Rdzeniowy zanik mięśni
Epidemiologia
Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to ciężka, autosomalnie recesywna choroba nerwowo-mięśniowa, spowodowana głównie homozygotyczną delecją genu SMN1 na chromosomie 5q, prowadząca do degeneracji α-motoneuronów i postępującego zaniku mięśni. Częstość występowania SMA waha się od 1 na 6 000 do 1 na 29 070 żywych urodzeń, z różnicami etnicznymi i geograficznymi; w USA wynosi około 1 na 14 694, a nosicielstwo mutacji SMN1 dotyczy 1 na 40-60 osób (2-3%). SMA dzieli się na pięć typów (0-4), z typem 1 stanowiącym 55-60% przypadków i charakteryzującym się początkiem do 6 miesiąca życia oraz wysoką śmiertelnością (mediana przeżycia 7 miesięcy, 95% zgonów do 18 miesiąca). Diagnostyka genetyczna, w tym testy przesiewowe noworodków, jest kluczowa dla wczesnego rozpoznania i leczenia, co znacząco poprawia rokowanie. Epidemiologia SMA podlega zmianom wraz z wprowadzeniem terapii takich jak nusinersen, onasemnogene abeparvovec i risdiplam, które wydłużają przeżycie i zmieniają profil kliniczny pacjentów.
- Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) – Epidemiologia
- Częstotliwość występowania SMA
- Nosicielstwo SMA
- Dystrybucja typów SMA
- Różnice geograficzne w występowaniu SMA
- Różnice płciowe w występowaniu SMA
- Nadzór i monitorowanie SMA
- Znaczenie nadzoru epidemiologicznego
- Diagnostyka i badania przesiewowe
- Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
- Biomarkery i monitorowanie choroby
- Modyfikatory choroby SMA
- Wpływ terapii SMA na epidemiologię
Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) – Epidemiologia
Rdzeniowy zanik mięśni (ang. Spinal Muscular Atrophy, SMA) jest ciężką chorobą nerwowo-mięśniową, charakteryzującą się degeneracją α-motoneuronów w rogach przednich rdzenia kręgowego, prowadzącą do postępującego osłabienia i zaniku mięśni. SMA jest główną genetyczną przyczyną zgonów niemowląt oraz drugą najczęstszą śmiertelną chorobą dziedziczoną autosomalnie recesywnie po mukowiscydozie.1234
Częstotliwość występowania SMA
Najczęstszą formą SMA, stanowiącą ponad 95% wszystkich przypadków, jest 5q SMA, choroba autosomalnie recesywna spowodowana homozygotyczną delecją lub delecją i mutacją alleli genu SMN1 (ang. Survival Motor Neuron 1).15 SMA jest chorobą rzadką, a szacunki dotyczące jej częstości występowania różnią się między badaniami.
Częstość występowania SMA jest często określana jako około 1 na 10 000 żywych urodzeń, choć najnowsze badania wskazują na wartość 1 na 14 694 żywych urodzeń w Stanach Zjednoczonych.136 W literaturze można znaleźć szacunki wahające się od 1 na 6 000 do 1 na 11 000 żywych urodzeń.734 W badaniu przeprowadzonym w Kanadzie zaobserwowano częstość występowania przypadków na poziomie 4,38-7,99 na 100 000 żywych urodzeń, co odpowiada około 1 na 21 472 urodzeń (zakres 12 516-29 070).8
Częstość zapadalności na SMA różni się w zależności od pochodzenia etnicznego. Według badań występuje ona z częstością 8/100 000 u osób pochodzenia kaukaskiego w porównaniu z 0,89/100 000 u osób rasy czarnej i 0,96/100 000 u osób pochodzenia mieszanego.7 W Zjednoczonych Emiratach Arabskich częstość występowania SMA oszacowano na 1 na 7 122 żywe urodzenia.9
Chorobowość (prevalence) SMA szacuje się na około 1-2 na 100 000 osób, a jej wartość jest znacząco obniżona przez drastycznie skrócony czas przeżycia w najczęstszym typie SMA.14 Szacowana liczba osób z SMA w Stanach Zjednoczonych, Europie i Australii wynosi mniej niż 9 000 pacjentów.3 Według analizy DelveInsight z 2017 roku, chorobowość SMA w 7 głównych rynkach wynosiła 19 343 osoby, z czego 13 036 przypadało na Stany Zjednoczone.10 W Kanadzie chorobowość SMA oszacowano na 0,85 przypadku na 100 000 osób w wieku 0-79 lat, czyli około 1 na 118 026 osób.11
Nosicielstwo SMA
Częstość nosicielstwa mutacji w genie SMN1 w populacji ogólnej szacuje się na 1 na 40-60 osób (2-3%).71213 Istnieją jednak różnice etniczne w częstości nosicielstwa. Najwyższe częstości nosicielstwa obserwuje się w populacjach kaukaskich i azjatyckich (około 1 na 50), a najniższe w populacjach osób rasy czarnej (1 na 100) i pochodzenia hiszpańskiego (1 na 76).14
Badania częstości nosicielstwa w różnych populacjach wykazały:
- W Stanach Zjednoczonych w bazie danych badań przesiewowych SMA z przeważającą populacją kaukaską częstość nosicielstwa wynosiła 1,5%3
- W Chinach oszacowano częstość nosicielstwa SMA na około 1 na 50 osób (2%)1516
- W badaniu epidemiologicznym SMA w Afryce Subsaharyjskiej stwierdzono, że Malijczycy mieli częstość nosicielstwa 1 na 209 osób (0,48%)15
- W Zjednoczonych Emiratach Arabskich częstość nosicielstwa wynosi 1,3%9
Dystrybucja typów SMA
SMA występuje w pięciu różnych formach, określanych jako SMA typy 0-4. Częstość występowania poszczególnych typów SMA przedstawia się następująco:3417
| Typ SMA | Częstość występowania | Wiek zachorowania |
|---|---|---|
| Typ 1 (ostra postać niemowlęca, choroba Werdniga-Hoffmanna) | ~55-60% wszystkich przypadków | Od urodzenia do 6 miesięcy |
| Typ 2 (przewlekła postać niemowlęca) | ~20-30% wszystkich przypadków | Między 6 a 18 miesiącem życia |
| Typ 3 (przewlekła postać młodzieńcza, choroba Kugelberga-Welander) | ~10-20% wszystkich przypadków | Po 18 miesiącu życia, do 15 roku życia |
| Typ 0 i 4 (dorosłych) | Razem mniej niż 1% przypadków | Typ 0: prenatalnie; Typ 4: w dorosłości (średnio w połowie lat 30-tych) |
Częstość występowania SMA typu 2 w Europie szacuje się na 1 na 50 000 urodzeń, podczas gdy na całym świecie częstość waha się od 1 na 11 000 do 1 na 175 000.18 Częstość występowania SMA typu 4 szacuje się na około 1% wszystkich przypadków SMA, co daje częstość występowania przy urodzeniu około 1 na 12 000.19
Różnice geograficzne w występowaniu SMA
Badania wykazały różnice w częstości występowania SMA w różnych regionach geograficznych:2021
- W Północnej Dakocie (USA) częstość występowania wynosiła około 1 przypadek na 6 720 (15 na 100 000) żywych urodzeń, a częstość występowania nosicielstwa choroby Werdniga-Hoffmanna wynosiła 1 na 41. SMA wydawało się być od trzech do 10 razy częstsze w Północnej Dakocie niż w innych obszarach
- W Anglii częstość występowania szacowano na 1 przypadek na 24 100 (4 na 100 000) żywych urodzeń, przy chorobowości 1,2 przypadku na 100 000 populacji
- We Włoszech częstość występowania wynosiła 7,8 przypadku na 100 000 żywych urodzeń
- W Niemczech częstość występowania choroby Werdniga-Hoffmanna szacowano na 1 przypadek na 10 202 (9 na 100 000) żywych urodzeń
- Na Słowacji częstość występowania SMA wynosiła 1 przypadek na 5 631 (18 na 100 000) żywych urodzeń
- W Polsce częstość występowania choroby Werdniga-Hoffmanna wynosiła 1 przypadek na 19 474 (5 na 100 000) żywych urodzeń. W innym badaniu z Polski z 2014 roku zidentyfikowano 51 nowych przypadków SMA (częstość 1:7 356)22
- W Chinach kontynentalnych częstość występowania SMA jest raportowana jako około 14 na 100 000 żywych urodzeń, czyli około 1 338 urodzeń rocznie23
Generalnie, częstość występowania SMA jest wyższa w Europie Środkowej i Wschodniej niż w Europie Zachodniej.20 Częstość występowania SMA u czarnoskórych Afrykanów jest bardzo niska.24
Różnice płciowe w występowaniu SMA
Mężczyźni są częściej dotknięci SMA niż kobiety. Stosunek mężczyzn do kobiet wynosi 2:1.24 Przebieg kliniczny u mężczyzn jest bardziej nasilony.24 Szczególnie formy o wczesnym początku SMA, czyli typy I i II, częściej dotykają płeć męską.25
Nadzór i monitorowanie SMA
Znaczenie nadzoru epidemiologicznego
Nadzór jest integralną częścią zdrowia publicznego. Aktywny nadzór nad chorobami rzadkimi, takimi jak SMA, prowadzi do lepszego zrozumienia epidemiologii choroby.26 Bardziej aktualne dane epidemiologiczne dotyczące SMA, obejmujące większe populacje, oparte na dokładnej diagnozie genetycznej lub badaniach przesiewowych noworodków, byłyby pomocne w planowaniu badań klinicznych, organizacji opieki i terapii oraz ocenie wyników.27
Niedawne postępy terapeutyczne i badania przesiewowe noworodków mają potencjał radykalnej zmiany naturalnego przebiegu SMA i wymagań dotyczących opieki zdrowotnej pacjentów. Wyniki badań podkreślają wagę ciągłego monitorowania epidemiologii i długoterminowych wyników zdrowotnych SMA w populacji.26
Diagnostyka i badania przesiewowe
Diagnostyka genetyczna jest kluczowa dla potwierdzenia SMA. Homozygotyczna delecja SMN1 jest praktycznie w 100% specyficzna dla diagnozy SMA.28 Prosty test krwi może potwierdzić, czy dana osoba ma mutację powodującą SMA.29 Test genetyczny na SMA poszukuje mutacji w genie SMN1 na chromosomie 5 i może potwierdzić 95% przypadków SMA.305
Od 2018 roku Departament Zdrowia i Opieki Społecznej USA dodał SMA do Recommended Uniform Screening Panel (RUSP), listy stanów, w których noworodki są badane w ciągu pierwszych 48 godzin życia.531 Obecnie wszystkie 50 stanów USA prowadzi badania przesiewowe noworodków w kierunku SMA.5
Badania przesiewowe noworodków w kierunku SMA stają się coraz ważniejsze dla zapewnienia szacunków populacyjnych dotyczących częstości występowania 5q SMA.11 Dostępność badań przesiewowych noworodków na 7 głównych rynkach światowych ułatwia wcześniejszą diagnozę SMA i wykrywanie choroby oraz jej leczenie w fazie przedobjawowej.32
Dowody pokazują, że wczesna diagnoza i leczenie, np. za pomocą badań przesiewowych noworodków, prowadzą do lepszych wyników. Wczesna diagnoza robi różnicę. SMA jest często diagnozowane na podstawie klinicznej, czyli na podstawie wyglądu fizycznego dziecka.29
Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
SMA powoduje znaczną śmiertelność i zachorowalność u dzieci. W badaniu z Polski z 2014 roku zaobserwowano, że spośród 518 pacjentów z SMA w wieku poniżej 18 lat:22
- Odnotowano 32 (6,2%) zgony, z czego połowa miała miejsce w pierwszych dwóch latach życia
- 35 (6,8%) pacjentów otrzymywało opiekę paliatywną
- 115 (22,2%) otrzymywało długoterminową opiekę (w tym wentylację wspomaganą)
- Odnotowano łącznie 3 057 dni pobytu w szpitalu
- Tylko 65/518 (12,6%) pacjentów nie korzystało z finansowanych publicznie usług opieki zdrowotnej innych niż konsultacje specjalistyczne lub konsultacje lekarzy rodzinnych
Śmiertelność i/lub zachorowalność z powodu SMA są odwrotnie skorelowane z wiekiem zachorowania. Wysokie wskaźniki śmiertelności są związane z wczesnym początkiem choroby. U pacjentów z SMA typu I mediana przeżycia wynosi 7 miesięcy, przy czym wskaźnik śmiertelności wynosi 95% do wieku 18 miesięcy.17
Biomarkery i monitorowanie choroby
Jednym z aktywnych obszarów badań w dziedzinie SMA jest identyfikacja biomarkerów, które mogłyby wskazywać, jak pacjenci z SMA postępują i czy reagują na potencjalne leczenie.31 Biomarkery SMA są obecnie oceniane w badaniu klinicznym NIH NeuroNEXT, zatytułowanym „SMA Biomarkers in the Immediate Postnatal Period of Development”.31
W ramach projektu Biomarkers for SMA (BforSMA) opracowano panel biomarkerów SMA-MAP, który zawiera 27 analitów wybranych do oceny funkcji motorycznych i innych miar aktywności choroby SMA.3334 Panel SMA-MAP zawiera:35
- 13 analitów, które korelowały z wynikami motorycznymi SMA zarówno w badaniu BforSMA, jak i PNCR NHS
- 12 dodatkowych analitów (AHSG, APOB, CCL2, CFH, CLEC3B, CRP, CTSD, ENG, ERBB2, FBLN, IFBP6, PGF, TNXB), które były regulatorami motoryki z analizy BforSMA i/lub związane z wynikami niemotorycznymi
- IGF1 ze względu na raportowane zakłócenie szlaku IGF w modelach SMA i mięśniach ludzkich, a także zainteresowanie terapią IGF1 w SMA
Modyfikatory choroby SMA
Dobrze znany jest fenomen istnienia niezaburzonych osób z homozygotycznymi delecjami w genie SMN1. Opisano kilka tzw. niezgodnych rodzin SMA, z rodzeństwem posiadającym te same homozygotyczne defekty w genie SMN1, ale uderzająco różne fenotypy, w tym brak objawów SMA, przypuszczalnie ze względu na wpływ modyfikatorów choroby.36
Liczba kopii genu SMN2 znacząco wpływa na fenotyp SMA. Im większa liczba kopii SMN2, tym łagodniejszy przebieg choroby SMA i późniejszy jej początek.3137 Istnieje możliwość, że „dodatkowe kopie” SMN2 u niektórych osób mogą być epigenetycznie wyciszone (poprzez metylację DNA lub poprzez modyfikację potranslacyjną histonów), podczas gdy u niektórych osób z tą samą liczbą kopii SMN2 wszystkie kopie mogą być transkrypcyjnie aktywne.38
Wpływ terapii SMA na epidemiologię
Wprowadzenie farmakologicznego leczenia dla dużej populacji SMA zmieni przebieg choroby i wymagania dotyczące opieki zdrowotnej pacjentów.22 Badanie EPI-SMA przeprowadzone we Francji, analizujące rzeczywiste dane dotyczące wpływu innowacyjnych terapii w SMA (nusinersen [2017], onasemnogene abeparvovec [2019] i risdiplam [2020]), wykazało, że terapie te znacząco wpłynęły na ścieżki opieki zdrowotnej pacjentów z SMA, szczególnie tych z najcięższymi postaciami (SMA1), i przyczyniły się do zwiększenia ogólnego przeżycia.39
Dokładne zrozumienie aktualnej częstości występowania SMA pomoże w planowaniu opieki i badań nad SMA, a także w przewidywaniu wykorzystania zasobów opieki zdrowotnej i leczenia SMA.6 Z nowymi standardami opieki, szczególnie w przypadku niewydolności oddechowej, większość pacjentów z SMA typu 2 przeżywa do wieku dorosłego.18 Dowody sugerują, że od czasu wprowadzenia Międzynarodowych Standardów Opieki nad SMA, które wprowadziły bardziej proaktywne podejście w 2007 roku, dzieci żyją dłużej.37
W przypadku dostępności leczenia osoby z SMA typu 1 (o początku w okresie niemowlęcym) mają znacznie zmniejszoną oczekiwaną długość życia, przy czym osoby często nie przeżywają wczesnego dzieciństwa bez leczenia. Typy 2 i 3 mają zmienną oczekiwaną długość życia, często do wieku dorosłego. Osoby z SMA o późnym początku (typ 4) ogólnie mają prawie normalną oczekiwaną długość życia, szczególnie przy odpowiednim zarządzaniu i leczeniu.40
Wraz z dostępnością nowych metod leczenia, dzięki badaniom przesiewowym noworodków, poznajemy zupełnie nową epidemiologię i częstość występowania SMA.41 Nowe przypadki dotyczą głównie typu 1 lub 2, ale ze względu na bardzo ciężką zachorowalność i śmiertelność u niemowląt z typem 1 i 2, przypadki występujące u pacjentów, którzy trafiają do klinik, to głównie typy 2 i 3. Przeżywający pacjenci z SMA mają tendencję do reprezentowania typów 2 i 3.41
Znaczenie ekonomiczne leczenia SMA
Rynek SMA na 7 głównych rynkach (USA, Francja, Niemcy, Włochy, Hiszpania, Wielka Brytania i Japonia) został wyceniony na 2,7 miliarda dolarów w 2023 roku i będzie rósł w złożonym rocznym tempie wzrostu (CAGR) o ponad 1% w latach 2023-2033.32 Stany Zjednoczone odpowiadały za największy udział w całkowitym rynku SMA w 2023 roku.32
Całkowita wielkość rynku SMA w USA wynosiła 892,37 miliona dolarów w 2017 roku, a analitycy przewidują, że rynek będzie wykazywał dodatni wzrost, głównie ze względu na wzrost diagnozowanej częstości występowania SMA, a także ze względu na wprowadzenie nadchodzących terapii w okresie prognozy.10
Badania z Emiratów Arabskich wskazują, że przedmałżeńskie badania przesiewowe i późniejsze PGT/IVF dla par zagrożonych mogą być wysoce opłacalnym środkiem z punktu widzenia zdrowia publicznego, prowadzącym do oczekiwanej redukcji kosztów 14-28-krotnie w porównaniu z leczeniem choroby po urodzeniu.42
Łącznie do lipca 2024 roku przeprowadzono 230 badań klinicznych dotyczących SMA, co świadczy o znacznym zainteresowaniu badaniami i rozwojem nowych terapii dla tej choroby.43
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.