Zespół reye’a
Epidemiologia
Zespół Reye’a to rzadka, potencjalnie śmiertelna choroba występująca niemal wyłącznie u dzieci, charakteryzująca się ostrą, niezapalną encefalopatią z obrzękiem mózgu oraz stłuszczeniem wątroby, najczęściej po infekcjach wirusowych, zwłaszcza grypy lub ospy wietrznej. Epidemiologia wskazuje na szczyt zachorowań w wieku 5-14 lat (mediana 6 lat), z częstością występowania w USA od 0,15 do 0,88 przypadków na 100 000 dzieci rocznie, osiągając nawet 6/100 000 podczas epidemii grypy. Po wprowadzeniu ostrzeżeń dotyczących stosowania aspiryny u dzieci w latach 80. XX wieku, liczba przypadków drastycznie spadła – w USA do mniej niż 2 przypadków rocznie od 1994 roku, a w Wielkiej Brytanii z 0,63 do 0,11/100 000 dzieci poniżej 12 lat. Diagnostyka opiera się na klinicznej definicji CDC: ostra encefalopatia z obrzękiem mózgu bez zapalenia (płyn mózgowo-rdzeniowy <8 leukocytów/μl), hepatopatia z trzykrotnym lub większym wzrostem AST, ALT lub amoniaku oraz wykluczeniu innych przyczyn neurologicznych i wątrobowych.
Znaczący spadek zachorowań przypisuje się ograniczeniu stosowania aspiryny u dzieci oraz lepszej diagnostyce wrodzonych zaburzeń metabolicznych i identyfikacji toksyn imitujących zespół Reye’a. Mimo rzadkości choroby, konieczne jest utrzymanie wysokiej czujności klinicznej i zgłaszanie przypadków do systemów nadzoru epidemiologicznego. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić m.in. wrodzone błędy metabolizmu, toksyny, zapalenia mózgu i opon mózgowych. Profilaktyka opiera się na edukacji dotyczącej ryzyka stosowania aspiryny u dzieci podczas infekcji wirusowych oraz przesiewowych badaniach noworodków pod kątem zaburzeń utleniania kwasów tłuszczowych. Aktualne badania koncentrują się na lepszym zrozumieniu patogenezy, roli aspiryny oraz optymalizacji diagnostyki i leczenia zespołu Reye’a.
- Epidemiologia zespołu Reye’a
- Historia nadzoru epidemiologicznego
- Trendy epidemiologiczne w Stanach Zjednoczonych
- Epidemiologia w Europie
- Charakterystyka demograficzna
- Wpływ ostrzeżeń dotyczących aspiryny
- Wzorce sezonowe i związki z infekcjami
- Definicja i kryteria nadzoru
- Wezwania do kontynuacji nadzoru
- Perspektywy na przyszłość
Epidemiologia zespołu Reye’a
Zespół Reye’a jest rzadką, potencjalnie śmiertelną chorobą, która występuje niemal wyłącznie u dzieci. Charakteryzuje się on ostrą, niezapalną encefalopatią z obrzękiem mózgu oraz stłuszczeniem wątroby, które występują najczęściej po przebytej infekcji wirusowej, zwłaszcza grypie lub ospie wietrznej12.
Historia nadzoru epidemiologicznego
Krajowy nadzór nad zespołem Reye’a w Stanach Zjednoczonych rozpoczął się w 1973 roku. Przed latami 70. większość przypadków spełniających kryteria zespołu Reye’a diagnozowana była jako zapalenie mózgu lub zatrucie lekami1. W 1976 roku ustanowiono ciągły krajowy nadzór nad tą chorobą2. W Wielkiej Brytanii natomiast nadzór nad zespołem Reye’a rozpoczął się w sierpniu 1981 roku jako przedsięwzięcie wspólne Brytyjskiego Towarzystwa Pediatrycznego i Publicznego Laboratorium Nadzoru nad Chorobami Zakaźnymi (CDSC)3.
Trendy epidemiologiczne w Stanach Zjednoczonych
Szczyt zachorowań na zespół Reye’a w USA zanotowano w latach 1979-1980, kiedy CDC zgłosiło 555 przypadków12. W okresie od grudnia 1980 do listopada 1997 roku, CDC zarejestrowało 1207 przypadków zespołu Reye’a u pacjentów poniżej 18 roku życia34. Częstość występowania w tym okresie wynosiła od 0,15 do 0,88 przypadków na 100 000 dzieci rocznie, osiągając nawet 6 przypadków na 100 000 podczas regionalnych epidemii grypy5.
W latach 1980-tych zaobserwowano gwałtowny spadek liczby przypadków zespołu Reye’a. Liczba zachorowań zmniejszyła się ze średnio 100 przypadków rocznie w latach 1985-1986 do średnio 36 przypadków rocznie w latach 1987-19931. Od 1994 roku notowano już mniej niż 2 przypadki rocznie23. W latach 1991-1994 roczny wskaźnik hospitalizacji z powodu zespołu Reye’a w USA szacowano na poziomie 0,2-1,1 przypadku na milion osób poniżej 18 roku życia45.
Epidemiologia w Europie
W Wielkiej Brytanii w latach 1981-1996 zgłoszono 597 przypadków zespołu Reye’a1. Po wydaniu w 1986 roku ostrzeżeń dotyczących związku między zespołem Reye’a a stosowaniem aspiryny, częstość występowania zespołu Reye’a znacznie się zmniejszyła – z wysokiego poziomu 0,63 przypadku na 100 000 dzieci poniżej 12 roku życia w latach 1983-1984 do 0,11 przypadku na 100 000 w latach 1990-199123.
We Francji w okresie od listopada 1995 do listopada 1996 roku, krajowe badanie oddziałów pediatrycznych dla dzieci poniżej 15 roku życia z niewyjaśnioną encefalopatią i trzykrotnym (lub większym) wzrostem aminotransferazy i/lub amoniaku w surowicy doprowadziło do identyfikacji dziewięciu potwierdzonych przypadków zespołu Reye’a (0,79 przypadku na milion dzieci)12. Osiem z dziewięciu dzieci z zespołem Reye’a miało kontakt z aspiryną3.
Charakterystyka demograficzna
Zespół Reye’a występuje prawie wyłącznie u dzieci, chociaż odnotowano nieliczne przypadki u dorosłych1. W przeciwieństwie do dzieci, dorośli nie wydają się być tak podatni na trwałe uszkodzenia neurologiczne lub uszkodzenia wątroby2.
Na podstawie danych z nadzoru CDC z lat 1980-1997 dla pacjentów poniżej 18 roku życia, częstość występowania zespołu Reye’a osiąga szczyt między 5 a 14 rokiem życia (mediana wieku – 6 lat; średni wiek – 7 lat)1. Około 13,5% pacjentów było poniżej 1 roku życia2. Choroba rzadko występuje u noworodków lub u dzieci powyżej 18 roku życia3.
Zespół Reye’a występuje równomiernie u obu płci1. Pod względem rozkładu rasowego, w USA 93% przypadków stanowią biali, a 5% Afroamerykanie, przy czym pozostały odsetek to Azjaci, rdzenni Amerykanie i rdzenni mieszkańcy Alaski2. Wśród pacjentów poniżej 1 roku życia, 67% stanowili Afroamerykanie, a 12% biali3.
Wpływ ostrzeżeń dotyczących aspiryny
W 1980 roku w Stanach Zjednoczonych wydano pierwsze powszechne ostrzeżenia przeciwko stosowaniu aspiryny u dzieci1. Po wydaniu tych ostrzeżeń zaobserwowano gwałtowny spadek liczby zgłaszanych przypadków zespołu Reye’a2. Podobne wzorce występowania odnotowano w Wielkiej Brytanii, gdzie w 1986 roku ostrzeżono przed stosowaniem aspiryny u dzieci poniżej 12 roku życia3.
W Wielkiej Brytanii od 1986 roku wymagane jest, aby produkty zawierające aspirynę miały etykiety ostrzegawcze, które w kwietniu 1998 roku rozszerzono na ulotki dla pacjentów1. Częstość występowania klasycznego zespołu Reye’a spadła drastycznie wraz z wprowadzeniem tych ostrzeżeń. Ostatni zgłoszony przypadek klasycznego zespołu Reye’a w Wielkiej Brytanii miał miejsce w kwietniu 2002 roku23.
Zmiana diagnoz i rozpoznawanie innych chorób
Dramatyczny spadek częstości występowania zespołu Reye’a od lat 80. XX wieku jest w dużej mierze przypisywany ograniczonemu stosowaniu aspiryny u dzieci, a także odkryciom i postępom w diagnostyce wrodzonych błędów metabolizmu oraz identyfikacji toksyn i leków zdolnych do wywoływania objawów naśladujących zespół Reye’a1.
Niektóre badania wskazują, że znaczny odsetek przypadków, szczególnie u bardzo małych dzieci, jest później przeklasyfikowany na inne zaburzenia lub stany – nawet 25% w Wielkiej Brytanii i 50% w Australii2. Przykładowo, raport z 2008 roku opisuje 14-letnią dziewczynkę z objawami bardzo podobnymi do zespołu Reye’a, u której ostatecznie zdiagnozowano niedobór dehydrogenazy acylo-CoA łańcuchów długich, zaburzenie metaboliczne3.
Wzorce sezonowe i związki z infekcjami
Początkowo w Stanach Zjednoczonych większość przypadków zespołu Reye’a występowała w okresie od grudnia do kwietnia, co korelowało ze szczytowym występowaniem wirusowych infekcji dróg oddechowych, szczególnie grypy1. Od 1990 roku sezonowa zmienność jest mniej wyraźna niż sugerowała to ta początkowa obserwacja2.
Najwyższa zgłaszana częstość występowania zespołu Reye’a miała miejsce w latach występowania grypy typu B i A (H1N1); zgłaszana częstość występowania w okresie występowania grypy A (H3N2) była nieco niższa1. Regionalne epidemie zespołu Reye’a były związane z grypą A (H1N1) i B, ale nie z grypą A (H3N2)2.
Badania nadzoru za rok 1989 – okres charakteryzujący się szerokim występowaniem grypy typu B – pokazały, że zgłoszono 25 przypadków zespołu Reye’a, co stanowi 25% najniższej liczby przypadków zgłoszonych wcześniej w roku z rozległą aktywnością grypy typu B1. Całkowita liczba zgłoszonych przypadków zespołu Reye’a w 1989 roku była niższa niż można by oczekiwać w roku ze znaczną aktywnością grypy typu B. Przed rozpoznaniem związku między stosowaniem aspiryny a ryzykiem zespołu Reye’a, okresy zwiększonej aktywności grypy typu B charakteryzowały się znacznym wzrostem liczby przypadków zespołu Reye’a2.
Definicja i kryteria nadzoru
Według klinicznej definicji zespołu Reye’a opracowanej przez Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC), choroba ta charakteryzuje się:1
- Ostrą, niezapalną encefalopatią udokumentowaną klinicznie przez:
- zmianę stanu świadomości i, jeśli dostępne,
- wynik badania płynu mózgowo-rdzeniowego zawierający mniej niż lub równo 8 leukocytów/mikrolitr lub próbkę histologiczną wykazującą obrzęk mózgu bez zapalenia okołonaczyniowego lub opon mózgowych
- Hepatopatię udokumentowaną przez:
- biopsję wątroby lub wynik autopsji uznany za diagnostyczny dla zespołu Reye’a, lub
- trzykrotny lub większy wzrost poziomu AST, ALT lub amoniaku w surowicy
- Brak bardziej racjonalnego wyjaśnienia dla nieprawidłowości mózgowych i wątrobowych (takich jak zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowych, toksyny, nowotwory, niewydolność wątroby, piorunujące zapalenie wątroby, zaburzenia utleniania kwasów tłuszczowych i inne zaburzenia metaboliczne, krwotok śródczaszkowy itp.)2
Diagnoza zespołu Reye’a opiera się w dużej mierze na wynikach klinicznych, po wykluczeniu innych przyczyn encefalopatii3.
Wezwania do kontynuacji nadzoru
W miarę jak zespół Reye’a staje się coraz rzadszy, zainteresowanie zgłaszaniem przypadków może również maleć. Pracownicy służby zdrowia i agencje zdrowia publicznego są zachęcani do dalszego zgłaszania przypadków do systemów nadzoru, aby zapewnić odpowiednie monitorowanie zmieniającej się epidemiologii tej choroby12.
Mimo drastycznego spadku liczby przypadków, konieczne jest, aby klinicyści zachowali wysoką świadomość diagnostyczną zespołu Reye’a i zaburzeń podobnych do zespołu Reye’a1. Ponieważ zespół Reye’a jest obecnie rzadki, każdy podejrzany przypadek powinien być dokładnie zbadany w celu wykluczenia stanów, które mogą go naśladować2.
Kontynuacja nadzoru w różnych krajach
W Wielkiej Brytanii nadzór nad zespołem Reye’a początkowo prowadzony przez CDSC został przeniesiony do British Paediatric Surveillance Unit (BPSU) w czerwcu 1986 roku. Administracja systemu została przeniesiona z CDSC do Wydziału Pediatrii w Sheffield w 1995 roku i zakończyła się w 2001 roku. Od tego czasu jedynym rutynowo dostępnym źródłem informacji jest system zgłaszania niepożądanych reakcji na leki Medicines and Healthcare Regulatory Agency1. W okresie 2003-2009 w Anglii i Walii odnotowano trzy przypadki zespołu Reye’a lub zaburzeń podobnych do zespołu Reye’a, które zostały stwierdzone przez system nadzoru nad niepożądanymi reakcjami na leki Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA)2.
W Oklahomie zespół Reye’a nie jest chorobą podlegającą obowiązkowemu zgłaszaniu1.
W Indiach badania dotyczące zespołu Reye’a wskazują na potrzebę szerszego nadzoru nad wybuchami określonych chorób wirusowych1. Do lat 90. XX wieku zgłoszono łącznie 71 przypadków zespołu Reye’a w Indiach2.
Perspektywy na przyszłość
Obecnie prowadzona jest dalsza działalność badawcza mająca na celu odpowiedź na podstawowe pytania dotyczące zespołu Reye’a, w tym wyjaśnienie roli aspiryny w tej potencjalnie śmiertelnej chorobie. Ostatecznym celem badań jest poprawa naukowego zrozumienia, diagnostyki i leczenia zespołu Reye’a1.
Mimo że zespół Reye’a jest obecnie rzadki, jego znaczenie jako problemu zdrowotnego nadal wymaga uwagi, zarówno pod względem profilaktyki, jak i wczesnego rozpoznawania1. Ważne jest, aby kontynuować edukację dotyczącą ryzyka związanego ze stosowaniem aspiryny u dzieci, zwłaszcza podczas infekcji wirusowych2.
Należy również zauważyć, że w przypadku niektórych pacjentów z niedoborami metabolicznymi, podawanie aspiryny może nadal stanowić ryzyko1. Niektóre szpitale i placówki medyczne przeprowadzają badania przesiewowe noworodków w kierunku zaburzeń utleniania kwasów tłuszczowych, aby określić, które dzieci są bardziej narażone na rozwój zespołu Reye’a2.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.