efekt pierwszego przejścia
Efekt pierwszego przejścia (ang. first-pass effect lub presystemic metabolism) to zjawisko metaboliczne polegające na biotransformacji leku podczas jego pierwszego przepływu przez wątrobę, zanim dotrze do krążenia ogólnoustrojowego. Jest to kluczowy proces farmakokinetyczny wpływający na biodostępność substancji leczniczych podawanych drogą doustną.
W trakcie efektu pierwszego przejścia lek wchłonięty z przewodu pokarmowego transportowany jest żyłą wrotną do wątroby, gdzie podlega intensywnym procesom metabolicznym, głównie za pośrednictwem enzymów cytochromu P450. W wyniku tego zjawiska stężenie aktywnej formy leku we krwi może zostać znacząco zredukowane, co wpływa na skuteczność terapeutyczną.
Dla niektórych substancji leczniczych efekt pierwszego przejścia jest tak znaczny, że ich biodostępność przy podaniu doustnym wynosi zaledwie kilka procent dawki. W takich przypadkach konieczne jest stosowanie alternatywnych dróg podania (podjęzykowej, przezskórnej, dożylnej), które pozwalają ominąć metabolizm wątrobowy, lub zwiększenie dawki doustnej w celu osiągnięcia terapeutycznego stężenia leku w krwi.
Nasilenie efektu pierwszego przejścia zależy nie tylko od właściwości fizykochemicznych leku, ale również od czynników indywidualnych pacjenta, takich jak funkcja wątroby, interakcje lekowe czy polimorfizmy genetyczne enzymów metabolizujących. Uwzględnienie tego zjawiska jest niezbędne przy ustalaniu schematów dawkowania leków oraz przy projektowaniu nowych form farmaceutycznych.
Powiązane wpisy
- Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Oxybutynin Medice 1 mg/ml
Chlorowodorek oksybutyniny podawany dopęcherzowo w stężeniu 1 mg/ml wykazuje istotnie odmienny profil farmakokinetyczny w porównaniu z podaniem doustnym. Po aplikacji do pęcherza moczowego absorpcja oksybutyniny jest wyraźna, z maksymalnym stężeniem w osoczu osiąganym około 1 godziny po podaniu. Ekspozycja ogólnoustrojowa na oksybutyninę jest zwiększona do 294% w stosunku do podania doustnego, podczas gdy ekspozycja na aktywny metabolit N-dietylooksybutyninę wynosi jedynie 21% wartości po podaniu doustnym. Stosunek metabolitu do związku macierzystego jest 14-krotnie niższy, co przekłada się na zmniejszenie działań niepożądanych o charakterze antycholinergicznym. Bezwzględna biodostępność oksybutyniny po podaniu dopęcherzowym wynosi około 20%, znacznie przewyższając 6% po podaniu doustnym, co jest efektem ominięcia efektu pierwszego przejścia metabolicznego w wątrobie i przewodzie pokarmowym.
biodostępność bezwzględna, chlorowodorek oksybutyniny, CYP3A4, cytochrom P-450, dysfunkcja pęcherza moczowego, dystrybucja tkankowa leku, działanie antycholinergiczne, efekt pierwszego przejścia, ekspozycja ogólnoustrojowa, kwas fenylocykloheksyloglikolowy, N-dietylooksybutynina, objętość dystrybucji, okres półtrwania, oksybutynina, podanie dopęcherzowe, podanie ogólnoustrojowe - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Physiotens 0,4 0,4 mg
Moksonidyna, substancja czynna leku Physiotens 0,4 mg w formie tabletek powlekanych, charakteryzuje się wysoką biodostępnością około 88% oraz szybkim wchłanianiem z przewodu pokarmowego (tmax około 1 godziny). Lek wykazuje niski stopień wiązania z białkami osocza (7,2%), co zwiększa dostępność farmakologiczną substancji czynnej. Metabolizm moksonidyny prowadzi do powstania aktywnego metabolitu – odwodornionej moksonidyny, o aktywności stanowiącej około 10% aktywności leku macierzystego. Eliminacja odbywa się głównie drogą nerkową, z wydalaniem 78% dawki w postaci niezmienionej oraz 13% jako metabolit, a okres półtrwania wynosi około 2,5 godziny dla moksonidyny i 5 godzin dla metabolitu. Parametry farmakokinetyczne nie ulegają istotnym zmianom u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym oraz u osób starszych, co nie wymaga modyfikacji dawkowania w tych grupach.
biodostępność, biotransformacja, ciężka niewydolność nerek, dystrybucja leku, efekt pierwszego przejścia, eliminacja leku, hemodializa, klirens kreatyniny, moksonidyna, nadciśnienie tętnicze, okres półtrwania leku, pacjent w podeszłym wieku, populacja pediatryczna, równowaga dynamiczna, schyłkowa niewydolność nerek, stężenie leku w osoczu, umiarkowana niewydolność nerek, wiązanie z białkami osocza, wskaźnik filtracji kłębuszkowej, zaburzenie czynności nerek - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Ivabradine Ranbaxy 5 mg
Iwabradyna, występująca jako enancjomer S, charakteryzuje się dobrą rozpuszczalnością w wodzie (>10 mg/ml) i szybkim uwalnianiem z tabletek. Po podaniu doustnym wykazuje niemal całkowite wchłanianie z maksymalnym stężeniem w osoczu (Cmax) około 22 ng/ml (CV=29%) osiąganym po około 1 godzinie na czczo, z bezwzględną dostępnością biologiczną około 40% z powodu efektu pierwszego przejścia w jelitach i wątrobie. Spożycie pokarmu opóźnia wchłanianie o około 1 godzinę i zwiększa ekspozycję na lek o 20-30%, co uzasadnia zalecenie przyjmowania leku podczas posiłków. Iwabradyna wiąże się z białkami osocza w około 70%, a jej objętość dystrybucji wynosi około 100 litrów. Metabolizm zachodzi głównie przez CYP3A4, z aktywnym metabolitem N-demetylowym (S 18982), którego ekspozycja stanowi około 40% ekspozycji na substancję macierzystą. Lek wykazuje liniową farmakokinetykę w dawkach od 0,5 do 24 mg, a jego efektywny okres półtrwania wynosi około 11 godzin, co uzasadnia dawkowanie dwa razy na dobę.
cytochrom P450 3A4, dostępność biologiczna, efekt farmakodynamiczny, efekt pierwszego przejścia, efektywny okres półtrwania, enancjomer S, farmakokinetyka liniowa, inhibitor CYP3A4, interakcja lekowa, izoenzym CYP3A4, klirens kreatyniny, klirens leku, klirens nerkowy, niewydolność nerek, objętość dystrybucji, okres półtrwania eliminacji, pochodna N-demetylowa, przewlekła niewydolność serca, schemat dawkowania, skala Child-Pugh, stan równowagi stacjonarnej, stężenie w osoczu, wiązanie z białkami osocza, zaburzenie czynności wątroby - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Arketis tabletki 20 mg 20 mg
Paroksetyna, substancja czynna w dawce 20 mg zawarta w tabletkach ARKETIS, charakteryzuje się złożoną farmakokinetyką obejmującą dobre wchłanianie doustne z przewodu pokarmowego, jednak z istotnym efektem pierwszego przejścia, który redukuje dostępność biologiczną leku. Kinetyka paroksetyny jest nieliniowa, co przejawia się częściowym wysyceniem metabolizmu pierwszego przejścia i zmniejszonym klirensem osoczowym przy wyższych dawkach lub terapii wielokrotnej, prowadząc do nieproporcjonalnego wzrostu stężenia w osoczu. Stan stacjonarny stężenia osiągany jest po 7-14 dniach, co koreluje z czasem uzyskania pełnego efektu terapeutycznego. Paroksetyna wykazuje szeroką dystrybucję tkankową, z około 95% leku związanym z białkami osocza, a jedynie około 1% obecnym w osoczu, co ma znaczenie dla interakcji lekowych i dystrybucji. Monitorowanie stężeń w osoczu ma ograniczoną wartość prognostyczną dla efektów klinicznych.
chlorowodorek paroksetyny, dystrybucja tkankowa, efekt pierwszego przejścia, interakcje lekowe, klirens osoczowy, koniugacja, nieliniowa kinetyka, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, okres półtrwania, oksydacja i metylacja, paroksetyna, populacje specjalne, stan stacjonarny, wiązanie z białkami osocza, wychwyt zwrotny serotoniny - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Sanval 10 mg
Zolpidem, substancja czynna leku Sanval (10 mg, tabletki powlekane), charakteryzuje się szybkim wchłanianiem z przewodu pokarmowego i biodostępnością wynoszącą 70% po podaniu doustnym. Maksymalne stężenie w osoczu (Cmax) osiągane jest w czasie 0,5-3 godzin, a okres półtrwania wynosi średnio 2,4±0,2 godziny. Lek wykazuje wysokie wiązanie z białkami osocza (92,5±0,1%) oraz liniową kinetykę w zakresie dawek terapeutycznych. Objętość dystrybucji u dorosłych wynosi 0,54±0,02 l/kg masy ciała, natomiast u osób w podeszłym wieku jest niższa i wynosi 0,34±0,05 l/kg. Zolpidem podlega efektowi pierwszego przejścia wątrobowego na poziomie około 35%, a jego metabolity są farmakologicznie nieaktywne i wydalane głównie z moczem (56%) oraz kałem (37%).
białka osocza, biodostępność, dializoterapia, działanie nasenne, efekt pierwszego przejścia, klirens leku, lek nasenny, liniowa kinetyka, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, objętość dystrybucji, okres półtrwania, parametr farmakokinetyczny, profil farmakokinetyczny, stężenie maksymalne, szybkie wchłanianie, winian zolpidemu, zaburzenie snu - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Simvasterol 40 mg
Symwastatyna (Simvasterol) jest inhibitorem reduktazy HMG-CoA, stosowanym w terapii hiperlipidemii, dostępna w dawkach 10 mg, 20 mg i 40 mg. Po podaniu doustnym lek jest dobrze wchłaniany, jednak z powodu efektu pierwszego przejścia w wątrobie do krążenia ogólnego trafia mniej niż 5% aktywnego beta-hydroksykwasu. Maksymalne stężenie osiągane jest po 1-2 godzinach, a farmakokinetyka nie ulega kumulacji przy wielokrotnym podaniu. Symwastatyna wykazuje wysokie (>95%) wiązanie z białkami osocza i jest metabolizowana głównie przez CYP3A4, co ma istotne znaczenie dla potencjalnych interakcji lekowych. Eliminacja zachodzi zarówno przez nerki (13% dawki w moczu), jak i przewód pokarmowy (60% w kale). Okres półtrwania aktywnego metabolitu wynosi około 1,9 godziny.
apolipoproteina B, beta-hydroksykwas, białko OATP1B1, cholesterol HDL, cytochrom P450, działanie teratogenne, efekt pierwszego przejścia, enzym CYP3A4, hipercholesterolemia rodzinna heterozygotyczna, interakcje lekowe, kwas symwastatyny, lakton, laktoza jednowodna, LDL cholesterol, okres półtrwania, pompa lekowa BCRP, reduktaza HMG-CoA, symwastatyna, triglicerydy, VLDL, wychwyt wątrobowy - Leksykon substancji czynnych
Eksemestan – Właściwości farmakokinetyczne
Eksemestan, stosowany w terapii raka piersi w dawce 25 mg, charakteryzuje się szybkim i znacznym wchłanianiem z przewodu pokarmowego, choć całkowita dostępność biologiczna u ludzi jest ograniczona efektem pierwszego przejścia. Maksymalne stężenie w osoczu (Cmax) wynosi 18 ng/ml i osiągane jest po około 2 godzinach od podania. Podanie leku z pokarmem zwiększa dostępność biologiczną o 40%. Objętość dystrybucji jest bardzo duża (~20 000 l), a okres półtrwania wynosi 24 godziny, z liniową kinetyką dystrybucji. Eksemestan wiąże się silnie z białkami osocza (90%), niezależnie od stężenia, i nie wykazuje kumulacji po wielokrotnym podaniu. Metabolizm zachodzi głównie przez utlenienie grupy metylenowej w pozycji 6 (CYP3A4) oraz redukcję grupy ketonowej w pozycji 17 (aldoketoreduktaza), a powstałe metabolity są nieaktywne lub słabiej hamują aromatazę. Klirens wynosi około 500 l/h, a eliminacja odbywa się głównie przez mocz i kał, z jedynie 1% dawki wydalanej z moczem w formie niezmienionej.
aldoketoreduktaza, aromataza, biodostępność biologiczna, dostępność biologiczna, efekt pierwszego przejścia, eksemestan, ekspozycja ogólnoustrojowa, izoenzym CYP3A4, kinetyka dystrybucji, klirens eksemestanu, klirens kreatyniny, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, objętość dystrybucji, okres półtrwania, profil bezpieczeństwa, rak piersi, stężenie w osoczu, substancja czynna, szybkie wchłanianie, wiązanie z białkami osocza, wydalanie z moczem - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Melatonina Polfarmex 5 mg
Melatonina zawarta w preparacie Melatonina Polfarmex 5 mg charakteryzuje się zmienną biodostępnością w zakresie 3-76%, co wynika m.in. z efektu pierwszego przejścia wątrobowego obejmującego do 60% wchłoniętej dawki. Wchłanianie melatoniny jest zwiększone w obecności pokarmu, a maksymalne stężenie w osoczu (Cmax) osiągane jest w czasie 0,5-2 godzin po podaniu doustnym. Substancja czynna wiąże się z białkami osocza w około 60%, głównie z albuminami, alfa-1 kwaśną glikoproteiną oraz lipoproteinami o dużej gęstości, co determinuje frakcję wolną odpowiedzialną za efekt farmakologiczny. Melatonina dystrybuuje się do płynów ustrojowych, w tym śliny, płynu mózgowo-rdzeniowego oraz płynu omoczniowego, co ma znaczenie dla jej działania ośrodkowego.
6-hydroksymelatonina, albuminy, alfa-1 kwaśna glikoproteina, białka osocza, biodostępność, biotransformacja, efekt pierwszego przejścia, farmakokinetyka, glukuronid, hydroksylacja, koniugacja, lipoproteiny o dużej gęstości, melatonina, N-acetyloserotonina, okres półtrwania, płyn mózgowo-rdzeniowy, płyn omoczniowy, siarczan, ślina, stężenie maksymalne - Leksykon substancji czynnych
Lidokaina – Dawkowanie i sposób podawania
Lidokaina jest szeroko stosowanym środkiem miejscowo znieczulającym o działaniu przeciwbólowym i przeciwarytmicznym, dostępnym w różnych postaciach farmaceutycznych i drogach podania. Maksymalna dawka jednorazowa u dorosłych wynosi zwykle 200-300 mg (4,5 mg/kg mc.), natomiast u dzieci poniżej 12 lat nie powinna przekraczać 3 mg/kg mc. W znieczuleniu podpajęczynówkowym dawka nie powinna przekraczać 100 mg, a w znieczuleniu nadtwardówkowym i krzyżowym podania maksymalnej dawki należy powtarzać w odstępach co najmniej 1,5 godziny. Dawkowanie zależy od postaci leku (roztwory 1% lub 2%, kremy, żele, aerozole), miejsca aplikacji oraz wskazań klinicznych, np. blokady nerwów, znieczulenia nasiękowego czy miejscowego leczenia bólu. Preparaty takie jak krem EMLA (25 mg/g lidokainy + 25 mg/g prylokainy) stosuje się w dawkach do 60 g na 600 cm² skóry przez 1-5 godzin, natomiast aerozol 10% na skórę w ilości do 40 rozpyleń na 70 kg masy ciała. W przypadku żelu do cewki moczowej Instillido dawki u dorosłych wynoszą 20 ml (400 mg) u mężczyzn i 5-10 ml (100-200 mg) u kobiet, z ograniczeniem u dzieci do 2,9 mg/kg mc.
blokada krzyżowa, blokada nerwów międzyżebrowych, blokada nerwu sromowego, blokada okołoszyjkowa, blokada przykręgowa, błona śluzowa jamy ustnej, dewitalizacja miazgi, działanie przeciwarytmiczne, efekt pierwszego przejścia, hemoroidy, interakcja lekowa, lidokaina, lidokaina chlorowodorek, maść lecznicza, ostry stan chorobowy, posocznica, preparat doodbytniczy, roztwór do wstrzykiwań, środek miejscowo znieczulający, stomatologia, tabletka do ssania, zaburzenie czynności nerek, zaburzenie czynności wątroby, zaburzenie przewodzenia przedsionkowo-komorowe, zapalenie pęcherza moczowego, znieczulenie nadtwardówkowe, znieczulenie nasiękowe, znieczulenie odcinkowe dożylne, znieczulenie podpajęczynówkowe - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Betaloc ZOK 100 95 mg
Metoprolol bursztynian, zawarty w preparacie Betaloc ZOK, charakteryzuje się farmakokinetyką opartą na technologii przedłużonego uwalniania, co umożliwia stabilne stężenie leku w osoczu przez około 24 godziny mimo krótkiego okresu półtrwania (średnio 3,5 godziny, zakres 1-9 godzin). Tabletka składa się z kuleczek otoczonych błoną polimerową, co zapewnia kontrolowane uwalnianie substancji czynnej przez około 20 godzin. Biodostępność ogólnoustrojowa metoprololu wynosi około 50%, z redukcją o 20-30% w porównaniu do formy o zwykłym uwalnianiu, jednak bez wpływu na skuteczność terapeutyczną (AUEC pozostaje niezmienione). Lek wykazuje niski stopień wiązania z białkami osocza (5-10%), a jego metabolizm odbywa się głównie w wątrobie przez izoenzym CYP2D6, prowadząc do powstania nieaktywnych metabolitów. Wydalanie z moczem przekracza 95%, z czego około 5% w postaci niezmienionej, choć w niektórych przypadkach może sięgać do 30%.
biodostępność metoprololu, biodostępność ogólnoustrojowa, blokada receptorów β-adrenergicznych, CYP2D6, cytochrom P450, działanie β-adrenolityczne, efekt pierwszego przejścia, GFR, klirens całkowity, klirens pozorny, marskość wątroby, metoprolol bursztynian, nadciśnienie tętnicze, okres półtrwania, pole powierzchni pod krzywą, postać farmaceutyczna, przedłużone uwalnianie, wiązanie z białkami osocza, współczynnik przesączania kłębuszkowego, zaburzenie czynności nerek, zaburzenie czynności wątroby, zespolenie wrotno-czcze - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Dulofor 60 mg
Duloksetyna, będąca pojedynczym enancjomerem, charakteryzuje się znaczną zmiennością farmakokinetyczną (50-60%), zależną od płci, wieku, palenia tytoniu oraz aktywności enzymu CYP2D6. Po podaniu doustnym wykazuje biodostępność w zakresie 32-80% (średnio 50%), z maksymalnym stężeniem (Cmax) osiąganym po 6 godzinach (wydłużonym do 10 godzin w obecności pokarmu). Lek wiąże się silnie z białkami osocza (~96%), głównie albuminą i alfa-1-kwaśną glikoproteiną, a jego metabolizm odbywa się intensywnie przez enzymy CYP1A2 i polimorficzny CYP2D6, prowadząc do nieaktywnych farmakologicznie metabolitów. Okres półtrwania wynosi średnio 12 godzin (zakres 8-17 h), a klirens osoczowy po podaniu dożylnym wynosi 22-46 l/h (średnio 36 l/h), natomiast pozorny klirens po podaniu doustnym jest znacznie wyższy i bardziej zmienny (33-261 l/h, średnio 101 l/h), co odzwierciedla efekt pierwszego przejścia przez wątrobę.
albumina, alfa-1 kwaśna glikoproteina, AUC, biodostępność, Cmax, CYP1A2, CYP2D6, cytochrom P450 1A2, cytochrom P450 2D6, duże zaburzenia depresyjne, efekt pierwszego przejścia, enzymy utleniające, farmakokinetyka, glukuronid, klasyfikacja Child-Pugh, klirens osoczowy, krańcowa niewydolność nerek, niewydolność wątroby, okres półtrwania, pozorny klirens osoczowy, stan stacjonarny, wiązanie z białkami osocza, zaburzenie czynności nerek - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Olicard 40 retard 40 mg
Monoazotan izosorbidu (ISMN) z preparatu Olicard 40 retard charakteryzuje się wysoką dostępnością biologiczną (90-100%) dzięki braku efektu pierwszego przejścia wątrobowego oraz szybkim i całkowitym wchłanianiem z przewodu pokarmowego. Maksymalne stężenie w osoczu (Cmax) osiągane jest po około 5 godzinach, z opóźnieniem do 6 godzin przy jednoczesnym spożyciu posiłku. Substancja wykazuje dużą objętość dystrybucyjną i niskie (<5%) wiązanie z białkami osocza, co minimalizuje ryzyko interakcji farmakokinetycznych. Monoazotan izosorbidu jest niemal całkowicie metabolizowany w wątrobie do nieaktywnych metabolitów, a jego okres półtrwania wynosi około 5 godzin, co determinuje schemat dawkowania. Eliminacja odbywa się głównie przez nerki, z wydalaniem około 98% metabolitów i jedynie 2% substancji w formie niezmienionej.
biotransformacja, dostępność biologiczna, dysfunkcja wątroby, efekt pierwszego przejścia, formulacja o przedłużonym uwalnianiu, frakcja wolnego leku, marskość wątroby, monoazotan izosorbidu, niewydolność nerek, nitrat, objętość dystrybucyjna, okres półtrwania, Olicard, parametry farmakokinetyczne, schemat dawkowania, stężenie w osoczu, tolerancja farmakodynamiczna, wiązanie z białkami osocza - Leksykon leków
Wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn – Paracetamol Farmina 500 mg
Paracetamol Farmina, dostępny w postaci czopków o dawkach 250 mg i 500 mg, nie wykazuje wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów mechanicznych ani obsługiwania maszyn, co potwierdza charakterystyka produktu leczniczego. Lek ten, działając przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, nie powoduje efektów sedatywnych, nie upośledza koordynacji ruchowej ani nie wydłuża czasu reakcji, w przeciwieństwie do opioidów czy niektórych NLPZ. Czopkowa forma podania omija efekt pierwszego przejścia przez wątrobę, jednak nie zmienia to korzystnego profilu bezpieczeństwa leku w kontekście funkcji psychomotorycznych niezbędnych do prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn.
acetaminofen, bezpieczna farmakoterapia, czas reakcji, czopki paracetamolu, dawka terapeutyczna, działanie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, efekt pierwszego przejścia, efekt sedatywny, funkcja psychomotoryczna, koordynacja ruchowa, lek przeciwbólowy, lek przeciwgorączkowy, niesteroidowy lek przeciwzapalny, opioid, paracetamol, plan terapeutyczny, postać farmaceutyczna, profil bezpieczeństwa leku, profil farmakokinetyczny, skutek uboczny