efekt pierwszego przejścia
Efekt pierwszego przejścia (ang. first-pass effect lub presystemic metabolism) to zjawisko metaboliczne polegające na biotransformacji leku podczas jego pierwszego przepływu przez wątrobę, zanim dotrze do krążenia ogólnoustrojowego. Jest to kluczowy proces farmakokinetyczny wpływający na biodostępność substancji leczniczych podawanych drogą doustną.
W trakcie efektu pierwszego przejścia lek wchłonięty z przewodu pokarmowego transportowany jest żyłą wrotną do wątroby, gdzie podlega intensywnym procesom metabolicznym, głównie za pośrednictwem enzymów cytochromu P450. W wyniku tego zjawiska stężenie aktywnej formy leku we krwi może zostać znacząco zredukowane, co wpływa na skuteczność terapeutyczną.
Dla niektórych substancji leczniczych efekt pierwszego przejścia jest tak znaczny, że ich biodostępność przy podaniu doustnym wynosi zaledwie kilka procent dawki. W takich przypadkach konieczne jest stosowanie alternatywnych dróg podania (podjęzykowej, przezskórnej, dożylnej), które pozwalają ominąć metabolizm wątrobowy, lub zwiększenie dawki doustnej w celu osiągnięcia terapeutycznego stężenia leku w krwi.
Nasilenie efektu pierwszego przejścia zależy nie tylko od właściwości fizykochemicznych leku, ale również od czynników indywidualnych pacjenta, takich jak funkcja wątroby, interakcje lekowe czy polimorfizmy genetyczne enzymów metabolizujących. Uwzględnienie tego zjawiska jest niezbędne przy ustalaniu schematów dawkowania leków oraz przy projektowaniu nowych form farmaceutycznych.
Powiązane wpisy
- Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Systen Conti 3,2 mg + 11,2 mg
System transdermalny Systen Conti dostarcza estradiol (3,2 mg) i noretysteronu octan (11,2 mg) przez plaster o powierzchni 16 cm², uwalniając odpowiednio 50 μg estradiolu i 170 μg noretysteronu octanu na dobę. Estradiol po aplikacji omija efekt pierwszego przejścia, co skutkuje szybkim wzrostem stężenia w surowicy do około 19 pg/ml po 4 godzinach i maksymalnym poziomem około 41 pg/ml powyżej wartości wyjściowej (~5 pg/ml) po 23 godzinach. Stężenie utrzymuje się przez 3,5 doby, a po usunięciu plastra spada do wartości wyjściowych w ciągu 24 godzin, z okresem półtrwania 6,6 godziny, wskazującym na magazynowanie w skórze. Estradiol wiąże się z albuminami (60-65%) i SHBG (35-45%), a jego metabolizm zachodzi głównie do estronu i pochodnych sprzężonych, z eliminacją przez mocz. Wielokrotne stosowanie plastra nie powoduje istotnej kumulacji estradiolu w krążeniu.
aplikacja przezskórna, białko transportujące, dysfagia, efekt pierwszego przejścia, eliminacja noretysteronu, estradiol, globulina przenosząca hormony płciowe, globulina wiążąca hormony płciowe, glukuronian, maksymalne stężenie, noretysteron, noretysteronu octan, okres półtrwania, parametr farmakokinetyczny, progestagen, SHBG, stężenie estradiolu, stężenie noretysteronu, stosunek estradiolu do estronu, system transdermalny - Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Fem 7 Combi faza I: 50 mcg/24 h (1,5 mg); faza II: 50 mcg/24 h (1,5 mg) + 10 mcg/24 h (1,5 mg)
Przedkliniczne badania systemu transdermalnego Fem 7 Combi, zawierającego estradiol półwodny (1,5 mg w fazie I i II) oraz lewonorgestrel (1,5 mg w fazie II), wykazały brak istotnych zagrożeń dla zdrowia ludzkiego poza tymi opisanymi w Charakterystyce Produktu Leczniczego. System o powierzchni czynnej 15 cm² uwalnia estradiol z prędkością 50 µg/dobę przez 7 dni w obu fazach, natomiast lewonorgestrel jest uwalniany w fazie II z prędkością 10 µg/dobę przez ten sam okres. Standardowe badania toksykologiczne nie wykazały dodatkowych ryzyk związanych z kombinacją tych hormonów w formie transdermalnej.
- Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Ramipril + Bisoprolol fumarate Aristo 5 mg + 2,5 mg
Bisoprolol wykazuje wysoką biodostępność doustną (85-90%) z Tmax wynoszącym 2-3 godziny i umiarkowanym wiązaniem z białkami osocza (~30%). Objętość dystrybucji wynosi 3,5 l/kg, a okres półtrwania 10-12 godzin, co umożliwia dawkowanie raz na dobę. Metabolizm bisoprololu zachodzi głównie w wątrobie przez CYP3A4 do nieaktywnych metabolitów, z wydalaniem 50% leku w postaci niezmienionej przez nerki i 50% jako metabolity. U pacjentów z niewydolnością nerek lub wątroby okres półtrwania ulega wydłużeniu (do 18 i 13 godzin odpowiednio), jednak zmiany te nie mają istotnego znaczenia klinicznego. Kinetyka bisoprololu jest liniowa i niezależna od wieku, a klirens koreluje z czynnością nerek (CLcr). U pacjentów z przewlekłą niewydolnością serca (NYHA III) stężenia leku są podwyższone, a okres półtrwania wydłużony do około 17 godzin.
biodostępność, dystrybucja leku, efekt pierwszego przejścia, enzym konwertujący angiotensynę, ester diketopiperazyny, inhibitor konwertazy angiotensyny, izoenzym CYP3A4, karboksyloesteraza, klirens całkowity, klirens kreatyniny, klirens nerkowy ramiprylatu, maksymalne stężenie ramiprylatu, maksymalne stężenie w osoczu, marskość wątroby, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, objętość dystrybucji, okres półtrwania, pozorny okres półtrwania, receptor beta-adrenergiczny - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Azecort (137 mcg + 50 mcg)/dawkę donosową
Produkt leczniczy Azecort w postaci aerozolu do nosa zawiera azelastynę chlorowodorek (137 μg/dawkę) oraz flutykazon propionian (50 μg/dawkę). Po podaniu dwóch dawek donosowych (548 μg azelastyny i 200 μg flutykazonu) obserwuje się maksymalne stężenia w osoczu odpowiednio 194,5 ± 74,4 pg/ml dla azelastyny i 10,3 ± 3,9 pg/ml dla flutykazonu. Czas do osiągnięcia Cₘₐₓ wynosi 0,5 godziny dla azelastyny i 1,0 godziny dla flutykazonu. Pole pod krzywą stężenia (AUC) wynosi 4217 ± 2618 pg/ml*godz. dla azelastyny oraz 97,7 ± 43,1 pg/ml*godz. dla flutykazonu. Ekspozycja ogólnoustrojowa flutykazonu jest około 50% wyższa niż w monoterapii, natomiast azelastyna wykazuje podobną ekspozycję jak w monoterapii. Nie stwierdzono interakcji farmakokinetycznych między substancjami, co potwierdza zasadność ich łącznego stosowania.
aerozol do nosa, azelastyny chlorowodorek, CYP2C19, CYP2D6, CYP3A4, cytochrom P450, czas maksymalnego stężenia, czas osiągnięcia maksymalnego stężenia, efekt pierwszego przejścia, flutykazonu propionian, interakcja farmakokinetyczna, kinetyka eliminacji, klirens nerkowy, klirens osoczowy, krążenie jelitowo-wątrobowe, maksymalne stężenie, N-desmetyloazelastyna, objętość dystrybucji, okres półtrwania, pole pod krzywą stężenia, stężenie w osoczu, wiązanie z białkami osocza, wydalanie z żółcią - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Fluoxetin Polpharma 20 mg
Fluoksetyna, składnik aktywny Fluoxetin Polpharma (20 mg, kapsułki twarde), charakteryzuje się dobrym wchłanianiem z przewodu pokarmowego z biodostępnością niezależną od posiłków. Po podaniu doustnym maksymalne stężenie w osoczu osiągane jest w ciągu 6-8 godzin. Lek wykazuje wysokie wiązanie z białkami osocza (~95%) oraz dużą objętość dystrybucji (20-40 l/kg mc.). Fluoksetyna jest intensywnie metabolizowana w wątrobie przez enzym CYP2D6 do aktywnego metabolitu norfluoksetyny. Okres półtrwania eliminacyjnego wynosi 4-6 dni dla fluoksetyny i 4-16 dni dla norfluoksetyny, co powoduje utrzymywanie się efektu terapeutycznego nawet 5-6 tygodni po zakończeniu terapii. Lek jest wydalany głównie przez nerki (około 60% dawki). U dzieci i młodzieży stężenia leku i metabolitu są wyższe i zależne od masy ciała, a stan stacjonarny osiągany jest po 3-4 tygodniach stosowania.
ADME, biodostępność, CYP2D6, demetylacja, demetylofluoksetyna, działanie niepożądane, efekt pierwszego przejścia, faza eliminacji, fluoksetyna, marskość poalkoholowa, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, norfluoksetyna, objętość dystrybucji, okres półtrwania, parametry farmakokinetyczne, podanie doustne, procesy ADME, profil farmakokinetyczny, stan stacjonarny, wiązanie z białkami osocza - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Simvastatin Bluefish 20 mg
Symwastatyna, podawana w formie nieaktywnego laktonu, ulega w organizmie hydrolizie do aktywnego beta-hydroksykwasu, który silnie hamuje reduktazę HMG-CoA, kluczowy enzym w biosyntezie cholesterolu. Po doustnym podaniu lek jest dobrze wchłaniany, jednak podlega znacznemu efektowi pierwszego przejścia w wątrobie, gdzie zachodzi jego aktywacja. Maksymalne stężenie aktywnego metabolitu w osoczu osiągane jest w ciągu 1-2 godzin, a biodostępność systemowa beta-hydroksykwasu stanowi mniej niż 5% dawki. Symwastatyna i jej metabolity wykazują wysokie (>95%) wiązanie z białkami osocza. Lek jest metabolizowany głównie przez CYP3A4 i transportowany do hepatocytów przez OATP1B1 oraz BCRP, co ma istotne znaczenie dla potencjalnych interakcji lekowych. Wydalanie odbywa się głównie z kałem (60%) oraz w mniejszym stopniu z moczem (13%). Okres półtrwania beta-hydroksykwasu wynosi około 1,9 godziny.
BCRP, beta-hydroksykwas, białko oporności raka piersi, cytochrom P450 3A4, efekt pierwszego przejścia, ekspozycja na lek, hepatocyt, hydroliza, interakcja lekowa, kumulacja leku, lakton, OATP1B1, okres półtrwania, polimorfizm genetyczny, rabdomioliza, reduktaza HMG-CoA, symwastatyna, synteza cholesterolu, wiązanie z białkami osocza, wychwyt wątrobowy - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Zentasta 10 mg + 10 mg
Produkt leczniczy Zentasta, zawierający ezetymib i atorwastatynę, wykazuje biorównoważność z jednoczesnym podawaniem oddzielnych tabletek obu substancji. Ezetymib charakteryzuje się szybkim wchłanianiem po podaniu doustnym, z maksymalnym stężeniem (Cmax) osiąganym w ciągu 4-12 godzin, natomiast jego aktywny metabolit, glukuronid ezetymibu, osiąga Cmax w 1-2 godziny. Biodostępność ezetymibu nie została precyzyjnie określona ze względu na jego niską rozpuszczalność w wodzie, jednakże nie jest ona modyfikowana przez obecność pokarmu, niezależnie od jego zawartości tłuszczu. Ezetymib i jego glukuronid wykazują wysokie wiązanie z białkami osocza, odpowiednio 99,7% i 88-92%.
bezwzględna biodostępność, biodostępność względna, biorównoważność, całkowita biodostępność, dysfagia, efekt pierwszego przejścia, ezetymib i atorwastatyna, glukuronid ezetymibu, glukuronid fenolowy, liniowa zależność farmakokinetyczna, maksymalne stężenie, maksymalne stężenie w osoczu, objętość dystrybucji, parametr farmakokinetyczny, penetracja do tkanek, przewód pokarmowy, reduktaza HMG-CoA, stężenie w osoczu, szybkie wchłanianie, wiązanie z białkami osocza, właściwości farmakokinetyczne - Leksykon substancji czynnych
Oksymetazolina – Właściwości farmakokinetyczne
Oksymetazolina, stosowana miejscowo na błonę śluzową nosa, działa głównie poprzez obkurczanie naczyń krwionośnych, co prowadzi do zmniejszenia przepływu krwi w obrębie nosa o około 50% już po 5 minutach od podania. Wchłanianie donosowe jest zazwyczaj słabe, jednak przy przekroczeniu zalecanych dawek może dojść do działania ogólnoustrojowego, obejmującego układ krążenia i ośrodkowy układ nerwowy. Czas rozpoczęcia działania zależy od stężenia preparatu: 0,05% (0,5 mg/ml) – kilkanaście sekund do kilku minut, 0,025% (0,25 mg/ml) – kilka minut, 0,01% (0,1 mg/ml) – do 20 minut. Działanie utrzymuje się do 12 godzin, z wyjątkiem kropli Nosox, gdzie czas ten wynosi 6-8 godzin. Okres półtrwania eliminacji u ludzi po podaniu donosowym wynosi około 35 godzin, a wydalanie z moczem i kałem stanowi odpowiednio 2,1% i 1,1% podanej dawki.
aerozol do nosa, badanie kontrolowane placebo, badanie obserwacyjne, błona śluzowa nosa, ciśnienie krwi, częstość akcji serca, dystrybucja leku, działanie ogólnoustrojowe, efekt pierwszego przejścia, faza eliminacji, krople do nosa, obkurczenie naczyń krwionośnych, okres półtrwania eliminacji, ośrodkowy układ nerwowy, podwójna ślepa próba, postać farmaceutyczna, profil farmakodynamiczny, przepływ krwi, stężenie we krwi, układ krążenia, żel do nosa, zmiany w EKG - Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Nitresan 20 mg
Stosowanie leku Nitresan 20 mg, zawierającego nitrendypinę, wymaga szczególnej ostrożności u pacjentów w podeszłym wieku (>65 lat) oraz u osób z zaburzeniami czynności wątroby, ze względu na ryzyko nasilonego i/lub przedłużonego działania leku prowadzącego do niedociśnienia tętniczego. Terapia powinna być rozpoczynana od najmniejszej dawki z regularnym monitorowaniem ciśnienia tętniczego. U pacjentów z niewyrównaną niewydolnością serca oraz zespołem chorego węzła zatokowego (bez wszczepionego stymulatora serca) konieczne jest ścisłe monitorowanie parametrów hemodynamicznych. Dodatkowo, jednoczesne stosowanie β-adrenolityków może nasilać efekt hipotensyjny, co wymaga regularnej kontroli ciśnienia tętniczego. W początkowym okresie terapii należy również obserwować pacjentów pod kątem wystąpienia rzadkich, ale możliwych napadów dławicy piersiowej.
antybiotyk makrolidowy, azolowy lek przeciwgrzybiczny, ból wieńcowy, brak laktazy, ciśnienie tętnicze, cymetydyna, dławica piersiowa, efekt pierwszego przejścia, inhibitor proteazy anty-HIV, izoenzym 3A4 cytochromu P-450, kwas walproinowy, laktoza jednowodna, lek przeciwdepresyjny, lek przeciwpadaczkowy, lek β-adrenolityczny, nadciśnienie tętnicze, niedociśnienie tętnicze, nietolerancja galaktozy, niewydolność serca, niewyrównana niewydolność serca, parametry hemodynamiczne, stymulator serca, wiek podeszły, zaburzenie czynności wątroby, zespół chorego węzła zatokowego, zespół złego wchłaniania glukozy-galaktozy - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Paracetamol Farmina 500 mg
Paracetamol, klasyfikowany w grupie anilidów (kod ATC: N02BE01), wykazuje silne działanie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, jednak bez efektu przeciwzapalnego. Jego mechanizm działania opiera się na selektywnym hamowaniu izoenzymu COX-3 w ośrodkowym układzie nerwowym, co prowadzi do zahamowania syntezy prostaglandyn w OUN. Efekt przeciwbólowy wynika z podwyższenia progu bólowego, natomiast działanie przeciwgorączkowe jest związane z obniżeniem stężenia prostaglandyn w podwzgórzu, co skutkuje normalizacją podwyższonej temperatury ciała bez wpływu na temperaturę prawidłową. Dodatkowo, paracetamol rozszerza obwodowe naczynia krwionośne, zwiększając przepływ krwi przez skórę, co nasila potliwość i utratę ciepła, wspomagając efekt przeciwgorączkowy.
biodostępność leku, COX-3, cyklooksygenaza kwasu arachidonowego, dawkowanie leku, działanie przeciwbólowe, działanie przeciwgorączkowe, efekt pierwszego przejścia, efekt terapeutyczny, farmakodynamika leku, naczynie krwionośne, niesteroidowy lek przeciwzapalny, NLPZ, ośrodkowy układ nerwowy, paracetamol, próg bólowy, prostaglandyny w podwzgórzu, przepływ krwi, stan gorączkowy, synteza prostaglandyn, termoregulacja organizmu - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Simcovas 20 mg
Symwastatyna jest prolekiem występującym w formie nieaktywnego laktonu, który w wątrobie ulega hydrolizie do aktywnego beta-hydroksykwasu, silnego inhibitora reduktazy HMG-CoA. Po podaniu doustnym lek charakteryzuje się dobrym wchłanianiem, jednak podlega znacznemu efektowi pierwszego przejścia wątrobowego, co skutkuje dostępnością biologiczną aktywnego metabolitu poniżej 5%. Maksymalne stężenie osoczowe aktywnych metabolitów osiągane jest w ciągu 1-2 godzin, a lek i jego metabolity wykazują ponad 95% wiązania z białkami osocza. Symwastatyna jest metabolizowana głównie przez CYP3A4 i wydalana w 13% z moczem oraz 60% z kałem w ciągu 96 godzin. Okres półtrwania aktywnego metabolitu beta-hydroksykwasu wynosi około 1,9 godziny, a lek jest substratem transporterów OATP1B1 i BCRP, co ma znaczenie dla jego farmakokinetyki i potencjalnych interakcji lekowych.
beta-hydroksykwas, białko BCRP, CYP3A4, cytochrom P450 3A4, efekt pierwszego przejścia, farmakokinetyka symwastatyny, hepatocyt, heterozygotyczny nosiciel allelu, homozygota, inhibitor reduktazy HMG-CoA, interakcja lekowa, kwas symwastatyny, lakton, OATP1B1, polimorfizm SLCO1B1, pompa lekowa, rabdomioliza, symwastatyna, tkanka wątrobowa, wychwyt wątrobowy, wydalanie z moczem - Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Allerduo
Lek Allerduo zawiera 137 µg chlorowodorku azelastyny oraz 50 µg flutykazonu propionianu na dawkę i wymaga szczególnej ostrożności podczas stosowania, zwłaszcza w kontekście interakcji z rytonawirem, które mogą prowadzić do ogólnoustrojowych działań kortykosteroidów, takich jak zespół Cushinga i zahamowanie czynności nadnerczy. Kortykosteroidy donosowe, mimo mniejszego ryzyka niż doustne, mogą wywoływać poważne działania niepożądane, w tym spowolnienie wzrostu u dzieci, zaćmę, jaskrę oraz zaburzenia psychiczne. U pacjentów z ciężką chorobą wątroby istnieje zwiększone ryzyko ogólnoustrojowej ekspozycji na flutykazon, co wymaga szczególnej kontroli. Zaleca się stosowanie najmniejszej skutecznej dawki oraz regularne monitorowanie wzrostu u dzieci i młodzieży poddawanych długotrwałej terapii.
centralna chorioretinopatia surowicza, chlorek benzalkoniowy, chlorowodorek azelastyny, ciężka choroba wątroby, działanie ogólnoustrojowe kortykosteroidów, efekt pierwszego przejścia, gruźlica, jaskra, kortykosteroidy donosowe, lek przeciwbakteryjny, lek przeciwgrzybiczny, nadpobudliwość psychomotoryczna, nieleczone zakażenie, nieostre widzenie, objawy cushingoidalne, obrzęk błony śluzowej nosa, otyłość centralna, podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe, propionian flutykazonu, rytonawir, twarz księżycowata, zaburzenia czynności wątroby, zaćma, zahamowanie czynności nadnerczy, zapalenie błony śluzowej nosa, zespół Cushinga - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Viantan –
Preparat Viantan, zawierający kompleks witamin rozpuszczalnych w wodzie i tłuszczach, podawany jest dożylnie w formie roztworu do infuzji, co zapewnia 100% biodostępność wszystkich składników, w tym witamin A (retynol), D3 (cholekalcyferol), E (all-rac-α-tokoferol), K1 (fitomenadion), C (kwas askorbowy) oraz witamin z grupy B. Po podaniu witaminy rozpuszczalne w tłuszczach dystrybuują się głównie do wątroby i tkanki tłuszczowej, natomiast witaminy rozpuszczalne w wodzie szybko rozprzestrzeniają się w płynach ustrojowych i tkankach o wysokiej zawartości wody. Metabolizm witamin przebiega zgodnie z fizjologicznymi szlakami biochemicznymi, a eliminacja jest zróżnicowana w zależności od rozpuszczalności: witaminy tłuszczowe wykazują długi czas półtrwania i tendencję do magazynowania, natomiast witaminy wodne są szybko wydalane z moczem, co minimalizuje ryzyko kumulacji.
all-rac-α-tokoferol, biodostępność biologiczna, biotyna, cholekalcyferol, cyjanokobalamina, czas półtrwania, efekt pierwszego przejścia, efekt toksyczny, farmakokinetyka, fitomenadion, hiperwitaminoza D, infuzja, kwas askorbowy, kwas foliowy, kwas pantotenowy, nikotynamid, pirydoksyna, retynol, ryboflawina, tiamina, witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, witaminy rozpuszczalne w wodzie, witaminy z grupy B, właściwości hydrofilne, właściwości lipofilne