efekt pierwszego przejścia
Efekt pierwszego przejścia (ang. first-pass effect lub presystemic metabolism) to zjawisko metaboliczne polegające na biotransformacji leku podczas jego pierwszego przepływu przez wątrobę, zanim dotrze do krążenia ogólnoustrojowego. Jest to kluczowy proces farmakokinetyczny wpływający na biodostępność substancji leczniczych podawanych drogą doustną.
W trakcie efektu pierwszego przejścia lek wchłonięty z przewodu pokarmowego transportowany jest żyłą wrotną do wątroby, gdzie podlega intensywnym procesom metabolicznym, głównie za pośrednictwem enzymów cytochromu P450. W wyniku tego zjawiska stężenie aktywnej formy leku we krwi może zostać znacząco zredukowane, co wpływa na skuteczność terapeutyczną.
Dla niektórych substancji leczniczych efekt pierwszego przejścia jest tak znaczny, że ich biodostępność przy podaniu doustnym wynosi zaledwie kilka procent dawki. W takich przypadkach konieczne jest stosowanie alternatywnych dróg podania (podjęzykowej, przezskórnej, dożylnej), które pozwalają ominąć metabolizm wątrobowy, lub zwiększenie dawki doustnej w celu osiągnięcia terapeutycznego stężenia leku w krwi.
Nasilenie efektu pierwszego przejścia zależy nie tylko od właściwości fizykochemicznych leku, ale również od czynników indywidualnych pacjenta, takich jak funkcja wątroby, interakcje lekowe czy polimorfizmy genetyczne enzymów metabolizujących. Uwzględnienie tego zjawiska jest niezbędne przy ustalaniu schematów dawkowania leków oraz przy projektowaniu nowych form farmaceutycznych.
Powiązane wpisy
- Leksykon substancji czynnych
Oksykodon – Właściwości farmakodynamiczne
Oksykodon jest silnym, półsyntetycznym opioidowym lekiem przeciwbólowym, działającym jako pełny agonista receptorów opioidowych kappa, mi i delta w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym. Jego główne zastosowanie kliniczne obejmuje leczenie bólu nowotworowego, pooperacyjnego, neuropatycznego (w tym neuropatii cukrzycowej i nerwobólu poopryszczkowego) oraz bólu przewlekłego nienowotworowego, w tym bólów pleców i związanych z chorobą zwyrodnieniową stawów. Oksykodon wykazuje również działanie uspokajające, przeciwlękowe i przeciwkaszlowe. Preparaty o przedłużonym uwalnianiu umożliwiają rzadsze dawkowanie bez zwiększenia częstości działań niepożądanych. Formulacje złożone z naloksonem (np. Enolwen, Oxyduo) zmniejszają zaparcia indukowane opioidami, dzięki antagonistycznemu działaniu naloksonu ograniczonemu do przewodu pokarmowego. W badaniach klinicznych dawki oksykodonu/naloksonu w zakresie 60 mg/30 mg do 80 mg/40 mg wykazały skuteczność analgetyczną przy jednoczesnym zmniejszeniu zaparć i zużycia środków przeczyszczających (p<0,0001).
agonista receptorów opioidowych, alkaloidy opium, antagonista receptorów opioidowych, ból neuropatyczny, ból nienowotworowy, ból nowotworowy, ból pooperacyjny, choroba zwyrodnieniowa stawów, choroby dróg żółciowych, działanie przeciwbólowe, działanie przeciwkaszlowe, działanie przeciwlękowe, działanie uspokajające, efekt pierwszego przejścia, kortyzol, nerwoból poopryszczkowy, neuropatia cukrzycowa, niesteroidowe leki przeciwzapalne, oś podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowa, ośrodek kaszlu, ośrodkowy układ nerwowy, profil farmakodynamiczny, prolaktyna, przedłużone uwalnianie, receptor opioidowy kappa, receptory opioidowe, silny opioid, testosteron, układ odpornościowy, zaparcia indukowane opioidami, zwieracz Oddiego - Leksykon leków
Wskazania do stosowania – Ibufen Baby 125 mg
Ibufen Baby w postaci czopków zawierających 125 mg ibuprofenu jest wskazany do leczenia gorączki o różnej etiologii, w tym w przebiegu zakażeń wirusowych oraz odczynu poszczepiennego u dzieci. Lek działa przeciwgorączkowo i przeciwbólowo, zmniejszając dyskomfort pacjenta. Ponadto, jest skuteczny w łagodzeniu bólów o nasileniu od małego do umiarkowanego, takich jak bóle głowy, gardła, mięśni w przebiegu infekcji dróg oddechowych, a także bólów urazowych narządu ruchu (nadwyrężenia, skręcenia), bólów tkanek miękkich, bólów pooperacyjnych oraz bólów stomatologicznych, w tym związanych z ząbkowaniem. Czopki są szczególnie przydatne, gdy podanie doustne jest utrudnione lub niewskazane, np. u dzieci wymiotujących lub z chorobami przewodu pokarmowego, a także gdy konieczne jest szybkie działanie przeciwgorączkowe.
biodostępność leku, ból gardła, ból głowy, ból mięśniowy, ból napięciowy, ból pooperacyjny, ból stomatologiczny, ból tkanki miękkiej, ból zęba, drgawki gorączkowe, dysfagia, efekt pierwszego przejścia, ibuprofen, infekcja dróg oddechowych, migrena, nadwyrężenie, odczyn poszczepienny, skręcenie, terapia multimodalna, terapia przeciwbólowa, układ mięśniowo-szkieletowy, uraz narządu ruchu, wysiękowe zapalenie ucha, ząbkowanie, zakażenie wirusowe, zapalenie ucha środkowego - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Tulip Combo 10 mg + 80 mg
Produkt leczniczy Tulip Combo zawiera ezetymib i atorwastatynę, które wykazują równoważność biologiczną z podawaniem tych substancji oddzielnie. Ezetymib charakteryzuje się szybkim wchłanianiem i wysokim wiązaniem z białkami osocza (99,7%), a jego metabolizm odbywa się głównie przez sprzęganie z kwasem glukuronowym, z okresem półtrwania około 22 godzin. Maksymalne stężenia (Cmax) osiągane są po 4-12 godzinach dla ezetymibu i 1-2 godzinach dla jego glukuronidu. Atorwastatyna szybko się wchłania (Cmax po 1-2 godzinach), ma wysoką dostępność biologiczną tabletek (95-99%) i silne wiązanie z białkami osocza (≥98%). Bezwzględna dostępność atorwastatyny wynosi około 12%, a jej metabolizm zachodzi głównie przez CYP3A4, z okresem półtrwania eliminacji około 14 godzin, natomiast działanie hamujące reduktazę HMG-CoA utrzymuje się 20-30 godzin dzięki aktywnym metabolitom.
białko oporności raka piersi, białko oporności wielolekowej, ciężka choroba nerek, cytochrom P450 3A4, efekt pierwszego przejścia, glukuronian fenolowy, heterozygotyczna hipercholesterolemia rodzinna, klirens żółciowy, krążenie jelitowo-wątrobowe, łagodne zaburzenie czynności wątroby, polimorfizm genu SLCO1B1, polipeptydy transportujące aniony organiczne, pompy efluksowe, przeszczep nerki, rabdomioliza, reduktaza HMG-CoA, równoważność biologiczna, skala Childa-Pugha, skala Tannera, transporter OATP1B1, umiarkowane zaburzenie czynności wątroby, wchłanianie jelitowe, zaburzenie czynności wątroby - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Zaranta 10 mg
Rozuwastatyna, substancja czynna Zaranty, charakteryzuje się farmakokinetyką obejmującą powolne wchłanianie z osiągnięciem Cmax po około 5 godzinach oraz bezwzględną biodostępnością około 20%, co wskazuje na istotny efekt pierwszego przejścia przez wątrobę. Lek wykazuje wysokie powinowactwo do tkanki wątrobowej, z objętością dystrybucji około 134 l i wiązaniem z białkami osocza na poziomie 90%, głównie z albuminami. Metabolizm rozuwastatyny jest ograniczony (~10%), głównie przez CYP2C9, z mniejszym udziałem CYP2C19, CYP3A4 i CYP2D6, prowadząc do powstania aktywnych N-demetylowanych metabolitów (50% aktywności leku) oraz nieaktywnych laktonowych pochodnych. Eliminacja odbywa się głównie drogą wątrobowo-jelitową (90% z kałem) oraz w mniejszym stopniu przez nerki (10%, z czego 5% w postaci niezmienionej). Okres półtrwania wynosi około 19 godzin, a średni klirens osoczowy około 50 l/h, bez zmiany przy wyższych dawkach, co potwierdza liniową farmakokinetykę i brak kumulacji przy wielokrotnym podawaniu.
ABCG2, AUC, BCRP, białka osocza, biodostępność, Cmax, CYP2C19, CYP2C9, CYP2D6, CYP3A4, cytochrom P450, dyslipidemia, efekt pierwszego przejścia, eliminacja wątrobowo-jelitowa, genotypowanie, hepatocyty, heterozygotyczna hipercholesterolemia rodzinna, klirens kreatyniny, klirens osoczowy, laktonowe pochodne, liniowa farmakokinetyka, N-demetylowane pochodne, OATP-C, OATP1B1, objętość dystrybucji, okres półtrwania, polimorfizm genetyczny, reduktaza HMG-CoA, rozuwastatyna, skala Child-Pugh, SLCO1B1, stężenie w osoczu - Leksykon leków
Skład i postać leku – Lutezin 100 mg
Lutezin to produkt leczniczy w postaci tabletek dopochwowych, zawierający 100 mg progesteronu jako substancji czynnej w każdej tabletce. Tabletki mają średnicę 9 mm, są obustronnie wypukłe i oznaczone numerami „100” oraz „22” dla łatwej identyfikacji. Substancje pomocnicze obejmują laktozę jednowodną (84,88 mg), skrobię żelową kukurydzianą, kroskarmelozę sodową, hypromelozę, kwas cytrynowy jednowodny, magnezu stearynian oraz krzemionkę koloidalną bezwodną. Produkt jest pakowany w blistry PVC/PVDC/Aluminium i dostępny w opakowaniach zawierających 30, 60 lub 90 tabletek. Lek należy przechowywać w temperaturze poniżej 30ºC, a okres ważności wynosi 3 lata od daty produkcji, pod warunkiem zachowania odpowiednich warunków przechowywania.
biodostępność substancji czynnej, blister PVC/PVDC/Aluminium, efekt pierwszego przejścia, hypromeloza, kroskarmeloza sodowa, krzemionka koloidalna bezwodna, kwas cytrynowy jednowodny, laktoza jednowodna, niezgodność farmaceutyczna, podanie dopochwowe, postać farmaceutyczna, progesteron, regulator kwasowości, stearynian magnezu, substancja czynna, substancja poślizgowa, substancja rozsadzająca, tabletka dopochwowa, terapia ginekologiczna - Leksykon substancji czynnych
Białka powierzchniowe SP-C – Właściwości farmakokinetyczne
Preparat Curosurf, będący naturalnym surfaktantem pozyskiwanym z płuc świńskich, zawiera około 0,9 mg hydrofobowych białek powierzchniowych SP-C na 80 mg poractantu alfa, co stanowi około 1% całkowitej zawartości preparatu. Po podaniu dotchawiczym białka SP-C pozostają głównie w obrębie płuc, co zapewnia ich miejscowe działanie terapeutyczne bez istotnej dystrybucji systemowej. Badania z użyciem znakowanej izotopowo dipalmitylofosfatydylocholiny (C¹⁴) wykazały okres półtrwania surfaktantu wynoszący 67 godzin, co sugeruje podobną kinetykę eliminacji dla białek SP-C. Minimalne stężenia fosfolipidów surfaktantu wykrywane w surowicy i innych narządach 48 godzin po podaniu potwierdzają ograniczoną dystrybucję systemową tych białek.
białko powierzchniowe SP-B, białko powierzchniowe SP-C, dipalmitylofosfatydylocholina, drogi oddechowe, dystrybucja systemowa, efekt pierwszego przejścia, fosfatydylocholina, fosfolipid surfaktantu, kinetyka eliminacji, napięcie powierzchniowe, naturalny surfaktant, okres półtrwania, pęcherzyk płucny, płuca świńskie, podanie dooskrzelowe, podanie dotchawicze, poractant alfa, preparat Curosurf, układ oddechowy, zawiesina dotchawicza - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Lustork 200 mg
Lustork 200 mg w postaci tabletek dopochwowych zawiera progesteron, którego farmakokinetyka charakteryzuje się specyficznym profilem wchłaniania zależnym od dawki. Po podaniu 200 mg Tmax wynosi 2-6 godzin, a średnie stężenie progesteronu w osoczu utrzymuje się na poziomie około 9 ng/ml nawet do 24 godzin. Progesteron wiąże się z białkami osocza w 96-99%, głównie z albuminami i globulinami wiążącymi kortykosteroidy, co wpływa na jego biodostępność. Unikalny efekt pierwszego przejścia przez macicę powoduje wyższe stężenia progesteronu w endometrium niż przy podaniu domięśniowym, co zapewnia przedłużone działanie terapeutyczne. Okres półtrwania w fazie eliminacji wynosi około 13 godzin, a główną drogą eliminacji jest wydalanie przez nerki. Metabolizm zachodzi w wątrobie, gdzie powstają pregnandiole i pregnanolony oraz ich glukuronidowe i siarczanowe pochodne.
białka osocza, biodostępność, biotransformacja, błona śluzowa macicy, Cmax, efekt pierwszego przejścia, eliminacja progesteronu, endometrium, farmakokinetyka progesteronu, faza lutealna, globuliny wiążące kortykosteroidy, okres półtrwania, pochodne glukuronidowe, podanie dopochwowe, pregnanolony, progesteron, przemiana sekrecyjna endometrium, stężenie progesteronu, tabletka dopochwowa, Tmax - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Apo-Atorva 10 mg
Apo-Atorva (atorwastatyna) wykazuje szybkie wchłanianie po podaniu doustnym, osiągając maksymalne stężenie w osoczu (Cmax) w ciągu 1-2 godzin. Biodostępność tabletek powlekanych wynosi 95-99% względem roztworu, jednak całkowita biodostępność jest ograniczona do około 12% z powodu efektu pierwszego przejścia wątrobowego i usuwania przez komórki błony śluzowej przewodu pokarmowego. Lek charakteryzuje się dużą objętością dystrybucji (~381 l) oraz wysokim stopniem wiązania z białkami osocza (≥98%). Atorwastatyna jest substratem transporterów OATP1B1, OATP1B3, P-gp oraz BCRP, co wpływa na jej dystrybucję i eliminację. Metabolizm zachodzi głównie w wątrobie przez CYP3A4, prowadząc do powstania aktywnych metabolitów o- i p-hydroksylowanych, które odpowiadają za około 70% całkowitej aktywności hamującej reduktazę HMG-CoA. Okres półtrwania substancji macierzystej wynosi około 14 godzin, natomiast okres działania farmakologicznego wydłuża się do 20-30 godzin dzięki aktywności metabolitów. Eliminacja następuje głównie z żółcią, bez istotnej recyrkulacji wątrobowo-jelitowej.
białko oporności raka piersi, biodostępność, cholesterol całkowity, cytochrom P450 3A4, działanie hipolipemizujące, efekt pierwszego przejścia, glukuronidacja, hepatocyt, heterozygotyczna hipercholesterolemia rodzinna, hipercholesterolemia, hydroksylowane pochodne, inhibitor reduktazy HMG-CoA, klasyfikacja Child-Pugh, klirens atorwastatyny, niewydolność nerek, objętość dystrybucji, okres półtrwania, P-glikoproteina, poalkoholowe uszkodzenie wątroby, pole pod krzywą stężenia, polimorfizm genetyczny, polipeptyd transportujący aniony organiczne, rabdomioliza, skalowanie allometryczne, stężenie LDL-C, stężenie w osoczu, transporter błonowy, właściwości farmakokinetyczne - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Ursoxyn 250 mg
Kwas ursodeoksycholowy (UDCA) charakteryzuje się wysokim, 60-80% wchłanianiem z przewodu pokarmowego, głównie w jelicie czczym i dystalnym odcinku jelita krętego, gdzie dominuje transport aktywny. Po absorpcji ulega intensywnemu efektowi pierwszego przejścia w wątrobie, gdzie jest sprzęgany z glicyną lub tauryną i wydzielany do dróg żółciowych. Stężenie UDCA w żółci osiąga stan stacjonarny po około 3 tygodniach terapii, nie przekraczając 60% całkowitego stężenia kwasów żółciowych. Biologiczny okres półtrwania wynosi 3,5-5,8 dni, co ma znaczenie przy planowaniu dawkowania. Po zakończeniu leczenia stężenie UDCA w żółci spada do 5-10% wartości stacjonarnej w ciągu tygodnia.
aminokwasy, choroby dróg żółciowych, drogi żółciowe, dyfuzja bierna, efekt pierwszego przejścia, farmakokinetyka, flora bakteryjna jelita, jelito czcze, jelito kręte, krążenie ogólnoustrojowe, krążenie wątrobowo-jelitowe, kwas chenodeoksycholowy, kwas litocholowy, kwas siarkowy, kwas ursodeoksycholowy, kwasy żółciowe, okres półtrwania biologiczny, przewód pokarmowy, rozpuszczalność w wodzie, stan stacjonarny, transport aktywny, uszkodzenie cholestatyczne wątroby, żółć - Leksykon substancji czynnych
Diklofenak sodu – Wskazania do stosowania
Diklofenak sodu, będący niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ), wykazuje działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe i przeciwgorączkowe. Preparat DIKY 4% w formie aerozolu na skórę zawiera 40 mg diklofenaku sodu na gram roztworu i jest wskazany do miejscowego leczenia łagodnych i umiarkowanych dolegliwości bólowych oraz stanów zapalnych związanych z urazami mechanicznymi. Szczególnie efektywny jest w terapii tępych urazów małych i średnich stawów (np. stawy międzypaliczkowe, łokciowy, kolanowy) oraz struktur okołostawowych, takich jak ścięgna, więzadła i torebki stawowe. Preparat jest dopuszczony do stosowania u dorosłych oraz młodzieży powyżej 14. roku życia, z uwagi na brak danych dotyczących bezpieczeństwa u dzieci młodszych. Po aplikacji aerozol zmienia konsystencję z przezroczystego roztworu o złoto-żółtym zabarwieniu na żel, co poprawia przyleganie i przedłuża działanie miejscowe.
aerozol na skórę, ból pourazowy, diklofenak sodu, działanie przeciwbólowe, działanie przeciwgorączkowe, działanie przeciwzapalne, efekt pierwszego przejścia, etanol bezwodny, glikol propylenowy, lecytyna sojowa, leczenie miejscowe, naciągnięcie mięśnia, niesteroidowy lek przeciwzapalny, obrzęk tkanki miękkiej, ścięgno, skręcenie stawu, stan zapalny, staw kolanowy, staw łokciowy, staw międzypaliczkowy, staw skokowy, staw śródręczno-paliczkowy, struktura okołostawowa, tępy uraz, torebka stawowa, uraz sportowy, więzadło, zapalenie ścięgna, zapalenie więzadła