Choroba wilsona
Epidemiologia
Choroba Wilsona (WD) to autosomalnie recesywne zaburzenie metabolizmu miedzi spowodowane mutacją genu ATP7B, prowadzące do patologicznego gromadzenia miedzi głównie w wątrobie i mózgu. Światowa częstość występowania wynosi od 1:10 000 do 1:30 000 urodzeń, z wyższą częstością w niektórych populacjach, np. 1:7 000 na Sardynii czy 1:15 na Krecie. W USA częstość występowania wynosi około 21,2-22,0 na milion, a w Korei Południowej 38,7 na milion, z rosnącą tendencją. Choroba manifestuje się zwykle między 5. a 35. rokiem życia, z objawami wątrobowymi u młodszych pacjentów i neurologicznymi u starszych. Diagnostyka opiera się na badaniach genetycznych, biochemicznych i ocenie zwłóknienia wątroby, przy czym elastografia rezonansu magnetycznego (MRE) umożliwia monitorowanie progresji choroby. Wczesne wykrycie i dożywotnie leczenie są kluczowe dla poprawy rokowania, a badania przesiewowe krewnych pierwszego i dalszego stopnia są zalecane ze względu na wysokie ryzyko nosicielstwa i niepełną penetrację mutacji ATP7B.
- Epidemiologia choroby Wilsona – występowanie na świecie
- Tendencje epidemiologiczne i różnice w rozpoznawalności
- Różnice w wieku wystąpienia i manifestacjach klinicznych
- Różnice w manifestacjach klinicznych między płciami
- Badania przesiewowe i wczesna diagnostyka
- Wpływ na jakość życia i śmiertelność
- Wyzwania w diagnostyce i leczeniu
- Rejestry i przyszłe kierunki badawcze
Epidemiologia choroby Wilsona – występowanie na świecie
Choroba Wilsona (WD) jest rzadkim autosomalnie recesywnym zaburzeniem metabolizmu miedzi spowodowanym mutacją genu ATP7B, prowadzącym do nieprawidłowego metabolizmu miedzi i jej gromadzenia w organizmie, głównie w wątrobie i mózgu. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), szacowana światowa częstość występowania choroby Wilsona wynosi od 1:10 000 do 1:30 000 urodzeń.12 Najczęściej przyjmuje się częstość występowania wynoszącą około 1 przypadek na 30 000 żywych urodzeń.34
Dane z badań przesiewowych populacji przeprowadzonych w Wielkiej Brytanii z wykorzystaniem sekwencjonowania molekularnego sugerują potencjalnie wyższą częstość występowania, być może nawet 1 przypadek na 7021 osób.56 Badanie wykorzystujące dane z dużej kohorty francuskiej wykazało, że około 1 osoba na 31 jest heterozygotycznym nosicielem, co odpowiada oczekiwanej chorobowości wynoszącej jeden przypadek na 1000 żywych urodzeń.7
Szacuje się, że przy założeniu częstości występowania od 1:10 000 do 1:30 000, około 1 osoba na 90 jest nosicielem nieprawidłowej kopii genu ATP7B.89 Rozbieżność między częstością nosicielstwa heterozygotycznego a obserwowaną częstością występowania choroby Wilsona sugeruje niepełną penetrację, ale niezbędne są dalsze badania dotyczące specyficznych dla choroby mutacji.10
Zróżnicowanie geograficzne i etniczne
Częstość występowania choroby Wilsona różni się znacznie w zależności od regionu geograficznego i grupy etnicznej. W niektórych izolowanych populacjach częstość ta jest znacznie wyższa. Jedna z najwyższych odnotowanych częstości występowania pochodziła z małej górskiej wioski na wyspie Kreta, gdzie choroba Wilsona była diagnozowana u 1 na 15 urodzonych dzieci.11
W Azji, a szczególnie w Chinach, częstość występowania choroby Wilsona jest wyższa niż w krajach zachodnich. Według analizy haplotypowej przeprowadzonej wśród 660 uczestników w Hongkongu, częstość występowania WD wśród Chińczyków oszacowano na 1:5400, co wskazuje, że średni wskaźnik śmiertelności chińskich pacjentów z WD jest wyższy niż w populacji amerykańskiej czy europejskiej.12 W Chinach zapadalność na chorobę Wilsona wynosiła 1,96/100 000, a częstość występowania 5,87/100 000.13
Badania wykazały również, że epidemiologia molekularna ATP7B w tych populacjach potwierdza fakt, że WD jest bardziej rozpowszechniona wśród Azjatów niż wśród rasy kaukaskiej. Podczas gdy najczęstszą mutacją w Europie i Ameryce Północnej jest p.H1069Q, najczęstszą mutacją w Azji jest p.Arg778L.14
Dane epidemiologiczne z różnych krajów
W Stanach Zjednoczonych częstość występowania nosicieli wynosi 1 na 90 osób, a częstość występowania choroby Wilsona wynosi 1 na 30 000 osób.15 W badaniu opartym na danych z lat 2017-2019 stwierdzono, że surowa częstość występowania w USA wynosiła 21,2 przypadków na milion (95% CI: 20,1-22,3), przy podobnej częstości występowania u obu płci.16 Skorygowana częstość występowania w okresie 2017-2019, standaryzowana do populacji USA (spis z 2010 r.) i świata (WHO 2000-2025), była podobna (22,0 na milion, 95% CI: 20,9-23,1 i 21,4 na milion, 95% CI: 20,4-22,5).17
W Niemczech średnia częstość występowania wynosiła 20,3 pacjentów na milion (zakres: 17,8-24,4), ze stałym wzrostem od 17,8 do 24,4 na milion w okresie badania od 2013 do 2018 r.18
W Korei Południowej, w badaniu populacyjnym przeprowadzonym w latach 2010-2016, średni roczny wskaźnik zapadalności na chorobę Wilsona wynosił 3,8 na milion osobo-lat, a częstość występowania wynosiła 38,7 na milion osób.19 W nowszym badaniu z Korei (2010-2020) skorygowana względem wieku i płci częstość występowania i zapadalności WD wynosiła odpowiednio 3,06/100 000 i 0,11/100 000.20
W Hongkongu badanie obejmujące lata 2000-2016 wykazało, że średni roczny wskaźnik zapadalności wynosił 1,44 na milion osobo-lat, podczas gdy częstość występowania wynosiła 17,93 na milion. W tym okresie nastąpił spadek rocznej zapadalności z 1,65 do 1,23 na milion osobo-lat (P = 0,010), natomiast roczna częstość występowania wzrosła z 7,80 do 25,20 na milion (P < 0,001).2122
We Włoszech, szczególnie na Sardynii, odnotowano częstość występowania wynoszącą 1:7000 urodzeń.23 WD jest częstsza w społecznościach izolowanych i charakteryzujących się wysokim stopniem pokrewieństwa.
Tendencje epidemiologiczne i różnice w rozpoznawalności
W ostatnich dekadach nastąpił znaczny wzrost badań epidemiologicznych dotyczących choroby Wilsona. W wielu krajach europejskich poziom rejestracji WD zaczął osiągać wartość 1:7000-10 000, co znacznie przewyższa dane z poprzednich lat.24 Analiza wskaźników z badań epidemiologicznych przedstawionych w literaturze w ostatnich dekadach wykazała wielokrotny wzrost wykrywalności WD w porównaniu z poprzednimi wskaźnikami.25
Różnice między wysokim poziomem nosicielstwa patogennych wariantów genu ATP7B a niską rejestracją WD można wyjaśnić zarówno niedodiagnozowaniem, poziomem metod badań genetycznych, jak i brakiem zgody wśród genetyków co do jednolitego podejścia do analizy uzyskanych danych.26
W wielu krajach obserwuje się tendencję wzrostową w częstości występowania choroby Wilsona. Na przykład w Korei Południowej częstość występowania WD wzrastała co roku u obu płci: 28 na milion osób w 2010 r., 31,5 w 2011 r., 36 w 2012 r., 39,3 w 2013 r., 42,5 w 2014 r., 45,2 w 2015 r. i 48,1 w 2016 r.27 Przewiduje się, że częstość występowania będzie nadal rosnąć, nawet jeśli nie nastąpi zmiana w zapadalności.
Różnice w wieku wystąpienia i manifestacjach klinicznych
Choroba Wilsona zwykle pojawia się u osób między 5. a 35. rokiem życia, przy średnim wieku wystąpienia między 12 a 23 rokiem życia.2829 Choroba może jednak wystąpić u dzieci już w wieku 3 lat i u dorosłych w wieku do 70 lat.30
Niemieckie badanie pacjentów z chorobą Wilsona wykazało, że pacjenci z wcześniejszym początkiem choroby wykazują głównie objawy wątrobowe (15,5 [9,6] roku), podczas gdy ci z późniejszym początkiem częściej prezentują objawy neurologiczne (20,2 [10,8] roku).31 Przegląd mutacji znalezionych w genie ATP7B sugeruje szeroki zakres wieku wystąpienia choroby Wilsona, być może szerszy niż wcześniej uważano za typowy. Mutacje, które całkowicie zakłócają działanie genu, mogą wywoływać chorobę wątroby we wczesnym dzieciństwie, w czasie, gdy choroba Wilsona może nie być brana pod uwagę w diagnostyce różnicowej.32
Różnice w manifestacjach klinicznych między płciami
Niektóre badania sugerują, że choroba Wilsona w równym stopniu dotyka mężczyzn i kobiety, choć kobiety częściej niż mężczyźni rozwijają ostrą niewydolność wątroby z powodu choroby Wilsona. Jednak duże badanie rejestrowe obejmujące 627 pacjentów z chorobą Wilsona wykazało niewielką przewagę mężczyzn (52%). W momencie diagnozy, wśród objawowych pacjentów, mężczyźni częściej niż kobiety mieli chorobę neuropsychiatryczną (75% vs 58%) i rzadziej chorobę wątroby (25% vs 41%).33
Chociaż nie ma przewagi płciowej, piorunująca postać choroby Wilsona jest częstsza u kobiet niż u mężczyzn.34
Badania przesiewowe i wczesna diagnostyka
Wczesna diagnoza i dożywotnie leczenie są kluczowe dla poprawy wyników leczenia pacjentów.3536 Choroba Wilsona jest rzadka i może być śmiertelna, jeśli nie zostanie rozpoznana lub leczona.37
Badania przesiewowe rodzinne
Badania przesiewowe członków rodziny identyfikują 20% przypadków.38 Zarówno Amerykańskie Stowarzyszenie ds. Badań Chorób Wątroby (AASLD), jak i Europejskie Stowarzyszenie ds. Badań Wątroby (EASL) zalecają badania przesiewowe krewnych pierwszego stopnia chorego.39
Istnieje zwiększone ryzyko choroby Wilsona, jeśli rodzice lub rodzeństwo mają ten stan. Zaleca się konsultację z lekarzem w sprawie możliwości przeprowadzenia badań genetycznych w celu ustalenia, czy pacjent ma chorobę Wilsona. Wczesne rozpoznanie znacznie zwiększa szanse na skuteczne leczenie.40
Jeśli jest to możliwe, analiza genetyczna może być stosowana jako podstawowa metoda przesiewowa w badaniach rodzinnych WD.41 Po potwierdzeniu mutacji, członkowie rodziny mogą być badani pod kątem choroby w ramach poradnictwa genetycznego rodzinnego.42
Rozszerzenie badań przesiewowych
Biorąc pod uwagę niedoszacowanie zapadalności na WD, prawdopodobieństwo późnego początku i bezobjawowego przebiegu oraz różny fenotyp tego samego genotypu, wydaje się istotne badanie przesiewowe poprzedniego i następnego pokolenia chorego.43
Prawdopodobieństwo zachorowania siostrzeńców i bratanków wynosi 1 na 600, a prawdopodobieństwo zachorowania kuzynów wynosi 1 na 800, co jest znacznie wyższe niż w populacji ogólnej. Badania te wskazują, że nie tylko krewni pierwszego stopnia chorych muszą być badani pod kątem WD, ale również dalsi krewni mogą być brani pod uwagę, szczególnie na niektórych obszarach, takich jak wioski i małe wyspy.44
Badania przesiewowe noworodków
Najbardziej obiecującą strategią kontroli wykrywania WD jest badanie genetyczne populacji kraju i stworzenie ogromnego rejestru pacjentów.45 Powszechna dostępność badań genetycznych doprowadziła do identyfikacji bezobjawowych niemowląt.46
Włączenie choroby do panelu badań przesiewowych noworodków w USA wymaga wyczerpującej oceny, obejmującej takie czynniki, jak ciężkość choroby, skuteczność leczenia, wiarygodność badań, częstość występowania, naturalny przebieg choroby, konsensus w zakresie opieki zdrowotnej i względy etyczne. Choroba Wilsona wyraźnie spełnia te rygorystyczne kryteria w skali globalnej.47
Wpływ na jakość życia i śmiertelność
Pomimo rzadkości wykrywania, wkład choroby Wilsona w niepełnosprawność młodej populacji osiąga wysokie poziomy i powoduje znaczne szkody ekonomiczne dla opieki zdrowotnej.48
W porównaniu z ogólną populacją amerykańską, standaryzowany współczynnik śmiertelności u pacjentów z WD wynosił 2,19, co sugeruje, że choroba Wilsona wiązała się z nadmierną śmiertelnością, jak wcześniej zgłaszano w innych niedawnych badaniach.49
Niedawny podręcznik informował, że w okresie 10 lat po rozpoznaniu istniała 76,1% szansa na hospitalizację i 13,5% śmiertelność. Średnia długość życia wynosiła 57,9 lat.50
Powikłania i współistnienie innych chorób
Ocena stopnia zwłóknienia wątroby jest ważna dla rokowania pacjenta i nadzoru. Pacjenci z zaawansowanym zwłóknieniem są narażeni na ryzyko powikłań klinicznych, takich jak wodobrzusze, krwotok z żylaków i encefalopatia.51
U pacjentów z marskością związaną z chorobą Wilsona wydaje się, że nie występuje wyższe ryzyko raka wątrobowokomórkowego (HCC). Szacowane roczne ryzyko HCC u pacjentów z marskością związaną z chorobą Wilsona wynosiło 1,4%, co nie uzasadnia regularnego nadzoru HCC w tej grupie pacjentów.52
Związek między chorobą Wilsona a zaburzeniami dwubiegunowymi wydaje się obecnie częstszy niż sądzono w przeszłości, ze względu na bardziej specyficzne kryteria diagnostyczne pozwalające na włączenie do zaburzeń dwubiegunowych przypadków, które wcześniejsi badacze definiowali jako psychozy podobne do schizofrenii lub nieprawidłowości behawioralne.53
Wyzwania w diagnostyce i leczeniu
Ponad wiek po pierwszym opisie choroby Wilsona przez Sir K. Wilsona, zrozumienie i zarządzanie chorobą uległy dramatycznej poprawie, ale wyzwania w diagnozowaniu tego zaburzenia metabolizmu miedzi pozostają, ponieważ niezwykle ważne jest, aby lekarze i pracownicy służby zdrowia na każdym poziomie opieki rozpoznali i zdiagnozowali tę uleczalną chorobę na wczesnym etapie.54
Rozbieżność między wysoką częstością nosicielstwa heterozygotycznego a niską kliniczną częstością występowania WD może być wyjaśniona zmiennością kliniczną, niepełną penetracją i istnieniem genów modyfikujących.55
Potrzeba wczesnej diagnozy i leczenia
Wczesna diagnoza i precyzyjne leczenie są niezbędne do skutecznego zarządzania chorobą, ponieważ nieleczona choroba Wilsona powszechnie prowadzi do śmierci.56 W Bangladeszu choroba wątroby jest powszechnym problemem medycznym. W dzisiejszych czasach diagnozuje się coraz więcej przypadków WD, w wyniku dostępności możliwości diagnostycznych. Dla korzystnego wpływu niezbędna jest wczesna diagnoza i leczenie.57
Chociaż zdolność diagnozowania i zarządzania WD poprawiła się globalnie, oszacowanie jej rzeczywistej częstości występowania pozostaje wyzwaniem, przynajmniej częściowo ze względu na szeroki zakres fenotypów prezentowanych różnym specjalnościom medycznym i brak pojedynczego testu diagnostycznego.58
Główną przyczyną alarmującą jest fakt, że ultradźwięki jamy brzusznej wykonano tylko u około trzech czwartych przypadków WD (73,2%).59 Po szybkiej diagnozie, dożywotnie leczenie w celu zmniejszenia nadmiernego poziomu miedzi w organizmie jest kluczowe dla pacjentów z WD.
Nowe podejścia diagnostyczne
Biopsja wątroby jest stosowana zarówno do diagnozy choroby Wilsona, jak i do oceny zwłóknienia, jednak badanie histopatologiczne próbki biopsyjnej umożliwia ocenę tylko małej części miąższu wątroby, podczas gdy zmiany w narządzie są rozmieszczone nierównomiernie.60
Nowo zaproponowana elastografia rezonansu magnetycznego (MRE) opiera się na zsynchronizowanym pozyskiwaniu MRI z pomiarem elastyczności wątroby za pomocą fal mechanicznych (akustycznych) emitowanych przez urządzenie wewnętrzne.61
W świetle dostępnych wyników można stwierdzić, że pojedynczy pomiar sztywności wątroby nie jest wystarczający do dokładnego określenia stopnia zwłóknienia w chorobie Wilsona, chociaż pozwala na wykrycie lub potwierdzenie zwłóknienia. Powtarzana elastografia u tego samego pacjenta pozwala jednak na bardziej precyzyjną ocenę progresji lub regresji choroby. Połączenie kilku metod nieinwazyjnej oceny zwłóknienia zwiększa szansę na bardziej precyzyjną ocenę.62
| Kraj/Region | Częstość występowania | Zapadalność | Okres badania | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| Na świecie | 1:10 000 do 1:30 000 | – | – | Szacunki według WHO |
| USA | 21,2-22,0 na milion | – | 2017-2019 | Podobna częstość u obu płci |
| Niemcy | 20,3 na milion (zakres: 17,8-24,4) |
– | 2013-2018 | Stały wzrost w okresie badania |
| Korea Południowa | 38,7 na milion | 3,8 na milion osobo-lat | 2010-2016 | Wzrost z 28 na milion w 2010 r. do 48,1 na milion w 2016 r. |
| Korea Południowa | 3,06/100 000 | 0,11/100 000 | 2010-2020 | Dane skorygowane względem wieku i płci |
| Hongkong | 17,93 na milion | 1,44 na milion osobo-lat | 2000-2016 | Wzrost częstości z 7,80 do 25,20 na milion |
| Chiny | 5,87/100 000 | 1,96/100 000 | – | Wyższa częstość niż w krajach zachodnich |
| Kreta (wyspa) | 1:15 urodzeń | – | – | Jedna z najwyższych odnotowanych częstości |
| Sardynia (Włochy) | 1:7 000 urodzeń | – | – | Wyższa częstość w izolowanych społecznościach |
| Wielka Brytania | Potencjalnie 1:7 021 | – | – | Dane z badań przesiewowych populacji |
| Francja | Potencjalnie 1:1 000 urodzeń | – | – | Na podstawie częstości nosicielstwa 1:31 |
Rejestry i przyszłe kierunki badawcze
Obecnie w USA nie istnieje ustalony rejestr choroby Wilsona. Utworzenie rejestru pomoże zrozumieć epidemiologię i naturalny przebieg choroby Wilsona. Rejestr ma na celu gromadzenie danych na temat fenotypu choroby, genotypu oraz leczenia pacjentów i wyników klinicznych.63
Z punktu widzenia badaczy, ogólnokrajowy rejestr chorób metabolicznych i genetycznych wątroby, w tym WD, jest wysoce potrzebny w wielu krajach.64 Zmiany w kryteriach diagnostycznych, w tym analiza genów i ilościowe badanie serologiczne, umożliwione przez postęp technologii diagnostycznej, stworzyły potrzebę nowych badań epidemiologicznych WD.65
Niedopasowanie między nosicielstwem a częstością występowania
Istnieją znaczne rozbieżności między klinicznymi zapisami, rejestrami i częstością nosicielstwa mutacji w przypadku choroby Wilsona.66 Badania sugerują, że w zależności od krajów i ośrodków, od 5 do 13% pacjentów z WD przechodzi przeszczep wątroby. Obecnie przeszczep wątroby pozostaje jedyną opcją leczniczą choroby Wilsona, ale wiąże się z immunosupresją przez całe życie i znaczną zachorowalnością.67
Wyzwaniem w leczeniu choroby Wilsona jest długotrwałe opóźnienie między pierwszymi objawami WD a diagnozą, co stanowi jedno z wyzwań dla pracowników służby zdrowia.68 Perspektywiczne badania na dużych kohortach są wymagane w celu ustalenia efektywnego wpływu zaburzeń psychicznych, szczególnie współistnienia zaburzeń dwubiegunowych, na jakość życia pacjentów z WD oraz wyjaśnienia związku przyczynowego między uszkodzeniem mózgu, zaburzeniami psychicznymi i pogorszeniem jakości życia.69
Badania nad nowymi metodami leczenia
Trwają badania nad nowymi metodami leczenia choroby Wilsona. Na przykład, Monopar Therapeutics przedstawił pozytywne długoterminowe dane dotyczące skuteczności i bezpieczeństwa ALXN1840 w leczeniu choroby Wilsona na Międzynarodowym Kongresie Wątroby EASL 2025. Wyniki, pochodzące z trzech badań klinicznych, wykazują potencjalną długoterminową skuteczność i bezpieczeństwo ALXN1840 w leczeniu tego rzadkiego zaburzenia genetycznego charakteryzującego się nadmiernym gromadzeniem miedzi.70
Dane prezentowane w badaniu podkreślają trwałą poprawę w Ujednoliconej Skali Oceny Choroby Wilsona (UWDRS) Część II (objawy zgłaszane przez pacjenta) i Część III (objawy oceniane przez klinicystów), zwiększoną mobilizację miedzi, poprawę w skali Klinicznej Globalnej Oceny Poprawy (CGI-I) dla ALXN1840 w porównaniu ze standardową opieką, poprawę w Nowym Indeksie Wilsona oraz wyższą wygodę i skuteczność zgłaszaną przez pacjentów dla ALXN1840 w porównaniu ze standardową opieką.71
Mniej niż 5% pacjentów doświadczyło poważnego zdarzenia niepożądanego związanego z lekiem (SAE), bez przypadków SAE związanego z lekiem w układzie nerkowym lub moczowym. Dane te pokazują, że długoterminowy profil skuteczności, bezpieczeństwa i wygody ALXN1840 jest bardzo obiecujący i że ALXN1840 ma potencjał zapewnienia znaczącej korzyści dla codziennego życia pacjentów z chorobą Wilsona.72
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.