktywności kwaśnej sfingomielinazy (typy A i B) oraz badaniach genetycznych i biomarkerach (oksysterole, lizosfingolipidy, kwasy żółciowe) w typie C. Wczesne rozpoznanie jest utrudnione ze względu na heterogenność kliniczną i niespecyficzne objawy, co skutkuje opóźnieniem diagnozy o 4-5 lat w postaciach późnoniemowlęcych i młodzieńczych. Wprowadzenie badań przesiewowych noworodków, m.in. oznaczania enzymu ASM i biomarkera TCG, ma na celu poprawę wczesnej identyfikacji i umożliwienie wcześniejszej interwencji terapeutycznej.
badania przesiewowe noworodków, biomarker specyficzny, choroba autosomalna recesywna, choroba Niemanna-Picka, choroba Niemanna-Picka typu C, dziedziczenie autosomalne recesywne, efekt założyciela, gen NPC1, gen NPC2, hepatosplenomegalia, heterogenność kliniczna, kwaśna sfingomielinaza, leukocyty krwi obwodowej, lizosomalne choroby spichrzeniowe, mutacja genetyczna, niedobór kwaśnej sfingomielinazy, niewydolność wątroby, nosiciel genu, poradnictwo genetyczne, progresja choroby, sekwencjonowanie całego eksomu, terapia genowa, wektor AAV9, Żydzi aszkenazyjscy -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba sierpowatokrwinkowa (SCD) jest autosomalnie recesywnym zaburzeniem genetycznym, charakteryzującym się nieprawidłową morfologią erytrocytów, co prowadzi do ich sztywności i zlepiania, skutkując mikroangiopatią i powikłaniami zagrażającymi życiu. Wysoka częstość występowania genu sierpowatości w populacjach afrykańskich (10-40%) przekłada się na około 2% częstości choroby. Kluczowe znaczenie ma wczesna diagnoza noworodkowa oraz wdrożenie profilaktyki, w tym antybiotykoterapii penicyliną V (125 mg 2x/dzień <3 lat, 250 mg 2x/dzień ≥3 lat) od 2. miesiąca życia do 5. roku życia, co redukuje ryzyko inwazyjnych zakażeń pneumokokowych o 84%. Szczepienia ochronne obejmują m.in. 13-walentną szczepionkę pneumokokową, meningokokowe (A,C,W,Y i B), Hib, WZW A i B oraz coroczną szczepionkę przeciw grypie. Profilaktyka udaru mózgu opiera się na corocznych badaniach TCD naczyń mózgowych od 2. do 16. roku życia, z kwalifikacją do transfuzji krwi przy przepływach ≥170 cm/s, celem utrzymania HbS <30% i redukcji ryzyka udaru o 90%.
asplenia, badania przesiewowe noworodków, choroba sierpowatokrwinkowa, Crizanlizumab, diagnostyka preimplantacyjna, diagnostyka prenatalna, dziedziczenie autosomalne recesywne, erytrocytafereza, erytrocyty, erytromycyna, gen hemoglobiny, hemoglobina płodowa, hemoglobina S, hydroksymocznik, kotrimoksazol, L-glutamina, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, ostry zespół klatki piersiowej, penicylina V, poradnictwo genetyczne, profilaktyka antybiotykowa, przełom naczyniowo-okluzyjny, przełom sierpowatokrwinkowy, szczepienia ochronne, talasemia, udar mózgu, ultrasonografia dopplerowska, voxelotor, zakażenie pneumokokowe, zapłodnienie pozaustrojowe, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica izowalerianowa (IVA) jest autosomalnie recesywnym zaburzeniem metabolizmu leucyny, wynikającym z niedoboru dehydrogenazy izowalerylo-CoA. Rokowanie w IVA jest ściśle związane z czasem diagnozy, fenotypem choroby (klasyczna vs łagodna postać), zastosowanym leczeniem oraz indywidualnym profilem genetycznym pacjenta. Wczesne wykrycie, zwłaszcza dzięki badaniom przesiewowym noworodków (NBS), znacząco poprawia wyniki neurologiczne i poznawcze, redukując śmiertelność, która historycznie sięgała 33% w ciężkich postaciach noworodkowych. Terapia obejmuje dietę niskobiałkową oraz suplementację glicyny i L-karnityny, co pozwala na ograniczenie ciężkich dekompensacji metabolicznych i poprawę długoterminowego rozwoju psychomotorycznego. Mimo że NBS nie eliminuje całkowicie ryzyka epizodów metabolicznych, to ich przebieg jest łagodniejszy, a powikłania neurologiczne mniej dotkliwe.
badania przesiewowe noworodków, deficyt poznawczy, dehydrogenaza izowalerylo-CoA, dekompensacja metaboliczna, dieta niskobiałkowa, dysfunkcja motoryczna, hiperamonemia, kryzys metaboliczny, kwasica izowalerianowa, kwasica metylomalonowa, kwasica propionowa, metabolizm leucyny, mutacja missense, niepełnosprawność intelektualna, opóźnienie rozwojowe, ośrodkowy układ nerwowy, rozwój psychomotoryczny, śpiączka, stres kataboliczny, test molekularny, uszkodzenie mózgu -
Leksykon chorób i schorzeń
Leukodystrofia metachromatyczna (MLD) to autosomalna recesywna choroba spichrzeniowa lizosomalna, wynikająca głównie z mutacji w genie ARSA (chromosom 22q13.3-qter), kodującym enzym arylosulfatazę A, której aktywność u pacjentów spada poniżej 10% normy. Rzadziej (5-10% przypadków) etiologia wiąże się z mutacjami w genie PSAP (chromosom 10q21.1), odpowiedzialnym za produkcję sapozyny B, białka aktywującego ARSA. Patogeneza opiera się na toksycznym gromadzeniu sulfatydów i lizosulfatydów w oligodendrocytach i komórkach Schwanna, prowadząc do progresywnej demielinizacji w OUN i PUN. Fenotyp kliniczny MLD jest zróżnicowany i dzieli się na postać późnoniemowlęcą (<2 r.ż.), młodzieńczą (3-16 r.ż.) oraz dorosłą (>16 r.ż.), co koreluje z typem mutacji i residualną aktywnością enzymu. Diagnostyka obejmuje oznaczenie aktywności ARSA w leukocytach lub fibroblastach, analizę sulfatydów w moczu, badania genetyczne oraz obrazowanie MRI i badania neurofizjologiczne.
arylosulfataza A, badania przesiewowe noworodków, demielinizacja, dziedziczenie autosomalne recesywne, enzymatyczna terapia zastępcza, gen ARSA, komórka Schwanna, leukodystrofia metachromatyczna, metabolizm sfingolipidów, neuroinflammacja, neuropatia obwodowa, oligodendrocyt, osłonka mielinowa, pęcherzyk żółciowy, przeszczep komórek macierzystych, pseudodeficyt ARSA, spektrometria masowa, sulfatydy, terapia genowa, układ nerwowy, włókno nerwowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Przewlekła choroba ziarniniakowa (CGD) to rzadkie, wrodzone zaburzenie odporności pierwotnej, charakteryzujące się nawracającymi zakażeniami bakteryjnymi i grzybiczymi oraz tworzeniem ziarniniaków. Światowa częstość występowania wynosi około 1 na 200 000-250 000 żywych urodzeń, z wyższą częstością w populacjach arabskich (1,5/100 000) i żydowskich w Izraelu (1,05/10 000). Około 65-70% przypadków jest sprzężonych z chromosomem X (mutacja w genie CYBB), co powoduje dominację zachorowań u mężczyzn (80% pacjentów). Autosomalne recesywne formy CGD są częstsze w populacjach z wysokim wskaźnikiem małżeństw konsangwinicznych, np. w Arabii Saudyjskiej, gdzie częstość wynosi 6,4 na 100 000. Diagnoza najczęściej stawiana jest przed 5. rokiem życia, z cięższymi postaciami ujawniającymi się wcześniej (9-14 miesięcy), a łagodniejsze formy później (2,5-3,4 lat). Epidemiologia wykazuje znaczne zróżnicowanie regionalne i genetyczne, co ma wpływ na profil kliniczny i przebieg choroby.
allogeniczne przeszczepienie komórek krwiotwórczych, aspergiloza, badania przesiewowe noworodków, CGD sprzężone z chromosomem X, dziedziczenie autosomalne recesywne, gen CYBB, gronkowiec złocisty, interferon gamma, inwazyjna aspergiloza, inwazyjna choroba grzybicza, itrakonazol, kandydoza, mukormykoza, mutacja genowa, mykobakterie, pałeczka Serratia, pierwotny niedobór odporności, posocznica, profilaktyka przeciwgrzybicza, przeszczepienie komórek krwiotwórczych, przewlekła choroba ziarniniakowa, terapia genowa, zapalenie płuc, ziarniniaki -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Gauchera, dziedziczona autosomalnie recesywnie, występuje we wszystkich grupach etnicznych, z wyższą częstością u osób pochodzenia żydowskiego aszkenazyjskiego. Profilaktyka opiera się głównie na poradnictwie genetycznym i badaniach przesiewowych, szczególnie u populacji wysokiego ryzyka, takich jak osoby aszkenazyjskie czy pary planujące potomstwo, gdzie badania prenatalne umożliwiają wczesną diagnozę i przygotowanie do opieki. W krajach o wysokim wskaźniku małżeństw konsanguinicznych, np. w Egipcie, stosuje się ukierunkowane badania przesiewowe na najczęstsze mutacje (L444P, N370S). Wczesne wykrycie choroby, zwłaszcza u noworodków, pozwala na wdrożenie leczenia zapobiegającego powikłaniom, takim jak deformacje szkieletowe czy uszkodzenia narządów.
badania przesiewowe, badania przesiewowe nosicieli, badania przesiewowe noworodków, badanie prenatalne, choroba Gauchera, deformacja szkieletowa, diagnostyka prenatalna, dziedziczenie autosomalne recesywne, enzymatyczna terapia zastępcza, gen zmutowany, glukozyloceramid, hemoglobina, mutacja genetyczna, objawy neurologiczne, płytki krwi, poradnictwo genetyczne, powikłanie długoterminowe, przełom kostny, stan przednowotworowy, suplementacja, szpiczak mnogi, terapia doustna, wariant patogenny, Żydzi aszkenazyjscy -
Leksykon chorób i schorzeń
Adrenoleukodystrofia (ALD) to genetyczne schorzenie o zróżnicowanym rokowaniu, zależnym od fenotypu klinicznego, wieku wystąpienia objawów, płci oraz dostępności wczesnej diagnostyki i leczenia. Najcięższą postacią jest mózgowa ALD (CALD), która manifestuje się zwykle między 4. a 10. rokiem życia i charakteryzuje się szybkim postępem prowadzącym do całkowitej niepełnosprawności w ciągu 6-24 miesięcy od pojawienia się objawów. Około 35-40% chłopców z mutacją genu ABCD1 rozwija tę postać przed dorosłością, a bez leczenia przeżycie wynosi kilka lat. Adrenomieloneuropatia (AMN) ma wolniejszy przebieg, z objawami pojawiającymi się zwykle w trzeciej dekadzie życia, choć u 20% pacjentów może dojść do rozwoju mózgowej demielinizacji z gorszym rokowaniem. U pacjentów z niewydolnością nadnerczy terapia zastępcza poprawia rokowanie, a u kobiet nosicielek mutacji ABCD1 przebieg choroby jest zwykle łagodniejszy i wolno postępujący, co można monitorować skalą EDSS.
adrenoleukodystrofia, adrenoleukodystrofia sprzężona z chromosomem X, adrenomieloneuropatia, badania przesiewowe noworodków, choroba Addisona, demielinizacja, inaktywacja chromosomu X, lipidom, mózgowa postać adrenoleukodystrofii, nadnercze, niewydolność nadnerczy, noworodkowa adrenoleukodystrofia, przeszczep hematopoetycznych komórek macierzystych, skala EDSS, terapia genowa, układ nerwowy -
Leksykon chorób i schorzeń
Zespół Reye’a to rzadka, potencjalnie śmiertelna choroba występująca niemal wyłącznie u dzieci, charakteryzująca się ostrą, niezapalną encefalopatią z obrzękiem mózgu oraz stłuszczeniem wątroby, najczęściej po infekcjach wirusowych, zwłaszcza grypy lub ospy wietrznej. Epidemiologia wskazuje na szczyt zachorowań w wieku 5-14 lat (mediana 6 lat), z częstością występowania w USA od 0,15 do 0,88 przypadków na 100 000 dzieci rocznie, osiągając nawet 6/100 000 podczas epidemii grypy. Po wprowadzeniu ostrzeżeń dotyczących stosowania aspiryny u dzieci w latach 80. XX wieku, liczba przypadków drastycznie spadła – w USA do mniej niż 2 przypadków rocznie od 1994 roku, a w Wielkiej Brytanii z 0,63 do 0,11/100 000 dzieci poniżej 12 lat. Diagnostyka opiera się na klinicznej definicji CDC: ostra encefalopatia z obrzękiem mózgu bez zapalenia (płyn mózgowo-rdzeniowy <8 leukocytów/μl), hepatopatia z trzykrotnym lub większym wzrostem AST, ALT lub amoniaku oraz wykluczeniu innych przyczyn neurologicznych i wątrobowych.
Znaczący spadek zachorowań przypisuje się ograniczeniu stosowania aspiryny u dzieci oraz lepszej diagnostyce wrodzonych zaburzeń metabolicznych i identyfikacji toksyn imitujących zespół Reye’a. Mimo rzadkości choroby, konieczne jest utrzymanie wysokiej czujności klinicznej i zgłaszanie przypadków do systemów nadzoru epidemiologicznego. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić m.in. wrodzone błędy metabolizmu, toksyny, zapalenia mózgu i opon mózgowych. Profilaktyka opiera się na edukacji dotyczącej ryzyka stosowania aspiryny u dzieci podczas infekcji wirusowych oraz przesiewowych badaniach noworodków pod kątem zaburzeń utleniania kwasów tłuszczowych. Aktualne badania koncentrują się na lepszym zrozumieniu patogenezy, roli aspiryny oraz optymalizacji diagnostyki i leczenia zespołu Reye’a.
aminotransferazy, aspiryna u dzieci, badania przesiewowe noworodków, biopsja wątroby, encefalopatia, grypa, grypa typu B, hepatopatia, infekcja dróg oddechowych, infekcja wirusowa, krwotok śródczaszkowy, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA, obrzęk mózgu, ospa wietrzna, piorunujące zapalenie wątroby, płyn mózgowo-rdzeniowy, stłuszczenie wątroby, wrodzone błędy metabolizmu, zaburzenia utleniania kwasów tłuszczowych, zaburzenie metaboliczne, zapalenie mózgu, zapalenie okołonaczyniowe, zapalenie opon mózgowych, zespół Reye’a -
Leksykon chorób i schorzeń
Agammaglobulinemia związana z chromosomem X (XLA) jest pierwotnym niedoborem odporności spowodowanym mutacjami w genie BTK, prowadzącym do zaburzenia dojrzewania limfocytów B i znaczącej hipogammaglobulinemii (IgG <100 mg/dl, często niewykrywalne IgM i IgA). Charakterystycznym markerem jest liczba limfocytów B CD19+ lub CD20+ poniżej 1-2% wszystkich limfocytów, przy jednoczesnym podwyższeniu limfocytów T (CD4+, CD8+). Diagnostyka obejmuje oznaczenie immunoglobulin, ocenę liczby limfocytów B, badanie odpowiedzi na szczepienia oraz molekularne testy genetyczne potwierdzające mutacje w genie BTK i/lub obniżoną ekspresję białka BTK. Diagnostyka różnicowa obejmuje CVID oraz agammaglobulinemię autosomalnie recesywną. Wczesne wykrycie, w tym badania przesiewowe noworodków (pomiar KREC), jest kluczowe dla zapobiegania powikłaniom i poprawy rokowania.
agammaglobulinemia związana z chromosomem X, amniocenteza, antybiotyki dożylne, antybiotykoterapia profilaktyczna, badania przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, chromosom X, cytometria przepływowa, diagnostyka prenatalna, gen BTK, immunoglobuliny, immunoglobuliny w surowicy, infekcja bakteryjna, kinaza tyrozynowa Brutona, limfocyty B, mutacja missense, pierwotny niedobór odporności, pospolity zmienny niedobór odporności, szczepionka przeciw grypie, terapia immunoglobulinami, węzły chłonne, zapalenie opon mózgowych, zapalenie płuc, zapalenie tkanki łącznej, zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok, żywe szczepionki wirusowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Wilsona (WD) to autosomalnie recesywne zaburzenie metabolizmu miedzi spowodowane mutacją genu ATP7B, prowadzące do patologicznego gromadzenia miedzi głównie w wątrobie i mózgu. Światowa częstość występowania wynosi od 1:10 000 do 1:30 000 urodzeń, z wyższą częstością w niektórych populacjach, np. 1:7 000 na Sardynii czy 1:15 na Krecie. W USA częstość występowania wynosi około 21,2-22,0 na milion, a w Korei Południowej 38,7 na milion, z rosnącą tendencją. Choroba manifestuje się zwykle między 5. a 35. rokiem życia, z objawami wątrobowymi u młodszych pacjentów i neurologicznymi u starszych. Diagnostyka opiera się na badaniach genetycznych, biochemicznych i ocenie zwłóknienia wątroby, przy czym elastografia rezonansu magnetycznego (MRE) umożliwia monitorowanie progresji choroby. Wczesne wykrycie i dożywotnie leczenie są kluczowe dla poprawy rokowania, a badania przesiewowe krewnych pierwszego i dalszego stopnia są zalecane ze względu na wysokie ryzyko nosicielstwa i niepełną penetrację mutacji ATP7B.
badania genetyczne, badania przesiewowe, badania przesiewowe noworodków, choroba Wilsona, elastografia rezonansu magnetycznego, epidemiologia molekularna, gen ATP7B, marskość wątroby, metabolizm miedzi, niewydolność wątroby, nosiciel heterozygotyczny, obciążenie ekonomiczne, ostra niewydolność wątroby, penetracja genu, piorunująca niewydolność wątroby, poradnictwo genetyczne, rak wątrobowokomórkowy, zaburzenie dwubiegunowe, zaburzenie metabolizmu miedzi, zwłóknienie wątroby, żylaki przełyku -
Leksykon chorób i schorzeń
Adrenoleukodystrofia (ALD) to najczęstsza choroba peroksysomalna o częstości 1/40 000 urodzeń, niemal wyłącznie u mężczyzn, charakteryzująca się zajęciem układu nerwowego, kory nadnerczy oraz jąder. Wczesna diagnostyka, zwłaszcza poprzez badania przesiewowe noworodków, umożliwia identyfikację pacjentów z ryzykiem przełomu nadnerczowego i mózgowej postaci ALD (CALD) przed wystąpieniem objawów klinicznych. Monitorowanie obejmuje ocenę funkcji kory nadnerczy (poranny kortyzol, ACTH), okresowe MRI mózgu oraz kontrole neurologiczne co 6 miesięcy. Leczenie niewydolności nadnerczy opiera się na codziennym podawaniu hydrokortyzonu, z dostosowaniem dawki w stanach stresu fizycznego lub psychicznego, co zapobiega zagrażającym życiu przełomom nadnerczowym. Przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych (HSCT) pozostaje jedyną skuteczną terapią CALD, szczególnie efektywną we wczesnym stadium choroby, z 95% przeżywalnością w porównaniu do 54% bez leczenia.
adrenoleukodystrofia, adrenomieloneuropatia, amniocenteza, badania przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, choroba peroksysomalna, choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi, demielinizacja, dziecięca mózgowa adrenoleukodystrofia, gen ABCD1, hormon adrenokortykotropowy, hydrokortyzon, kora nadnerczy, kortykosteroid, kortyzol, kwas oleinowy, lek immunosupresyjny, mózgowa postać ALD, niepełnosprawność funkcjonalna, niewydolność nadnerczy, olej Lorenza, poradnictwo genetyczne, przełom nadnerczowy, przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych, rezonans magnetyczny, spastyczność, terapia genowa, układ nerwowy, X-ALD -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica glutarowa typu 1 (GA1) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne wynikające z niedoboru mitochondrialnej dehydrogenazy glutarylo-CoA (GCDH), prowadzące do akumulacji neurotoksycznych metabolitów: kwasu glutarowego (GA), 3-hydroksyglutarowego (3-OH-GA) oraz glutarylokarnityny (C5DC) w mózgu i płynach ustrojowych. Nagromadzenie tych kwasów, przekraczające w tkance mózgowej stężenia osoczowe nawet 10-1000-krotnie, zaburza metabolizm energetyczny poprzez hamowanie kompleksu dehydrogenazy 2-oksoglutaranowej i wpływ na cykl Krebsa oraz fosforylację oksydacyjną. Charakterystyczne uszkodzenia dotyczą prążkowia, co manifestuje się dystonią u niemowląt między 6. a 18. miesiącem życia, wynikającą z ekscytotoksyczności glutaminianergicznej i aktywacji mikrogleju oraz astrocytów. Udar metaboliczny w GA1 przebiega w trzech fazach: ostrą (obrzęk cytotoksyczny i oligemia), podostrą (obrzęk naczyniopochodny i zmniejszona perfuzja) oraz przewlekłą (zanik prążkowia). Dodatkowo, dysfunkcje naczyniowe, w tym przerwanie bariery krew-mózg i zaburzenia integralności śródbłonka, przyczyniają się do krwotoków mózgowych, a niedojrzały mózg jest szczególnie podatny na uszkodzenia z powodu wzmożonego wychwytu lizyny i zmniejszonej aktywności enzymów metabolizmu aminokwasów.
badania przesiewowe noworodków, bariera krew-mózg, cykl kwasu trójkarboksylowego, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, dehydrogenaza 2-oksoglutaranowa, dehydrogenaza acylo-CoA, dehydrogenaza glutarylo-CoA, dystonia, ekscytotoksyczność, fosforylacja oksydacyjna, gałka blada, gen GCDH, glutarylokarnityna, jądro ogoniaste, jądro soczewkowate, kryzys encefalopatyczny, kwas 3-hydroksyglutarowy, kwas glutarowy, kwasica glutarowa typu 1, L-karnityna, obrazowanie rezonansem magnetycznym, obrzęk cytotoksyczny, obrzęk naczyniopochodny, prążkowie, receptory NMDA, VE-kadheryna, wychwyt glutaminianu -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica glutarowa typu 1 (GA1) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne spowodowane niedoborem dehydrogenazy glutarylo-CoA (GCDH), prowadzące do akumulacji kwasu glutarowego i 3-hydroksyglutarowego, szczególnie w mózgu. Choroba manifestuje się głównie w pierwszych 6 latach życia, z ryzykiem ostrego kryzysu encefalopatycznego u około 90% nieleczonych pacjentów, objawiającego się m.in. drażliwością, sennością, wiotkością mięśniową, drgawkami i śpiączką. Charakterystycznym następstwem jest uszkodzenie prążkowia, prowadzące do dystonii i innych zaburzeń ruchowych. Diagnostyka różnicowa powinna uwzględniać możliwość krwawień śródczaszkowych, które mogą być mylnie interpretowane jako objaw maltretowania dziecka. Postacie choroby obejmują ostry początek, podstępny (około 20% przypadków) oraz późny, z różnorodnymi objawami neurologicznymi i neuroobrazowymi, w tym zmianami w istocie białej i hipoplazją czołowo-skroniową.
badania przesiewowe noworodków, dehydrogenaza glutarylo-CoA, diplegia spastyczna, dystonia, dyzartria, hipotonia mięśniowa, krwawienie podtwardówkowe, krwawienie śródczaszkowe, kryzys encefalopatyczny, kwas glutarowy, kwasica glutarowa typu 1, makrocefalia, malformacja Chiariego, niedobór hormonów przysadki, nieprawidłowości istoty białej, objaw patognomoniczny, pląsawica, powikłania neurologiczne, uszkodzenie prążkowia, zaburzenia ruchowe, zespół dziecka maltretowanego -
Leksykon chorób i schorzeń
Homocystynuria (HCU) to rzadka, autosomalnie recesywna choroba metaboliczna charakteryzująca się zaburzeniami metabolizmu homocysteiny, z częstością występowania różniącą się geograficznie i etnicznie. Najnowsze dane epidemiologiczne wskazują, że globalna częstość występowania HCU wynosi około 0,82-1,09 na 100 000 noworodków, z najwyższą częstością w Katarze (1:1 800) i najniższą w Japonii (1:1 000 000). W USA częstość występowania szacowana jest na około 1:10 000, co jest znacznie wyższą wartością niż wcześniejsze szacunki (1:100 000-200 000). Diagnostyka opiera się głównie na badaniach przesiewowych noworodków, które jednak wykazują ograniczoną czułość, szczególnie w wykrywaniu postaci reagujących na pirydoksynę. Zalecane jest stosowanie czteroetapowej strategii przesiewowej, obejmującej rewizję wartości odcięcia, łączenie markerów (Met/Phe), narzędzia poanalityczne CLIR oraz oznaczanie całkowitej homocysteiny, co może zmniejszyć liczbę fałszywie ujemnych wyników.
badania przesiewowe noworodków, częstość nosicielstwa, diagnostyka homocystynurii, diagnostyka prenatalna, dziedziczenie autosomalne recesywne, ektopia soczewki, enzymatyczna terapia zastępcza, heterozygota, hiperhomocysteinemia, homocysteina całkowita, homocystynuria, homocystynuria klasyczna, metabolizm homocysteiny, niepełnosprawność intelektualna, nosiciel heterozygotyczny, obciążenie chorobą, poradnictwo genetyczne, powikłania homocystynurii, witamina B6, wskaźnik śmiertelności, zdarzenie zakrzepowo-zatorowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acyl-CoA o łańcuchu średnim (MCAD deficiency) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne uniemożliwiające prawidłowy rozkład średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych, co prowadzi do ryzyka hipoglikemii i kryzysów metabolicznych. Wczesna diagnostyka, zwłaszcza przesiew noworodków za pomocą tandemowej spektrometrii mas (MS/MS), jest kluczowa i pozwala na wdrożenie profilaktyki zmniejszającej śmiertelność i powikłania. Złotym standardem diagnostycznym jest pomiar aktywności enzymu MCAD z fenylopropionylokoenzymem A jako substratem. Profilaktyka obejmuje unikanie głodzenia dłuższego niż 4-5 godzin u niemowląt poniżej 6 miesiąca życia, stopniowo wydłużając ten czas do maksymalnie 12 godzin u dorosłych, oraz dietę bogatą w węglowodany złożone i ubogą w tłuszcze średniołańcuchowe, z wykluczeniem oleju kokosowego. W sytuacjach zwiększonego ryzyka, takich jak infekcje, stres czy zabiegi chirurgiczne, zaleca się zwiększenie podaży węglowodanów i intensywne monitorowanie glikemii, w tym podawanie dożylne glukozy, jeśli konieczne.
badania przesiewowe noworodków, dziedziczenie autosomalne recesywne, enzym MCAD, fenylomaślan sodu, gen ACADM, glikemia, glukoza dożylna, katabolizm, kryzys metaboliczny, L-karnityna, niedobór dehydrogenazy acyl-CoA, niedobór MCAD, olej kokosowy, poradnictwo genetyczne, specjalista chorób metabolicznych, średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, tandemowa spektrometria mas, triheptanoina, utlenianie kwasów tłuszczowych, węglowodany złożone, wolna karnityna, zaburzenie metaboliczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Fenyloketonuria (PKU) to genetyczne zaburzenie metaboliczne charakteryzujące się defektem enzymu hydroksylazy fenyloalaninowej, prowadzącym do akumulacji fenyloalaniny we krwi i mózgu. Wczesne wykrycie poprzez obowiązkowe badania przesiewowe noworodków (pobranie krwi z pięty między 24. a 72. godziną życia) oraz szybkie wdrożenie diety niskofenyloalaninowej (przed 10. dniem życia) są kluczowe dla zapobiegania nieodwracalnym uszkodzeniom neurologicznym. Optymalny poziom fenyloalaniny we krwi powinien być utrzymywany poniżej 360 μmol/l u dzieci do 12 roku życia, a u dorosłych zaleca się kontynuację kontroli i utrzymanie niskich stężeń. Monitorowanie poziomu fenyloalaniny odbywa się z różną częstotliwością: u niemowląt raz w tygodniu, u dzieci 1-12 lat co 2 tygodnie, a u dorosłych co miesiąc. Szczególną uwagę należy zwrócić na kobiety w wieku rozrodczym z PKU, które powinny utrzymywać poziom fenyloalaniny poniżej 6 mg/dl (około 360 μmol/l) przed i w trakcie ciąży, aby zapobiec zespołowi matczynej PKU i powikłaniom płodowym, takim jak małogłowie czy wady serca.
amniocenteza, badania przesiewowe noworodków, biopsja kosmówki, dieta niskofenyloalaninowa, duże neutralne aminokwasy, fenylketonuria, fenyloalanina, genetyk kliniczny, glikomakropeptyd, hydroksylaza fenyloalaninowa, małogłowie, niedobór składników odżywczych, nosiciel genu, pegwaliaza, poradnictwo genetyczne, probiotyki, sapropteryna, terapia genowa, tetrahydrobiopteryna, upośledzenie umysłowe, zaburzenia metaboliczne, zaburzenia psychologiczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica izowalerianowa (IVA) to rzadkie, autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne spowodowane mutacjami w genie IVD, prowadzące do niedoboru enzymu dehydrogenazy izowalerylo-CoA. Skutkuje to zaburzeniem metabolizmu leucyny i akumulacją toksycznych metabolitów, takich jak kwas izowalerianowy, kwas 3-hydroksyizowalerianowy, izowalerylokarnityna (C5) oraz izowaleryloglicyna (IVG), które wykazują działanie neurotoksyczne. Choroba manifestuje się w różnych fenotypach: ostrej postaci noworodkowej z ciężką kwasicą metaboliczną, encefalopatią, leukopenią, neutropenią i trombocytopenią, przewlekłej postaci przerywanej z napadowymi epizodami dekompensacji metabolicznej oraz łagodnej, często bezobjawowej formie wykrywanej w badaniach przesiewowych noworodków. Częstość występowania IVA wynosi około 1:230 000 urodzeń w USA, z różnicami regionalnymi (np. 1:62 500 w Niemczech). Diagnostyka opiera się na podwyższonym poziomie C5-karnityny w surowicy oraz obecności charakterystycznych metabolitów w moczu, potwierdzana badaniami molekularnymi genu IVD. Wczesne rozpoznanie i leczenie, zwłaszcza dzięki badaniom przesiewowym noworodków, znacząco poprawiają rokowanie i zmniejszają ryzyko uszkodzenia mózgu.
badania przesiewowe noworodków, dehydrogenaza izowalerylo-CoA, dekompensacja metaboliczna, dziedziczenie autosomalne recesywne, encefalopatia, gen IVD, hiperamonemia, hipoglikemia, izowalerylo-glicyna, izowaleryloglicyna, izowalerylokarnityna, kryzys metaboliczny, kwas 3-hydroksyizowalerianowy, kwas izowalerianowy, kwasica izowalerianowa, kwasica metaboliczna, kwasy organiczne w moczu, leucyna, leukopenia, neutropenia, spektrometria masowa, stres kataboliczny, stres oksydacyjny, supresja szpiku kostnego, terapia genowa, trombocytopenia, zaburzenia elektrolitowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej (MCADD) jest autosomalnie recesywnym zaburzeniem metabolicznym spowodowanym mutacjami w genie ACADM na chromosomie 1p31, prowadzącym do deficytu enzymu MCAD niezbędnego w β-oksydacji średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych (C6-C10). Najczęstszą mutacją jest c.985A>G (p.Lys304Glu), obecna u około 80% pacjentów homozygotycznych, skutkująca całkowitą utratą funkcji enzymu. Patofizjologia MCADD obejmuje niemożność prawidłowego przekształcania kwasów tłuszczowych do acetylo-CoA, co prowadzi do hipoglikemii, hipoketonurii oraz akumulacji toksycznych kwasów dikarboksylowych (C6-C12), w tym kwasu oktanowego (C8), który jest mitochondrialną toksyną. Klinicznie choroba manifestuje się w okresie niemowlęcym lub później, szczególnie podczas głodzenia, infekcji czy stresu metabolicznego, powodując ryzyko ciężkiej dekompensacji metabolicznej, encefalopatii i niewydolności wielonarządowej. Diagnostyka opiera się na badaniach przesiewowych noworodków, które wykrywają podwyższone poziomy oktanoilokarnityny, a leczenie polega na unikaniu głodzenia i monitorowaniu stanu metabolicznego pacjenta.
badania przesiewowe noworodków, beta-oksydacja kwasów tłuszczowych, cykl Krebsa, dekompensacja metaboliczna, drgawki, dziedziczenie autosomalne recesywne, encefalopatia, gen ACADM, glukoneogeneza, gorączka, heterogenność fenotypowa, hipoglikemia, karboksylaza pirogronianowa, ketogeneza, kwasy dikarboksylowe, mutacja c.985A>G, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej, niewydolność serca, niewydolność wątroby, nosiciel genu, poradnictwo genetyczne, średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, synteza ATP, toksyna mitochondrialna, uszkodzenie mózgu, wstrząs, wymioty i biegunka, zaburzenie oksydacji kwasów tłuszczowych -
Leksykon chorób i schorzeń
Alkaptonuria jest rzadką, autosomalnie recesywnie dziedziczoną chorobą metaboliczną tyrozyny, charakteryzującą się defektem enzymu homogentyzynianu 1,2-dioxygenazy (HGD), co prowadzi do akumulacji kwasu homogentyzynowego (HGA). Częstość występowania waha się od 1:100 000 do 1:1 000 000, z wyższą częstością w populacjach słowackiej i dominikańskiej (około 1:19 000). Diagnostyka opiera się na wykryciu podwyższonego stężenia HGA w moczu za pomocą chromatografii gazowej i spektrometrii masowej, a potwierdzenie genetyczne nie jest obligatoryjne. Średni wiek rozpoznania wynosi około 50 lat, co wskazuje na opóźnioną diagnozę, mimo obecności choroby od urodzenia. Monitorowanie pacjentów po 40. roku życia obejmuje badania echokardiograficzne, rentgenowskie kręgosłupa i klatki piersiowej oraz tomografię komputerową w celu wykrycia powikłań kardiologicznych, nerkowych i prostatycznych.
alkaptonuria, badania przesiewowe noworodków, badanie echokardiograficzne, centrum doskonałości, choroba rzadka, choroba wieńcowa, chorobowość, chromatografia gazowa spektrometria masowa, degeneracja dysku, dziedziczenie autosomalne recesywne, jakość życia pacjenta, kwas homogentyzynowy, metabolizm tyrozyny, nitizinon, ochronoza, opieka specjalistyczna, poradnictwo genetyczne, poszerzenie aorty, powikłania kardiologiczne, powikłania nerkowe, stenoza zastawki, test genetyczny, tomografia komputerowa, zastawka mitralna -
Leksykon chorób i schorzeń
Wnętrostwo (cryptorchidism) jest najczęstszą wrodzoną wadą układu moczowo-płciowego u chłopców, charakteryzującą się brakiem zstąpienia jednego lub obu jąder do moszny. Częstość występowania wynosi około 3-4% u noworodków donoszonych, spadając do około 1% w wieku 1 roku, natomiast u wcześniaków sięga nawet 30-45%, a u noworodków z masą urodzeniową poniżej 907 g niemal 100%. Wnętrostwo jednostronne stanowi około 90% przypadków, a obustronne 10-20%. Około 80% jąder jest wyczuwalnych podczas badania fizykalnego, natomiast 20% to jądra niewyczuwalne, z czego 40% znajduje się w jamie brzusznej, 40% w kanale pachwinowym, a 20% jest atroficznych lub nieobecnych. Wnętrostwo nabyte jest trzykrotnie częstsze niż wrodzone i może dotyczyć nawet 50% chłopców leczonych w niemowlęctwie. Diagnostyka opiera się głównie na badaniu fizykalnym, a rutynowe badania obrazowe (USG, MRI) nie są zalecane ze względu na niską czułość i specyficzność.
badania przesiewowe noworodków, badanie fizykalne, bliźnięta jednojajowe, ciąża bliźniacza, cukrzyca ciążowa, ekspozycja na estrogeny, jama brzuszna, kanał pachwinowy, niepłodność męska, niezstąpione jądro, niska masa urodzeniowa, nowotwór jądra, orchidopeksja, przepuklina pachwinowa, seminoma, skręt jądra, układ moczowo-płciowy, urolog dziecięcy, wcześniactwo, wnętrostwo, wnętrostwo jednostronne, wnętrostwo obustronne, zstąpienie jąder -
Leksykon chorób i schorzeń
Homocystynuria to autosomalnie recesywna choroba metaboliczna charakteryzująca się zaburzeniem metabolizmu metioniny i akumulacją homocysteiny oraz jej metabolitów we krwi i moczu. Kluczowym celem terapii jest utrzymanie stężenia homocysteiny poniżej 100 µmol/L, co wymaga regularnego monitorowania poziomów homocysteiny, metioniny i cystyny. Leczenie obejmuje suplementację witaminą B6 (pirydoksyną) w dawkach 100-500 mg/dobę, szczególnie u pacjentów pirydoksyno-wrażliwych, a u pozostałych stosowanie betainy, witamin B9 i B12 oraz dietę niskobiałkową i niskometioninową. Specjalistyczne preparaty aminokwasowe pozbawione metioniny są niezbędne do zapewnienia odpowiedniej podaży białka i składników odżywczych, zwłaszcza u niemowląt i dzieci. Kompleksowa opieka wymaga multidyscyplinarnego zespołu, w tym lekarza metabolicznego, dietetyka i genetyka, oraz regularnych kontroli w celu optymalizacji terapii i zapobiegania powikłaniom, takim jak zakrzepy żylne i tętnicze.
autosomalny recesywny, badania przesiewowe noworodków, betaina, choroba genetyczna, choroby metaboliczne, dieta niskobiałkowa, dieta niskometioninowa, estrogen, homocysteina, homocystynuria, klasyczna homocystynuria, kobalamina, kwas foliowy, metabolizm metioniny, niepełnosprawność intelektualna, osteoporoza, poradnictwo genetyczne, powikłania zakrzepowo-zatorowe, poziom homocysteiny, stężenie homocysteiny, udar, witamina B6, zaburzenie metaboliczne, zakrzepica żył głębokich, zakrzepy, zespół multidyscyplinarny, żywność medyczna -
Leksykon chorób i schorzeń
Leukodystrofia metachromatyczna (MLD) to postępująca choroba spichrzeniowa lizosomów, prowadząca do demielinizacji ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego. Rokowanie jest niekorzystne i zależy od wieku wystąpienia objawów oraz stopnia niedoboru enzymu arylosulfatazy A (ARSA). Postać późnoniemowlęca, stanowiąca 50-60% przypadków, manifestuje się do 30. miesiąca życia i charakteryzuje się szybkim przebiegiem, z medianą przeżycia 5-6 lat od diagnozy. Postać młodzieńcza rozwija się między 3. a 16. rokiem życia, z wolniejszą progresją i przeżyciem 10-20 lat, natomiast postać dorosła pojawia się w 4.-5. dekadzie życia, z przeżyciem 20-30 lat od wystąpienia objawów. Wszyscy pacjenci doświadczają stopniowego pogorszenia funkcji psychomotorycznych, prowadzącego do całkowitego paraliżu i śmierci, najczęściej z powodu infekcji, takich jak zapalenie płuc.
arefleksja, arylosulfataza A, atidarsagen autotemcel, badania przesiewowe noworodków, choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi, choroba spichrzeniowa lizosomów, deficyt czuciowy, diagnostyka prenatalna, funkcje motoryczne, leukodystrofia metachromatyczna, neuropatia obwodowa, obwodowy układ nerwowy, osłabienie mięśni, osłonka mielinowa, postać dorosła, postać młodzieńcza, postać późnoniemowlęca, przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych, terapia genowa, wektor adenowirusowy, zapalenie płuc -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acyl-CoA o łańcuchu średnim (MCAD) jest dziedzicznym zaburzeniem metabolicznym uniemożliwiającym prawidłowy rozkład tłuszczów i produkcję energii, manifestującym się najczęściej u niemowląt i małych dzieci, choć możliwe jest późne ujawnienie się objawów w wieku dorosłym. Charakterystyczne objawy obejmują hipoglikemię hipoketotyczną, wymioty, letarg, hepatomegalię oraz zaburzenia zachowania, a czynniki wywołujące to m.in. przedłużone głodzenie, infekcje i intensywny wysiłek fizyczny. Kryzys metaboliczny, potencjalnie zagrażający życiu, może objawiać się drgawkami, zaburzeniami rytmu serca, śpiączką i podwyższonymi enzymami wątrobowymi, a jego nieleczenie prowadzi do poważnych powikłań, w tym uszkodzenia mózgu i nagłej śmierci. Śmiertelność wśród nieleczonych pacjentów wynosi około 20-25%, a niedobór MCAD jest przyczyną około 1% przypadków zespołu nagłej śmierci niemowląt (SIDS).
ADHD, afazja, badania przesiewowe noworodków, dekompensacja metaboliczna, drgawki, encefalopatia, enzymy wątrobowe, hepatomegalia, hiperamonemia, hipoglikemia hipoketotyczna, homozygotyczność, kryzys metaboliczny, letarg, mózgowe porażenie dziecięce, mutacja c.985A>G, niedobór dehydrogenazy acyl-CoA o łańcuchu średnim, niedobór MCAD, niepełnosprawność rozwojowa, opóźnienie rozwojowe, osłabienie mięśniowe, spastyczność, śpiączka, wymioty, zaburzenia rytmu serca, zespół nagłej śmierci niemowląt -
Leksykon chorób i schorzeń
Adrenoleukodystrofia (ALD) to genetyczne schorzenie wpływające na układ nerwowy i nadnercza, z różnymi fenotypami wymagającymi indywidualizacji terapii. W leczeniu mózgowej postaci ALD (CALD) standardem jest allogeniczne przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych (HSCT), skuteczne głównie we wczesnym stadium choroby, przed pojawieniem się objawów neurologicznych. Alternatywą jest terapia genowa z użyciem elivaldogene autotemcel (Skysona), polegająca na modyfikacji autologicznych komórek macierzystych pacjenta, wykazująca stabilizację progresji u 88% leczonych chłopców w wieku 4-17 lat. Leczenie niewydolności nadnerczy, występującej u około 90% pacjentów, opiera się na terapii zastępczej kortykosteroidami. Olej Lorenza, mieszanka trierukanu i trioleinianu glicerolu, może opóźniać pojawienie się objawów u bezobjawowych chłopców, choć dowody na jego skuteczność są ograniczone. Leczenie objawowe obejmuje leki przeciwpadaczkowe, fizjoterapię, terapię zajęciową i wsparcie psychologiczne.
acetylocysteina, adrenoleukodystrofia, adrenomieloneuropatia, badania przesiewowe noworodków, bardzo długołańcuchowe kwasy tłuszczowe, chemioterapia wysokodawkowa, choroba Addisona, choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi, fizjoterapia, lek przeciwpadaczkowy, mózgowa postać ALD, napad padaczkowy, niewydolność nadnerczy, olej Lorenza, przeszczep szpiku kostnego, przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych, spastyczność mięśni, terapia genowa, terapia mowy, terapia remielinizacyjna, terapia zajęciowa, terapia zastępcza kortykosteroidami, zespół niespokojnych nóg, zmiany demielinizacyjne -
Leksykon chorób i schorzeń
Mukowiscydoza (CF) jest najczęstszą dziedziczną chorobą genetyczną w populacji kaukaskiej, charakteryzującą się postępującym uszkodzeniem układu oddechowego i pokarmowego. Współczynnik zachorowalności w populacjach europejskich wynosi obecnie około 1/3000 do 1/6000 żywych urodzeń, z różnicami etnicznymi: 1/3000-4000 u kaukaskich, 1/9200-9500 u Latynosów, 1/15000-17000 u Afroamerykanów oraz 1/31000 u Azjatów. Diagnostyka opiera się na badaniach przesiewowych noworodków (NBS), które umożliwiają wczesne wykrycie u ponad 75% pacjentów do 2. roku życia. Odkrycie genu CFTR umożliwiło wprowadzenie terapii modulatorowych oraz poprawę rokowania, co skutkuje medianą przeżycia około 50 lat w krajach rozwiniętych (np. 44,4 lata w Irlandii, 47,4 w USA, 52,1 w Kanadzie). Epidemiologia CF różni się geograficznie, z najwyższą zapadalnością w Europie (8-12/100 000 mieszkańców) i najniższą w Azji, gdzie choroba jest często niedodiagnozowana. W krajach arabskich mediana przeżycia wynosi 10-20 lat, co podkreśla potrzebę lepszej diagnostyki i opieki.
badania przesiewowe nosicieli, badania przesiewowe noworodków, badanie kohortowe, CFTR, choroba wątroby związana z mukowiscydozą, chorobowość, ciężkość choroby, dysfunkcja płuc, funkcja płuc, gen CFTR, hepatomegalia, lek immunosupresyjny, mukowiscydoza, mutacja F508del, niedrożność smółkowa, niewydolność trzustki, przeszczepienie narządów, rak jelita grubego, standaryzowany współczynnik zapadalności, status społeczno-ekonomiczny, testy funkcji wątroby, układ oddechowy, układ pokarmowy, współczynnik zachorowalności -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobory odporności pierwotne (PID) to heterogenna grupa ponad 450 chorób genetycznych charakteryzujących się wrodzonymi defektami układu immunologicznego. Globalna częstość występowania PID wynosi od 1:1000 do 1:10 000, z dużym odsetkiem przypadków pozostających niezdiagnozowanych (70-90%). W USA częstość rozpoznania wzrosła z 38,9 do 50,5 na 100 000 osób (ubezpieczeni prywatnie) w latach 2001-2007, a nowsze dane wskazują na około 1:1200. W Polsce wskaźnik chorobowości wynosi 1,44 na 100 000 mieszkańców, przy szacowanych 20 000 chorych, z czego tylko 4000-5000 jest zdiagnozowanych. Najczęstsze są niedobory przeciwciał (63,4% w USA), w tym selektywny niedobór IgA (14,1% globalnie) i pospolity zmienny niedobór odporności (CVID) z częstością około 1:25 000. Ciężkie formy, jak SCID, występują z częstością 1:58 000 noworodków. Diagnostyka i rozpoznawalność PID poprawiły się dzięki badaniom przesiewowym noworodków (test TREC) oraz technikom sekwencjonowania nowej generacji (NGS), jednak opóźnienia diagnostyczne nadal wynoszą średnio 2-7 lat, co pogarsza rokowanie i zwiększa koszty opieki zdrowotnej.
badania przesiewowe noworodków, choroba genetyczna, ciężki złożony niedobór odporności, defekt wrodzony, immunolog kliniczny, infekcja wirusowa, limfocyt B, niedobór odporności pierwotny, niedobór przeciwciał, pospolity zmienny niedobór odporności, przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych, sekwencjonowanie nowej generacji, selektywny niedobór IgA, układ immunologiczny, wirus brodawczaka ludzkiego, wirus Epsteina-Barr, zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc, zapalenie zatok -
Leksykon chorób i schorzeń
Niepełnosprawność intelektualna oraz specyficzne trudności w nauce stanowią zaburzenia o charakterze przewlekłym, których całkowite wyleczenie jest niemożliwe, jednak wczesna interwencja znacząco poprawia rokowania i jakość życia pacjentów. Profilaktyka obejmuje trzy poziomy: pierwotną, ukierunkowaną na eliminację czynników ryzyka (np. szczepienia ochronne, opieka prenatalna, unikanie używek u matek), wtórną, koncentrującą się na wczesnym wykrywaniu i leczeniu trudności (np. badania przesiewowe noworodków w kierunku fenyloketonurii, monitorowanie rozwoju językowego od 2. roku życia) oraz trzeciorzędową, mającą na celu minimalizację skutków niepełnosprawności poprzez indywidualne plany edukacyjne (IEP), interwencje psychologiczne i środowiskowe oraz wsparcie rodzin. Wczesna identyfikacja trudności, szczególnie w zakresie czytania, jest kluczowa, gdyż opóźnienia w tym obszarze korelują z późniejszymi niepowodzeniami szkolnymi i zachowaniami antyspołecznymi.
badania przesiewowe noworodków, badanie gęstości kości, choroby metaboliczne, dysgrafia, dysleksja, fenyloketonuria, indywidualny plan edukacyjny, lęk, niepełnosprawność intelektualna, opieka prenatalna, osteoporoza, padaczka, problemy z czytaniem, profilaktyka pierwotna, profilaktyka trzeciorzędowa, profilaktyka wtórna, psychoterapia, rozwój poznawczy, specyficzne trudności w nauce, stosowana analiza zachowania, szczepienia ochronne, terapia poznawczo-behawioralna, upośledzenie wzroku, wczesna interwencja -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acyl-CoA o łańcuchu średnim (MCAD) to dziedziczne zaburzenie metaboliczne uniemożliwiające prawidłowy rozkład średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych, co prowadzi do ryzyka hipoglikemii i kryzysów metabolicznych. Diagnostyka opiera się na badaniach przesiewowych noworodków, a leczenie koncentruje się na zapobieganiu długotrwałemu głodzeniu oraz utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi. Zalecenia dietetyczne obejmują ograniczenie tłuszczów do <30% dziennej podaży kalorii, zwiększenie węglowodanów złożonych oraz unikanie MCT. W stanach chorobowych i zwiększonego wysiłku fizycznego konieczne jest zwiększenie podaży węglowodanów. W przypadku niemowląt maksymalne bezpieczne okresy głodzenia wynoszą 4-5 godzin (<6 m-cy), 8 godzin (6-12 m-cy) i 10 godzin (12-24 m-cy). W kryzysie metabolicznym stosuje się dożylne podawanie glukozy 10% (bolus 25% glukozy 2 ml/kg przy hipoglikemii) oraz leczenie kwasicy metabolicznej wodorowęglanem sodu (1 mEq/kg). Monitorowanie glikemii powinno utrzymywać poziomy 5-9 mmol/l (120-170 mg/dl).
badania przesiewowe noworodków, bezafibrat, dietetyk kliniczny, glukoza dożylna, hipoglikemia, interdyscyplinarny zespół, katabolizm, kryzys metaboliczny, kwasica metaboliczna, kwasy tłuszczowe, L-karnityna, niedobór dehydrogenazy acyl-CoA o łańcuchu średnim, niedobór MCAD, normoglikemia, poziom glukozy, skrobia kukurydziana, specjalista chorób metabolicznych, średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, terapia genowa, terapia komórkowa, węglowodany złożone, wodorowęglan sodu, zaburzenie metaboliczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica izowalerianowa (IVA) to rzadka, dziedziczna choroba metaboliczna charakteryzująca się zaburzeniem katabolizmu leucyny, prowadzącym do akumulacji toksycznego kwasu izowalerianowego. Bez leczenia, szczególnie u niemowląt, może dojść do ciężkiego uszkodzenia mózgu lub śmierci w pierwszym roku życia. Diagnostyka opiera się na badaniach przesiewowych noworodków, a leczenie wymaga interdyscyplinarnego podejścia w wyspecjalizowanych ośrodkach metabolicznych. Terapia obejmuje dietę niskobiałkową z ograniczeniem leucyny, suplementację L-karnityny i glicyny, a także ścisłe monitorowanie biochemiczne (m.in. ilościowa analiza aminokwasów w osoczu co 3 miesiące do 1 roku życia, następnie co 6 miesięcy do 6 lat i rocznie powyżej 6 lat) oraz ocenę rozwoju neurologicznego i parametrów metabolicznych. W okresach stresu metabolicznego stosuje się dietę ratunkową i leczenie szpitalne z dożylnym podawaniem glukozy i nawodnieniem.
badania przesiewowe noworodków, choroba przewlekła, cukrzycowa kwasica ketonowa, dekompensacja metaboliczna, dieta niskobiałkowa, glicyna, hiperamonemia, izowalerylo-CoA, izowalerylo-glicyna, izowalerylokarnityna, karnityna, kryzys encefalopatyczny, kryzys metaboliczny, kwas izowalerianowy, kwasica izowalerianowa, kwasica metaboliczna, kwasica organiczna, lekarz metaboliczny, leucyna, sonda nosowo-żołądkowa, uszkodzenie mózgu, zespół metaboliczny -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba syropu klonowego (MSUD) jest autosomalnym recesywnym zaburzeniem metabolicznym wynikającym z mutacji w genie BCKD, prowadzącym do defektu metabolizmu aminokwasów rozgałęzionych (BCAA: leucyny, izoleucyny, waliny). Ryzyko wystąpienia choroby u potomstwa nosicieli wynosi 25%. Diagnostyka opiera się na badaniach genetycznych oraz przesiewowych testach noworodkowych wykonywanych około 5. dnia życia, z możliwością wcześniejszego badania prenatalnego. Wczesne rozpoznanie i natychmiastowe wdrożenie leczenia dietetycznego ograniczającego spożycie BCAA, zwłaszcza leucyny, jest kluczowe dla zapobiegania uszkodzeniom neurologicznym i rozwojowym. Monitorowanie stężenia aminokwasów we krwi oraz ścisła współpraca z zespołem specjalistów, w tym dietetykiem, są niezbędne do optymalizacji terapii i zapobiegania kryzysom metabolicznym, które mogą wymagać interwencji takich jak hemodializa czy żywienie pozajelitowe.
aminokwasy rozgałęzione, badania przesiewowe noworodków, badanie genetyczne, badanie prenatalne, choroba syropu klonowego, cukrzyca typu 1, dieta niskobiałkowa, hemodializa, insulinoterapia, katabolizm aminokwasów, kryzys metaboliczny, mutacja genowa, neurotoksyczność, poradnictwo genetyczne, przeszczep wątroby, suplementacja tiaminy, terapia genowa, terapia nerkozastępcza, toksyczne metabolity, żywienie pozajelitowe -
Leksykon chorób i schorzeń
Homocystynuria to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne charakteryzujące się podwyższonym stężeniem homocysteiny i metioniny we krwi oraz moczu, wynikające głównie z mutacji w genie CBS (chromosom 21q22.3), prowadzących do niedoboru enzymu cystathionine beta-synthase. Patogeneza obejmuje zaburzenia szlaków transsulfuracji (typ 1) i remetylacji homocysteiny (typy 2 i 3), z udziałem mutacji w genach MTHFR, MTR, MTRR, MMADHC i HCFC1. Klinicznie wyróżnia się fenotypy wrażliwe i niewrażliwe na pirydoksynę (witaminę B6). Diagnostyka opiera się na oznaczeniu stężenia homocysteiny całkowitej, metioniny i cysteiny w osoczu, a także badaniach genetycznych potwierdzających mutacje. Wartości biochemiczne typowe dla klasycznej homocystynurii to podwyższone stężenia homocysteiny i metioniny, natomiast w defektach remetylacji obserwuje się hiperhomocysteinemię z prawidłowym lub obniżonym poziomem metioniny. Epidemiologicznie częstość występowania wynosi około 1:200 000-350 000 żywych urodzeń, z wyższą zapadalnością w populacjach o dużej częstości małżeństw krewniaczych.
aminokwas siarkowy, badania genetyczne, badania przesiewowe noworodków, dziedziczenie autosomalne recesywne, gen CBS, hiperhomocysteinemia, homocysteina, homocystynuria, homocystynuria klasyczna, kwas foliowy, metabolizm metioniny, poradnictwo genetyczne, powikłania zakrzepowo-zatorowe, przemieszczenie soczewki, reduktaza metylenotetrahydrofolianowa, remetylacja homocysteiny, stres oksydacyjny, syntaza metioniny, szlak transsulfuracji, uszkodzenie śródbłonka, witamina B12, witamina B6, zaburzenie metaboliczne -
Leksykon chorób i schorzeń
Homocystynuria to rzadka, autosomalnie recesywna choroba metaboliczna wynikająca z niedoboru syntazy cystationinowej β (CBS), prowadząca do akumulacji homocysteiny we krwi i moczu. Diagnostyka prenatalna (amniocenteza, biopsja kosmówki) oraz badania przesiewowe noworodków, wykonywane około 5 dnia życia, umożliwiają wczesne wykrycie choroby, choć obecne testy wykrywają jedynie około 50% przypadków. Kluczowe jest utrzymanie stężenia wolnej homocysteiny w osoczu poniżej 11 μmol/L (optymalnie 5 μmol/L) w celu zapobiegania powikłaniom takim jak incydenty zakrzepowo-zatorowe, ektopia soczewki, niepełnosprawność intelektualna, deformacje kostne, osteoporoza, zaburzenia naczyniowo-sercowe oraz napady drgawkowe.
amniocenteza, badania przesiewowe noworodków, betaina, biopsja kosmówki, dieta niskobiałkowa, dietetyk metaboliczny, enzymatyczna terapia zastępcza, heparyna drobnocząsteczkowa, homocysteina, homocysteina w osoczu, homocystynuria, incydent zakrzepowo-zatorowy, kwas foliowy, metabolizm metioniny, napad drgawkowy, niepełnosprawność intelektualna, ograniczenie metioniny, osteoporoza, pirydoksyna, podtlenek azotu, poradnictwo genetyczne, profilaktyka przeciwzakrzepowa, ryzyko sercowo-naczyniowe, stężenie homocysteiny, syntaza cystationinowa β, witamina B12, witamina B6, zakrzepica żył głębokich, zwichnięcie soczewki -
Leksykon chorób i schorzeń
Homocystynuria (HCU) to genetyczne zaburzenie metabolizmu metioniny, którego rokowanie w dużej mierze zależy od wczesnej diagnozy i konsekwentnego, dożywotniego leczenia. Rozpoczęcie terapii w ciągu pierwszych 6 tygodni życia, w tym wdrożenie diety ubogiej w metioninę, znacząco redukuje ryzyko powikłań takich jak niepełnosprawność intelektualna, ektopia soczewki (występująca u 82% nieleczonych pacjentów do 10. roku życia), osteoporoza, dolichostenomelia oraz incydenty zakrzepowo-zatorowe. Badania przesiewowe noworodków (NBS) poprawiają długoterminowe wyniki, co potwierdzają japońskie dane wskazujące na lepsze funkcjonowanie społeczne i intelektualne u pacjentów zdiagnozowanych w NBS w porównaniu do wykrytych klinicznie. W grupie zdiagnozowanej w NBS odnotowano 100% przeżywalność, podczas gdy w grupie klinicznej występowały zgony.
badania przesiewowe noworodków, badanie przesiewowe, choroba metaboliczna, diagnostyka homocystynurii, ektopia soczewki, hiperhomocysteinemia, homocystynuria, incydent zakrzepowo-zatorowy, metabolizm metioniny, niepełnosprawność intelektualna, oczekiwana długość życia, osteoporoza, powikłania homocystynurii, powikłania naczyniowe, powikłania oczne, poziom homocysteiny, zaburzenie genetyczne, zakrzep krwi -
Leksykon chorób i schorzeń
Kwasica glutarowa typu 1 (GA1) to autosomalnie recesywna choroba metaboliczna wynikająca z niedoboru dehydrogenazy glutarylo-CoA, prowadząca do akumulacji kwasu glutarowego i 3-hydroksyglutarowego. Diagnostyka i leczenie powinny być prowadzone w wyspecjalizowanych ośrodkach metabolicznych przez zespół wielospecjalistyczny, w tym lekarza metabolicznego, dietetyka i pielęgniarkę. Podstawą terapii jest restrykcyjna dieta niskobiałkowa, ograniczająca lizynę i tryptofan, z zastosowaniem mieszanek aminokwasowych wolnych od lizyny i suplementacji L-karnityną, która pomaga eliminować toksyczne metabolity. Suplementacja ryboflawiną i innymi witaminami jest rozważana indywidualnie. Monitorowanie biochemiczne obejmuje regularne oznaczanie poziomów aminokwasów i karnityny w osoczu, a także kontrolę wzrostu i rozwoju psychoruchowego. Wczesne rozpoznanie i konsekwentne leczenie zmniejszają ryzyko uszkodzenia mózgu do 7%, a dzięki badaniom przesiewowym i ścisłej kontroli dietetycznej ryzyko to spada 14-krotnie.
badania przesiewowe noworodków, badanie krwi, blokery H2, choroby metaboliczne, dehydrogenaza glutarylo-CoA, dekompensacja metaboliczna, dieta niskobiałkowa, funkcje poznawcze, hiperkaliemia, kryzys metaboliczny, kwas glutarowy, kwasica glutarowa typu 1, L-karnityna, mieszanka aminokwasowa, opieka perioperacyjna, opieka wielodyscyplinarna, ośrodek metaboliczny, przewód pokarmowy, ryboflawina, uszkodzenie mózgu, uszkodzenie OUN, zaburzenia ruchowe, zespół wielospecjalistyczny, zgłębnik nosowo-żołądkowy -
Leksykon chorób i schorzeń
Fenylketonuria (PKU) to dziedziczne zaburzenie metaboliczne spowodowane niedoborem hydroksylazy fenyloalaniny, prowadzące do akumulacji fenyloalaniny i toksycznego wpływu na rozwój neurologiczny. Rokowanie w PKU jest ściśle związane z wczesnym wykryciem i rozpoczęciem leczenia, utrzymaniem stabilnych poziomów fenyloalaniny we krwi oraz przestrzeganiem diety i/lub farmakoterapii. Optymalne stężenia fenyloalaniny to ≤360 μmol/l u dzieci <12 lat oraz ≤600 μmol/l u pacjentów ≥12 lat, a ścisła kontrola jest szczególnie istotna w ciąży. Fluktuacje poziomów fenyloalaniny negatywnie wpływają na wyniki neurokognitywne, a leczenie sapropteryną (BH4) może zmniejszać te wahania u pacjentów z umiarkowaną PKU. Genotyp pacjenta jest ważnym predyktorem fenotypu i odpowiedzi na terapię, co umożliwia bardziej spersonalizowane podejście terapeutyczne.
badania przesiewowe noworodków, choroba metaboliczna, enzymatyczna terapia zastępcza, epilepsja, fenylketonuria, fenyloalanina, funkcje wykonawcze, genotyp, hydroksylaza fenyloalaniny, jakość życia, kontrola metaboliczna, mgła mózgowa, niedobór pokarmowy, osteopenia, patofizjologia, pegwaliaza, problemy behawioralne, sapropteryna, stężenie fenyloalaniny, tetrahydrobiopteryna, upośledzenie intelektualne, uszkodzenie neurologiczne, uszkodzenie płodu, zaburzenia nastroju -
Leksykon chorób i schorzeń
Choroba Wilsona to autosomalnie recesywne zaburzenie metabolizmu miedzi, spowodowane mutacjami w genie ATP7B, prowadzące do patologicznego gromadzenia miedzi w wątrobie, mózgu i oczach. Diagnostyka jest złożona i wymaga integracji danych klinicznych, biochemicznych i genetycznych. Kluczowe badania obejmują oznaczenie ceruloplazminy (<20 mg/dl u 90% pacjentów), 24-godzinną zbiórkę moczu na miedź (>100 μg/24h u większości chorych), badanie w lampie szczelinowej w kierunku pierścieni Kaysera-Fleischera (obecne u 50-90% pacjentów), a także biopsję wątroby z oznaczeniem miedzi (>250 μg/g suchej masy jako złoty standard). Diagnostyka molekularna wykrywająca mutacje ATP7B potwierdza rozpoznanie u 98% pacjentów. Wczesne rozpoznanie jest kluczowe, gdyż średni czas od objawów do diagnozy wynosi około 25 miesięcy, z dłuższym opóźnieniem u pacjentów z objawami neurologicznymi (44,4 miesiąca) w porównaniu do wątrobowych (14,4 miesiąca).
anemia hemolityczna, badania genetyczne, badania przesiewowe noworodków, badanie histopatologiczne, biopsja wątroby, ceruloplazmina, choroba Wilsona, elastografia przejściowa, gen ATP7B, marskość wątroby, morfologia krwi, neurofilament lekki, niewydolność wątroby, obrazowanie mózgu, pierścienie Kaysera-Fleischera, próby wątrobowe, sekwencjonowanie nowej generacji, spektrometria masowa, stłuszczenie wątroby, trombocytopenia, uszkodzenie wątroby, zaćma słonecznikowa, zapalenie wątroby, zwłóknienie wątroby -
Leksykon chorób i schorzeń
Niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej (MCADD) to autosomalnie recesywne zaburzenie metaboliczne wynikające z mutacji w genie ACADM, prowadzące do upośledzenia β-oksydacji średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Choroba występuje z częstością 1:4000 do 1:17 000 w populacjach północnoeuropejskich i jest jednym z najczęstszych wrodzonych błędów metabolizmu w USA. Diagnostyka opiera się głównie na badaniach przesiewowych noworodków metodą tandemowej spektrometrii mas (MS/MS), co umożliwia wczesne wykrycie i zapobiega kryzysom metabolicznym. Bez badań przesiewowych ryzyko śmierci lub ciężkiej niepełnosprawności rozwojowej u dzieci z MCADD wynosi od 20% do 25%. Kluczowe jest unikanie długotrwałego głodzenia, z maksymalnymi okresami głodzenia zależnymi od wieku: niemowlęta <6 miesięcy – 3-4 godziny, 6-12 miesięcy – 8 godzin, 12-24 miesiące – 10 godzin, >24 miesiące – 12 godzin. Leczenie obejmuje dietę niskotłuszczową (tłuszcze 25-30%), bogatą w węglowodany złożone, unikanie MCT oraz suplementację L-karnityną. W trakcie choroby zaleca się stosowanie wysokoenergetycznych napojów glukozowych i ścisłe monitorowanie stanu metabolicznego, w tym glikemii (norma >60 mg/dl).
badania przesiewowe noworodków, dekompensacja metaboliczna, dieta niskotłuszczowa, dziedziczenie autosomalne recesywne, fenylomaślan sodu, gen ACADM, hipoglikemia, kryzys metaboliczny, L-karnityna, niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowej, niepełnosprawność rozwojowa, normoglikemia, opaska medyczna, polimer glukozy, propofol, równowaga kwasowo-zasadowa, skrobia kukurydziana, średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, tandemowa spektrometria mas, triheptanoina, utlenianie kwasów tłuszczowych, wrodzony błąd metabolizmu, zaburzenie cyklu mocznikowego, zaburzenie metaboliczne, zaburzenie mitochondrialne
