Choroba wilsona
Objawy
Choroba Wilsona to autosomalne recesywne zaburzenie metabolizmu miedzi, prowadzące do jej toksycznego nagromadzenia głównie w wątrobie, mózgu i rogówkach. Objawy pojawiają się zwykle między 5. a 35. rokiem życia, z dominacją manifestacji wątrobowych u dzieci oraz neurologicznych i psychiatrycznych u dorosłych. Wątroba jest pierwszym narządem dotkniętym chorobą, z objawami takimi jak żółtaczka, zmęczenie, wodobrzusze, marskość (obecna u 35-45% pacjentów w chwili diagnozy) oraz ostra niewydolność wątroby. Neurologiczne symptomy, występujące u 30-50% pacjentów, obejmują drżenia, dyzartrię (do 97%), dystonię (38-69%), ataksję i mimowolne ruchy, natomiast objawy psychiatryczne, pojawiające się u 10-20%, to m.in. depresja, zmiany osobowości i psychoza. Charakterystycznym objawem okulistycznym są pierścienie Kaysera-Fleischera, obecne u 95% pacjentów z objawami neurologicznymi i 65% z wątrobowymi.
Wprowadzenie do choroby Wilsona
Choroba Wilsona jest rzadkim zaburzeniem genetycznym, charakteryzującym się nieprawidłowym metabolizmem miedzi, co prowadzi do jej nadmiernego gromadzenia się w różnych narządach, głównie w wątrobie, mózgu i rogówkach oczu. Choroba ta jest obecna od urodzenia, jednak objawy pojawiają się dopiero, gdy poziom miedzi nagromadzi się w organizmie do toksycznych wartości. To zaburzenie, jeśli nie jest leczone, może prowadzić do poważnych powikłań, w tym niewydolności wątroby, uszkodzenia mózgu, a nawet śmierci.123
Wiek pojawienia się objawów
Objawy choroby Wilsona zazwyczaj pojawiają się między 5. a 35. rokiem życia, choć w większości przypadków występują w okresie nastoletnim lub wczesnej dorosłości. U niektórych pacjentów objawy mogą pojawić się wcześniej – nawet w wieku 3 lat, a u innych później – nawet po 70. roku życia. Średni wiek wystąpienia objawów wynosi około 17 lat.4567
Warto zaznaczyć, że typ objawów może różnić się w zależności od wieku pacjenta. U dzieci choroba najczęściej manifestuje się objawami wątrobowymi, natomiast u osób dorosłych częściej występują objawy neurologiczne i psychiatryczne.8910
Objawy wątrobowe
Wątroba jest zazwyczaj pierwszym narządem dotkniętym przez chorobę Wilsona. Objawy związane z wątrobą mogą obejmować:
- Zażółcenie skóry i białek oczu (żółtaczka)54
- Zmęczenie i osłabienie1112
- Utrata apetytu113
- Ból brzucha1415
- Nudności i wymioty24
- Obrzęk brzucha (wodobrzusze) lub nóg21
- Łatwe siniaczenie i krwawienie1611
- Powiększenie wątroby i śledziony211
- Świąd skóry1715
- Ciemny mocz i jasny stolec1817
Objawy wątrobowe mogą przebiegać jako:1920
- Bezobjawowe podwyższenie enzymów wątrobowych
- Przewlekłe zapalenie wątroby
- Marskość wątroby (najczęstsza początkowa prezentacja)
- Piorunująca niewydolność wątroby
Progresja choroby wątrobowej
Bez leczenia, choroba Wilsona może prowadzić do poważnych powikłań wątrobowych:112
- Marskość wątroby – w miarę jak komórki wątroby próbują naprawić uszkodzenia spowodowane wysokim poziomem miedzi, w wątrobie tworzy się tkanka bliznowata, co utrudnia jej prawidłowe funkcjonowanie
- Niewydolność wątroby – może wystąpić nagle (ostra niewydolność wątroby) lub rozwijać się powoli przez lata
- Dekompensacja wątroby – stan, w którym wątroba nie jest w stanie pełnić swoich funkcji
Szacuje się, że 35-45% pacjentów ma już marskość wątroby w momencie diagnozy choroby Wilsona.13 W niektórych przypadkach konieczny może być przeszczep wątroby.321
Objawy neurologiczne
Około 30-50% pacjentów z chorobą Wilsona ma objawy neurologiczne lub psychiatryczne. Objawy te zwykle pojawiają się później niż objawy wątrobowe, najczęściej między 20. a 40. rokiem życia i są spowodowane odkładaniem się miedzi w mózgu, szczególnie w jądrach podstawy.22219
Najczęstsze objawy neurologiczne obejmują:
- Drżenie (tremor) – najczęściej asymetryczne, występujące u około połowy pacjentów z objawami neurologicznymi1923
- Zaburzenia mowy (dyzartria) – występuje u do 97% pacjentów z objawami neurologicznymi1324
- Dystonia – nieprawidłowe napięcie mięśniowe, zgłaszane u 38-69% pacjentów1325
- Trudności w połykaniu (dysfagia)2627
- Zaburzenia koordynacji i równowagi (ataksja)2829
- Maskowatość twarzy219
- Ślinotok2912
- Spowolnienie ruchów (bradykineza)3011
- Sztywność mięśniowa121
- Mimowolne skurcze mięśni3112
- Zaburzenia pisma3225
- Napady drgawkowe (w późniejszych stadiach)1933
Progresja objawów neurologicznych
U nieleczonych pacjentów z objawami neurologicznymi, objawy mogą postępować, aż pacjent stanie się poważnie dystoniczny, akinetyczny i niemy. Progresja jest zwykle stopniowa, ale może też nastąpić nagłe pogorszenie stanu.1324
Nawet przy odpowiednim leczeniu, niektórzy pacjenci mają trwałe problemy neurologiczne. Drżenia, mimowolne ruchy mięśni, niezgrabny chód i trudności w mówieniu zwykle poprawiają się w trakcie leczenia, ale nie zawsze całkowicie ustępują.18
Objawy psychiatryczne
Objawy psychiatryczne występują u około 10-20% pacjentów jako pierwsze objawy choroby Wilsona. Mogą pojawić się przed rozpoznaniem zaburzeń neurologicznych lub wątrobowych, co może utrudniać diagnozę.2019
Najczęstsze objawy psychiatryczne obejmują:
- Zmiany osobowości i zachowania534
- Depresję134
- Zaburzenia nastroju261
- Lęk i niepokój3536
- Drażliwość3738
- Impulsywność192
- Zaburzenia poznawcze3937
- Psychozę1240
- Zaburzenia snu (bezsenność)125
- Myśli samobójcze1241
Progresja objawów psychiatrycznych
Objawy psychiatryczne mogą początkowo być subtelne, a następnie stopniowo się nasilać. Bez leczenia mogą prowadzić do poważnych zaburzeń psychicznych, takich jak ciężka depresja, choroba afektywna dwubiegunowa czy psychoza.138
Zaburzenia psychiczne mogą utrudniać codzienne funkcjonowanie pacjenta i wpływać na jego relacje społeczne oraz jakość życia.4237
Objawy oczne
Charakterystycznym objawem choroby Wilsona są pierścienie Kaysera-Fleischera – rdzawo-brązowe lub zielono-złote pierścienie wokół rogówki, będące wynikiem odkładania się miedzi w oczach.15
Pierścienie te występują u niemal wszystkich pacjentów z objawami neurologicznymi (około 95%) oraz u około 65% pacjentów z objawami wątrobowymi. Są one zazwyczaj widoczne tylko podczas specjalistycznego badania okulistycznego przy użyciu lampy szczelinowej.4338
Rzadziej występującym objawem ocznym są zaćmy „słonecznikowe” (sunflower cataracts), które mają wygląd wielokolorowego centrum z promieniami wychodzącymi na zewnątrz.4445
Inne objawy systemowe
Choroba Wilsona może wpływać również na inne układy organizmu, powodując różnorodne objawy:461
Układ krwionosny
- Niedokrwistość hemolityczna (rozpad czerwonych krwinek)146
- Trombocytopenia (obniżony poziom płytek krwi)1147
- Leukopenia (obniżony poziom białych krwinek)346
Układ kostno-stawowy
- Osteopenia i osteoporoza (osłabienie kości)4612
- Artropatia (zmiany stawowe podobne do przedwczesnej osteoartrozy)1946
- Bóle stawów1541
- Złamania kości4638
Układ moczowy
- Zaburzenia czynności kanalików nerkowych146
- Kamienie nerkowe461
- Aminoacyduria (nadmierne wydalanie aminokwasów z moczem)345
- Kwasica kanalikowa nerkowa425
Układ endokrynologiczny
- Zaburzenia miesiączkowania4645
- Niepłodność4645
- Powtarzające się poronienia4640
- Zaburzenia wzrostu2546
- Niewydolność przytarczyc4525
Układ sercowo-naczyniowy
- Kardiomiopatia445
- Zaburzenia rytmu serca4645
- Zwiększone ryzyko migotania przedsionków i niewydolności serca46
Przebieg naturalny i progresja choroby
Choroba Wilsona zazwyczaj rozpoczyna się od bezobjawowego okresu, podczas którego miedź gromadzi się w wątrobie, powodując subkliniczne zapalenie. Z czasem, gdy zdolność wątroby do magazynowania miedzi zostaje przekroczona, miedź przedostaje się do krwiobiegu i odkłada w innych narządach, prowadząc do marskości wątroby i rozwoju objawów neurologicznych.813
Progresja choroby może przybierać różne formy:248
- Pacjenci, którzy początkowo prezentują objawy wątrobowe, mogą z czasem rozwinąć objawy neurologiczne lub psychiatryczne
- Odwrotnie, niewydolność wątroby może rozwinąć się u pacjentów, którzy początkowo prezentowali objawy neurologiczne lub psychiatryczne
- U niektórych pacjentów objawy rozwijają się powoli przez lata, a u innych mogą wystąpić nagle
Badania pokazują, że pacjenci z objawami neurologicznymi są zazwyczaj starsi w momencie wystąpienia pierwszych objawów niż pacjenci z objawami wątrobowymi (20,2 vs 15,5 lat) i mają dłuższy czas od wystąpienia objawów do postawienia diagnozy (44,4 vs 14,4 miesięcy).8
Po rozpoczęciu leczenia, około 76,1% pacjentów ma stabilny lub poprawiający się przebieg choroby. Rozwój nowych objawów podczas leczenia lub progresja istniejących objawów jest częściej obserwowana w przypadku objawów neurologicznych niż wątrobowych.8
Powikłania choroby Wilsona
Nieleczona choroba Wilsona może prowadzić do poważnych powikłań i jest śmiertelna w ciągu 5-10 lat od wystąpienia objawów. Główne powikłania obejmują:1482
Powikłania wątrobowe
- Marskość wątroby
- Ostra niewydolność wątroby
- Powikłania nadciśnienia wrotnego (wodobrzusze, krwawienie z żylaków przełyku)
- Encefalopatia wątrobowa
- Zespół wątrobowo-nerkowy
- Rak wątrobowokomórkowy
Powikłania neurologiczne
- Trwałe uszkodzenie mózgu
- Ciężka dystonia
- Akineza (znaczne ograniczenie ruchów)
- Niemota
Powikłania psychiatryczne
- Ciężka depresja
- Choroba afektywna dwubiegunowa
- Psychoza
Inne powikłania
- Niewydolność nerek
- Problemy hematologiczne (ciężka niedokrwistość)
- Problemy sercowe (kardiomiopatia)
- Ostre zaburzenia elektrolitowe
Prognoza
Wczesne rozpoznanie i leczenie mają kluczowe znaczenie dla prognozy pacjentów z chorobą Wilsona. Przy odpowiednim leczeniu, większość pacjentów może prowadzić normalne życie i mieć normalną długość życia.2749
Czynniki wpływające na prognozę:
- Wiek w momencie diagnozy – wcześniejsza diagnoza wiąże się z lepszym rokowaniem5015
- Stopień uszkodzenia narządów w momencie diagnozy3324
- Zgodność z zaleceniami dotyczącymi leczenia – pacjenci, którzy nie przestrzegają zaleceń, mogą doświadczyć niewydolności wątroby5142
- Rodzaj pierwszych objawów – pacjenci z objawami neurologicznymi mają gorsze rokowanie niż pacjenci z objawami wątrobowymi8
Pacjenci z ostrą niewydolnością wątroby spowodowaną chorobą Wilsona powinni być rozważani jako kandydaci do przeszczepu wątroby, który skutecznie leczy chorobę, z długoterminowym wskaźnikiem przeżycia około 80%.324
Podsumowanie objawów choroby Wilsona
Choroba Wilsona charakteryzuje się szerokim spektrum objawów, które mogą różnić się w zależności od wieku pacjenta i narządów dotkniętych chorobą. Wczesne rozpoznanie i leczenie są kluczowe dla zapobiegania nieodwracalnym uszkodzeniom narządów i poprawy rokowania. Leczenie jest dożywotnie i polega na obniżeniu poziomu miedzi w organizmie za pomocą leków chelatujących miedź, preparatów cynku oraz diety niskomiedzowej.5253
Dzięki odpowiedniemu leczeniu, większość pacjentów z chorobą Wilsona może prowadzić normalne i aktywne życie, choć niektórzy mogą mieć trwałe uszkodzenia neurologiczne pomimo leczenia.149
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.