efekt pierwszego przejścia
Efekt pierwszego przejścia (ang. first-pass effect lub presystemic metabolism) to zjawisko metaboliczne polegające na biotransformacji leku podczas jego pierwszego przepływu przez wątrobę, zanim dotrze do krążenia ogólnoustrojowego. Jest to kluczowy proces farmakokinetyczny wpływający na biodostępność substancji leczniczych podawanych drogą doustną.
W trakcie efektu pierwszego przejścia lek wchłonięty z przewodu pokarmowego transportowany jest żyłą wrotną do wątroby, gdzie podlega intensywnym procesom metabolicznym, głównie za pośrednictwem enzymów cytochromu P450. W wyniku tego zjawiska stężenie aktywnej formy leku we krwi może zostać znacząco zredukowane, co wpływa na skuteczność terapeutyczną.
Dla niektórych substancji leczniczych efekt pierwszego przejścia jest tak znaczny, że ich biodostępność przy podaniu doustnym wynosi zaledwie kilka procent dawki. W takich przypadkach konieczne jest stosowanie alternatywnych dróg podania (podjęzykowej, przezskórnej, dożylnej), które pozwalają ominąć metabolizm wątrobowy, lub zwiększenie dawki doustnej w celu osiągnięcia terapeutycznego stężenia leku w krwi.
Nasilenie efektu pierwszego przejścia zależy nie tylko od właściwości fizykochemicznych leku, ale również od czynników indywidualnych pacjenta, takich jak funkcja wątroby, interakcje lekowe czy polimorfizmy genetyczne enzymów metabolizujących. Uwzględnienie tego zjawiska jest niezbędne przy ustalaniu schematów dawkowania leków oraz przy projektowaniu nowych form farmaceutycznych.
Powiązane wpisy
- Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Alermed 10 mg
Cetyryzyna dichlorowodorek, substancja aktywna Alermed 10 mg, jest silnym i selektywnym antagonistą obwodowych receptorów histaminowych H₁, wykazującym wysokie powinowactwo do tych receptorów bez istotnego wpływu na inne typy receptorów. Farmakokinetycznie charakteryzuje się szybkim osiągnięciem maksymalnego stężenia w osoczu (~300 ng/ml w 1,0 ± 0,5 godziny), liniową kinetyką w zakresie dawek 5-60 mg oraz pozorną objętością dystrybucji 0,50 l/kg. Cetyryzyna wiąże się w 93% z białkami osocza i jest wydalana głównie przez nerki, z okresem półtrwania około 10 godzin u osób zdrowych, co umożliwia podawanie dawki 10 mg raz na dobę bez ryzyka kumulacji. Pokarm zmniejsza szybkość, ale nie całkowity stopień wchłaniania, a biodostępność jest podobna niezależnie od postaci farmaceutycznej. U pacjentów z łagodnymi zaburzeniami czynności nerek nie jest konieczna modyfikacja dawkowania, natomiast umiarkowane zaburzenia nerek i hemodializa wydłużają okres półtrwania trzykrotnie i zmniejszają klirens o 70%, wymagając dostosowania dawki. U pacjentów z chorobami wątroby okres półtrwania wydłuża się o 50%, a klirens zmniejsza o 40%, jednak modyfikacja dawkowania jest konieczna tylko przy współistniejących zaburzeniach nerek.
alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa, astma, atopia, biodostępność leku, cetyryzyna dichlorowodorek, efekt pierwszego przejścia, genotoksyczność, hemodializa, hydroksyzyna, kinetyka liniowa, klirens kreatyniny, marskość żółciowa, objętość dystrybucji, odstęp QT, okres półtrwania leku, pokrzywka, pole pod krzywą stężenia, późna faza reakcji zapalnej, rakotwórczość, receptor histaminowy H1, schorzenie alergiczne, stężenie maksymalne leku, toksyczność po podaniu wielokrotnym, wiązanie z białkami osocza, zaburzenie czynności nerek, zastój żółci - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Amlator 10 mg + 10 mg
Amlator to lek łączący atorwastatynę i amlodypinę, z odmiennymi profilami farmakokinetycznymi. Atorwastatyna charakteryzuje się szybkim wchłanianiem (Tmax 1-2 h), wysokim wiązaniem z białkami osocza (≥ 98%) oraz dużą objętością dystrybucji (~381 l). Całkowita biodostępność wynosi około 12% z powodu efektu pierwszego przejścia wątrobowego i usuwania przez błonę śluzową przewodu pokarmowego. Metabolizm zachodzi głównie przez CYP3A4, tworząc aktywne metabolity odpowiadające za około 70% działania hamującego reduktazę HMG-CoA. Okres półtrwania substancji czynnej to około 14 godzin, natomiast działania farmakodynamicznego 20-30 godzin. Eliminacja odbywa się głównie z żółcią, bez istotnej recyrkulacji wątrobowo-jelitowej. U osób starszych i pacjentów z uszkodzeniem wątroby (klasa B Child-Pugh) obserwuje się znaczne zwiększenie ekspozycji na lek, co wymaga ostrożności. Polimorfizm genu SLCO1B1 (c.521CC) może zwiększać ryzyko toksyczności atorwastatyny poprzez podwyższenie AUC 2,4-krotnie.
amlodypina, atorwastatyna, białko oporności raka piersi, biodostępność leku, błona śluzowa żołądka, cholesterol LDL, cytochrom P-450 3A4, dystrybucja leku, efekt pierwszego przejścia, farmakokinetyka, hipercholesterolemia rodzinna heterozygotyczna, klirens leku, nadciśnienie tętnicze, niewydolność wątroby, P-glikoproteina, poalkoholowe uszkodzenie wątroby, polimorfizm genu SLCO1B1, polipeptydy transportujące aniony organiczne, rabdomioliza, reduktaza HMG-CoA, skalowanie allometryczne, substancja czynna, transporter OATP1B1, zaburzenia czynności wątroby, zastoinowa niewydolność serca - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Tenaxum 1 mg
Rylmenidyna, substancja czynna Tenaxum w dawce 1 mg, wykazuje całkowitą dostępność biologiczną (100%) po podaniu doustnym, z maksymalnym stężeniem w surowicy (Cmax) wynoszącym 3,5 ng/ml osiąganym po 1,5-2 godzinach (Tmax). Lek charakteryzuje się niskim stopniem wiązania z białkami osocza (<10%) oraz dużą objętością dystrybucji (5 l/kg), co wskazuje na dobrą penetrację do tkanek. Metabolizm rylmenidyny zachodzi głównie przez hydrolizę i utlenianie pierścienia oksazolinowego, a powstałe metabolity nie wykazują aktywności farmakologicznej. Eliminacja leku odbywa się przede wszystkim przez nerki, z 65% dawki wydalanej w postaci niezmienionej w moczu, a okres półtrwania u dorosłych wynosi około 8 godzin, co umożliwia stosowanie leku raz na dobę. Stan stacjonarny osiągany jest po około 3 dobach, a długotrwała terapia (>2 lata) nie powoduje kumulacji substancji czynnej.
biotransformacja leku, ciężka niewydolność nerek, Cmax, dostępność biologiczna, działanie farmakologiczne, efekt pierwszego przejścia, farmakokinetyka, klirens kreatyniny, klirens nerkowy, niewydolność nerek, objętość dystrybucji, okres półtrwania leku, profil farmakokinetyczny, receptory alfa-2 adrenergiczne, rylmenidyna, stan stacjonarny leku, stężenie leku w surowicy, Tmax, wchłanianie leku, wiązanie z białkami osocza, wydalanie leku, zaburzenia czynności wątroby - Leksykon leków
Wskazania do stosowania – Ibuprofen B. Braun 400 mg/100 ml
Ibuprofen B. Braun w postaci dożylnej (400 mg/100 ml, stężenie 4 mg/ml) jest wskazany do krótkotrwałego leczenia objawowego ostrego bólu o umiarkowanym nasileniu oraz gorączki u dorosłych, gdy szybkie działanie jest konieczne, a podanie doustne jest niemożliwe lub przeciwwskazane. Preparat jest roztworem do infuzji o pH 6,8-7,8 i osmolarności 310-360 mOsm/l, zawierającym chlorek sodu (9,10 mg/ml, co odpowiada 3,58 mg sodu/ml), co należy uwzględnić u pacjentów z ograniczeniem spożycia sodu. Dożylna forma umożliwia szybszy początek działania, bardziej przewidywalną farmakokinetykę dzięki ominięciu efektu pierwszego przejścia wątrobowego oraz precyzyjne dawkowanie, stanowiąc alternatywę dla opioidów w określonych sytuacjach klinicznych.
chlorek sodu, działanie przeciwbólowe, działanie przeciwgorączkowe, efekt pierwszego przejścia, gorączka, ibuprofen dożylny, kontynuacja terapii, lek opioidowy, lek przeciwbólowy, niesteroidowy lek przeciwzapalny, nudności i wymioty, okres okołooperacyjny, ostry ból, roztwór do infuzji, zaburzenie połykania - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Thiogamma Turbo-Set 600 mg/50 ml
Kwas tioktynowy, będący substancją czynną Thiogamma Turbo-Set, charakteryzuje się szybkim wchłanianiem po podaniu doustnym, jednak jego biodostępność wynosi jedynie 20-30% z powodu efektu pierwszego przejścia wątrobowego oraz istotnych różnic międzyosobniczych. Po dożylnej infuzji 600 mg przez 30 minut, stężenie w osoczu osiąga około 20 μg/ml, co jest kluczowe dla uzyskania efektu terapeutycznego. Metabolizm zachodzi głównie przez β-oksydację łańcucha bocznego oraz S-metylację grup tiolowych, a okres półtrwania w surowicy wynosi około 25 minut. Całkowity klirens osoczowy wynosi 10-15 ml/min/kg, wskazując na szybką eliminację leku, choć rola wydalania nerkowego pozostaje nie do końca określona i wymaga dalszych badań.
beta-oksydacja, biodostępność, biotransformacja, cisplatyna, efekt pierwszego przejścia, eliminacja nerkowa, infuzja dożylna, interakcje fizykochemiczne, klirens osoczowy, kwas tioktynowy, okres półtrwania, roztwór do infuzji, S-metylacja, stężenie terapeutyczne, stężenie w osoczu, terapia skojarzona, Thiogamma Turbo-Set, utlenianie łańcucha bocznego, właściwości farmakokinetyczne - Leksykon substancji czynnych
Metoprolol bursztynian – Właściwości farmakokinetyczne
Metoprolol bursztynian w preparacie Metocard ZK jest dostępny w formie tabletek o przedłużonym uwalnianiu (23,75 mg, 47,5 mg, 95 mg), odpowiadających 25 mg, 50 mg i 100 mg metoprololu winianu. Tabletki zawierają peletki z kontrolowanym uwalnianiem, które zapewniają ciągłe uwalnianie substancji czynnej przez około 20 godzin, umożliwiając dawkowanie raz na dobę. Metoprolol charakteryzuje się całkowitym wchłanianiem po podaniu doustnym, jednak biodostępność wynosi około 50% z powodu efektu pierwszego przejścia wątrobowego. W przypadku formy o przedłużonym uwalnianiu biodostępność jest o 20-30% niższa niż w tradycyjnych tabletkach, ale wartości AUC pozostają porównywalne, co gwarantuje skuteczność kliniczną. Maksymalne stężenie w osoczu jest dwukrotnie wyższe niż minimalne, a wiązanie z białkami osocza wynosi 5-10%. Metabolizm zachodzi głównie w wątrobie przez CYP2D6, a polimorfizm tego enzymu wpływa na farmakokinetykę, powodując różnice w stężeniach i eliminacji u osób z wolnym i szybkim metabolizmem.
biodostępność, biotransformacja, CYP2D6, cytochrom P450, działanie beta-adrenolityczne, efekt pierwszego przejścia, filtracja kłębkowa, klirens całkowity, klirens pozorny, marskość wątroby, Metocard ZK, metoprolol bursztynian, niewydolność nerek, okres półtrwania, peletka, polimorfizm genetyczny, stężenie leku we krwi, tabletka o przedłużonym uwalnianiu, zespolenie wrotno-żylne, zespolenie żyły wrotnej - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Sumamigren Control 50 mg
Sumatryptan, substancja czynna leku Sumamigren Control, charakteryzuje się szybkim wchłanianiem po podaniu doustnym, osiągając około 70% maksymalnego stężenia w osoczu już po 45 minutach, przy dawce 100 mg maksymalne stężenie wynosi średnio 54 ng/ml. Biodostępność doustna jest niska i wynosi około 14%, co wynika z niepełnego wchłaniania oraz efektu pierwszego przejścia wątrobowego. Lek wykazuje niewielkie wiązanie z białkami osocza (14-21%) oraz dużą objętość dystrybucji (170 l), co wskazuje na dobrą penetrację do tkanek. Metabolizm sumatryptanu odbywa się głównie przez monoaminooksydazę A (MAO-A), prowadząc do powstania nieaktywnych farmakologicznie metabolitów, głównie analogów kwasu indolooctowego.
analog kwasu indolooctowego, biodostępność, efekt pierwszego przejścia, epizod migrenowy, klirens nerkowy, klirens osocza, kwas glukuronowy, MAO-A, migrena, monoaminooksydaza A, napad migreny, objętość dystrybucji, okres półtrwania, parametry farmakokinetyczne, receptory 5-HT, Sumamigren Control, sumatryptan, wiązanie z białkami osocza - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Rosutrox 20 mg
Rozuwastatyna charakteryzuje się farmakokinetyką liniową z czasem do osiągnięcia maksymalnego stężenia w osoczu około 5 godzin oraz bezwzględną biodostępnością na poziomie około 20%, co wskazuje na istotny efekt pierwszego przejścia. Lek wykazuje rozległą dystrybucję tkankową (objętość dystrybucji około 134 l) i wysokie wiązanie z białkami osocza (~90%). Metabolizm rozuwastatyny jest ograniczony (~10% dawki), głównie przez izoenzym CYP2C9, z udziałem CYP2C19, 3A4 i 2D6, prowadząc do powstania N-demetylowanych metabolitów o aktywności zmniejszonej o 50% oraz nieaktywnych laktonowych pochodnych. Okres półtrwania eliminacyjnego wynosi około 19 godzin, a klirens osoczowy około 50 l/h. Główna droga eliminacji to wydalanie z kałem (~90%), natomiast około 5% dawki jest wydalane z moczem w postaci niezmienionej. Wątrobowy wychwyt leku odbywa się przez transporter OATP-C, co jest kluczowe dla jego eliminacji i działania.
ABCG2, biodostępność, cytochrom P450, dyslipidemia, efekt pierwszego przejścia, ekspozycja ogólnoustrojowa, farmakokinetyka liniowa, hepatocyt, heterozygotyczna hipercholesterolemia rodzinna, izoenzymy cytochromu P450, klirens kreatyniny, klirens osoczowy, laktonowe pochodne, LDL-C, N-demetylowane pochodne, OATP, OATP1B1, objętość dystrybucji, okres półtrwania, parametry farmakokinetyczne, polimorfizm genetyczny, reduktaza HMG-CoA, rozuwastatyna, skala Child-Pugh, SLCO1B1, stężenie w osoczu, synteza cholesterolu, transporter OATP-C, wiązanie z białkami osocza, właściwości farmakokinetyczne, wychwyt wątrobowy - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Beplasot 6 mg + 0,4 mg
Produkt leczniczy Beplasot to tabletka o zmodyfikowanym uwalnianiu zawierająca 6 mg bursztynianu solifenacyny (4,5 mg solifenacyny) oraz 0,4 mg chlorowodorku tamsulosyny (0,37 mg tamsulosyny). Po podaniu wielokrotnym, farmakokinetyka obu substancji jest porównywalna do jednoczesnego podania oddzielnych tabletek. Tmax solifenacyny wynosi 4,27-4,76 godz., a tamsulosyny 3,47-5,65 godz. Cmax solifenacyny mieści się w zakresie 26,5-32,0 ng/ml, a tamsulosyny 6,56-13,3 ng/ml. AUC dla solifenacyny wynosi 528-601 ng·h/ml, a dla tamsulosyny 97,1-222 ng·h/ml. Biodostępność solifenacyny to około 90%, natomiast tamsulosyny 70-79%. Okres półtrwania solifenacyny wynosi 49,5-53,0 godz., a tamsulosyny 12,8-14,0 godz., co ma znaczenie dla schematu dawkowania. Wysokotłuszczowe, wysokokaloryczne posiłki zwiększają Cmax tamsulosyny o 54% i AUC o 33%, nie wpływając na farmakokinetykę solifenacyny. Werapamil w dawce 240 mg/dobę zwiększa Cmax i AUC obu substancji, jednak bez istotnego znaczenia klinicznego.
4R-hydroksy solifenacyna, AUC, biodostępność, bursztynian solifenacyny, chlorowodorek tamsulosyny, Cmax, cytochrom CYP2D6, cytochrom CYP3A4, dystrybucja leku, efekt pierwszego przejścia, gamma-glutamylotranspeptydaza, klirens kreatyniny, klirens ogólnoustrojowy, modyfikowane uwalnianie leku, N-tlenek solifenacyny, objętość dystrybucji, okres półtrwania, skala Child-Pugh, Tmax, zaburzenie czynności nerek, zaburzenie czynności wątroby, α1-kwaśna glikoproteina - Leksykon substancji czynnych
Cetyryzyna – Właściwości farmakodynamiczne
Cetyryzyna, będąca metabolitem hydroksyzyny, jest silnym i selektywnym antagonistą obwodowych receptorów histaminowych H1, bez istotnego powinowactwa do innych receptorów. W dawce 10 mg raz lub dwa razy na dobę skutecznie hamuje napływ eozynofili i komórek późnej fazy reakcji zapalnej u pacjentów atopowych, a dawka 30 mg/dobę redukuje eozynofilowy naciek w płynie z płukania oskrzelowo-pęcherzykowego u chorych z astmą. Cetyryzyna zmniejsza ekspresję cząsteczek adhezyjnych ICAM-1 i VCAM-1, co potwierdza jej działanie przeciwzapalne. W badaniach klinicznych dawka 10 mg/dobę łagodzi objawy alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa, nie wpływając na czynność płuc, a nawet dawki do 60 mg/dobę nie wydłużają odstępu QT, potwierdzając bezpieczeństwo kardiologiczne. U dzieci (5-12 lat) nie obserwowano rozwoju tolerancji na działanie przeciwhistaminowe podczas 35-dniowego leczenia.
alergeny wziewne, alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa, antagonista receptorów histaminowych H1, astma, astma umiarkowana, atopia, bąble pokrzywkowe, biodostępność, cetyryzyna, cząsteczki adhezyjne, działanie przeciwalergiczne, efekt pierwszego przejścia, eozynofile, hemodializa, hydroksyzyna, ICAM-1, interakcje lekowe, kinetyka liniowa, klirens kreatyniny, kumulacja leku, lek przeciwhistaminowy drugiej generacji, objętość dystrybucji, odstęp QT, okres półtrwania, płukanie oskrzelowo-pęcherzykowe, późna faza reakcji zapalnej, receptor H1, sezonowe alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa, VCAM-1, wiązanie z białkami osocza, zapalenie alergiczne - Leksykon leków
Przedawkowanie – Latanoprost Timolol Genoptim (50 mcg + 5 mg) /ml
Przedawkowanie okulistycznego preparatu Latanoprost + Timolol Genoptim może prowadzić do poważnych objawów ogólnoustrojowych, głównie ze strony układu sercowo-naczyniowego i oddechowego, wynikających z działania tymololu, takiego jak bradykardia, niedociśnienie tętnicze, nagły skurcz oskrzeli oraz zatrzymanie akcji serca. Latanoprost w dawkach dożylnych 3 μg/kg mc. nie wywołuje objawów, natomiast dawki 5,5-10 μg/kg mc. mogą powodować nudności, bóle brzucha, zawroty głowy, zmęczenie, uderzenia gorąca i nadmierne pocenie, które ustępują samoistnie w ciągu 4 godzin. Miejscowe przedawkowanie latanoprostu objawia się głównie podrażnieniem oka i przekrwieniem spojówek, bez innych istotnych objawów ogólnoustrojowych.
aminy presyjne, beta-2-mimetyki, beta-adrenolityk, bradykardia, efekt pierwszego przejścia, hemodializa, latanoprost z tymololem, leczenie bradykardii, niedociśnienie tętnicze, płukanie żołądka, płynoterapia, podrażnienie oka, przekrwienie spojówek, resuscytacja, skurcz oskrzeli, wlew dożylny, zatrzymanie akcji serca, zatrzymanie krążenia - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Fluanxol 3 mg
Flupentyksol, będący czynnym izomerem cis(Z) leku Fluanxol w dawce 3 mg, charakteryzuje się biodostępnością około 40% po podaniu doustnym oraz Tmax wynoszącym 4-5 godzin. Lek wykazuje dużą objętość dystrybucji (Vdβ ~14,1 l/kg) i silne wiązanie z białkami osocza (~99%), co może wpływać na potencjalne interakcje lekowe. Metabolizm zachodzi głównie przez sulfoksydację, N-dealkilację i sprzęganie z kwasem glukuronowym, a metabolity nie wykazują aktywności psychofarmakologicznej. Okres półtrwania w fazie eliminacji wynosi około 35 godzin, co umożliwia dawkowanie raz na dobę, a klirens układowy to około 0,29 l/min. Lek jest głównie wydalany z kałem, z mniejszym udziałem wydalania z moczem, co sugeruje, że niewielkie zaburzenia czynności nerek nie powinny znacząco wpływać na farmakokinetykę flupentyksolu.
białko osocza, biodostępność leku, działanie psychofarmakologiczne, efekt pierwszego przejścia, faza eliminacji, flupentyksol dichlorowodorek, interakcja lekowa, klirens układowy, N-dealkilacja, objętość dystrybucji, okres półtrwania, pochodna tioksantenu, przenikanie leku do mleka, schizofrenia, sprzęganie z kwasem glukuronowym, stan stacjonarny, stężenie maksymalne, sulfoksydacja, wiązanie z białkami, zaburzenie czynności nerek, zaburzenie czynności wątroby