Dawkowanie i sposób podawania
Lidokaina

Dawkowanie i sposób podawania substancji lidokaina. Szczegółowe informacje na temat dawkowania, które należy przekazać pacjentowi oraz wziąć pod uwagę podczas wywiadu medycznego.

Lidokaina to jeden z najczęściej stosowanych środków miejscowo znieczulających. Jako lek o działaniu przeciwbólowym i przeciwarytmicznym, znajduje zastosowanie w wielu postaciach farmaceutycznych i drogach podania. Dawkowanie lidokainy zależy od rodzaju produktu leczniczego, postaci, stężenia, miejsca aplikacji oraz stanu pacjenta. Ze względu na różnorodność formulacji i zastosowań, właściwe dawkowanie wymaga indywidualnego podejścia i znajomości charakterystyki konkretnego produktu leczniczego¹.

Dawkowanie ogólne – podstawowe zasady

Podstawową zasadą dawkowania lidokainy jest stosowanie najmniejszej skutecznej dawki przez możliwie najkrótszy czas niezbędny do kontrolowania objawów. Dawkę należy dostosować indywidualnie w zależności od reakcji pacjenta, miejsca aplikacji oraz rodzaju zabiegu. W przypadku zdrowych dorosłych pacjentów maksymalna dawka lidokainy chlorowodorku wynosi zwykle 200-300 mg².

Objętość użytego roztworu ma wpływ na wielkość obszaru rozprzestrzenienia się znieczulenia. W przypadku, gdy wskazane jest podanie większej objętości roztworu o mniejszym stężeniu, roztwór podstawowy można rozcieńczyć roztworem soli fizjologicznej (NaCl 0,9%). Rozcieńczenie powinno być sporządzone bezpośrednio przed podaniem znieczulenia³.

Dawkowanie w zależności od drogi podania

Roztwory do wstrzykiwań

Lidokaina w postaci roztworów do wstrzykiwań (1% lub 2%) jest podawana dożylnie, domięśniowo, podskórnie lub nadtwardówkowo. U dorosłych i młodzieży (12-18 lat) pojedyncza dawka lidokainy (w znieczuleniach innych niż podpajęczynówkowe) nie powinna przekraczać 4,5 mg/kg masy ciała, przy czym maksymalna dawka wynosi 200 mg⁴.

W przypadku znieczulenia podpajęczynówkowego nie należy stosować dawki większej niż 100 mg. W znieczuleniu nadtwardówkowym i krzyżowym podanie maksymalnej dawki nie powinno być powtarzane w odstępach krótszych niż 1,5 godziny⁵.

Szczegółowe dawkowanie w zależności od typu znieczulenia:

• Znieczulenie nadtwardówkowe: do znieczulenia każdego dermatomu wymagane jest zwykle 2-3 ml roztworu 10 mg/ml⁶
• Blokada krzyżowych i ogonowych korzeni nerwowych: 20-30 ml roztworu 10 mg/ml (200-300 mg)⁷
• Znieczulenie nadtwardówkowe w odcinku lędźwiowym: 25-30 ml (250-300 mg) roztworu 10 mg/ml⁸
• Blokada nerwów międzyżebrowych: 3 ml roztworu 10 mg/ml (30 mg)⁹
• Blokada przykręgowa: 3-5 ml roztworu 10 mg/ml (30-50 mg)¹⁰
• Blokada nerwu sromowego (po każdej stronie): 10 ml roztworu 10 mg/ml (100 mg)¹¹
• Blokada okołoszyjkowa (po każdej stronie) w znieczuleniu do zabiegów położniczych: 10 ml roztworu 10 mg/ml (100 mg)¹²
• Znieczulenie nasiękowe: 1-60 ml roztworu 5 mg/ml lub 0,5-30 ml roztworu 10 mg/ml (5-300 mg)¹³
• Znieczulenie odcinkowe dożylne: 10-60 ml roztworu 5 mg/ml (50-300 mg)¹⁴

Preparaty do stosowania miejscowego

Lidokaina w postaci aerozoli, kremów, żeli czy maści do stosowania miejscowego ma różne schematy dawkowania zależnie od stężenia, wielkości leczonego obszaru oraz wskazania.

W przypadku aerozolu na skórę (np. Lidocain-EGIS 10%), dawkowanie różni się w zależności od wskazania. Jedno rozpylenie zawiera około 4,6 mg lidokainy. Zazwyczaj wystarcza od 1 do 3 rozpyleń, chociaż w położnictwie stosuje się od 15 do 20 i więcej rozpyleń (maksymalnie 40 rozpyleń/70 kg masy ciała)¹⁵.

Przy stosowaniu kremów miejscowo znieczulających, jak EMLA (zawierający lidokainę i prylokainę), dawkowanie zależy od wskazania i obszaru aplikacji:

• Skóra – niewielkie zabiegi: 2 g (około połowa tubki 5 g) lub około 1,5 g/10 cm² przez 1 do 5 godzin¹⁶
• Zabiegi na większych obszarach: maksymalna zalecana dawka 60 g, maksymalna powierzchnia poddawana działaniu leku: 600 cm² przez co najmniej 1 godzinę, a nie dłużej niż przez 5 godzin¹⁷
• Skóra męskich narządów płciowych: 1 g/10 cm² przez 15 minut¹⁸
• Skóra żeńskich narządów płciowych: 1-2 g/10 cm² przez 60 minut¹⁹
• Śluzówka narządów płciowych: 5-10 g kremu przez 5-10 minut²⁰
• Owrzodzenia kończyn dolnych: 1-2 g/10 cm² do dawki maksymalnej 10 g na owrzodzenie, czas stosowania: 30-60 minut²¹

W przypadku produktu Instillido (żel do cewki moczowej i pęcherza moczowego), dawkowanie jest następujące:

• Mężczyźni – znieczulenie cewki moczowej: zwykle 20 ml żelu (około 400 mg lidokainy chlorowodorku)²²
• Kobiety – znieczulenie cewki moczowej: zwykle 5-10 ml żelu (około 100-200 mg lidokainy chlorowodorku)²³
• Leczenie bólu związanego z zapaleniem pęcherza moczowego: 10-20 ml żelu (około 200-400 mg lidokainy chlorowodorku)²⁴
• Proktoskopia/rektoskopia: 10-20 ml żelu (około 200–400 mg lidokainy chlorowodorku)²⁵

Preparaty doodbytnicze

W przypadku maści i żeli doodbytniczych zawierających lidokainę, stosowanych w leczeniu hemoroidów (np. Aesculan, Hemoroidal), należy za pomocą załączonej kaniuli nałożyć preparat na chore miejsce lub wcisnąć do odbytnicy około 0,5-1,0 g (pasmo o długości około 2 cm), 2-3 razy dziennie, aż do ustąpienia ostrych objawów. Następnie dawkę można zmniejszyć, stosując preparat raz na dobę^{26 27}.

Tabletki do ssania i aerozole na błonę śluzową jamy ustnej

Tabletki do ssania z lidokainą (np. Aspigola, Inovox Express, Gardimax, Envil gardło) stosuje się w leczeniu bólu gardła i stanu zapalnego. Typowe dawkowanie to:

• Dorośli: 1 tabletka co 2-3 godziny, maksymalnie do 8 tabletek w ciągu 24 godzin^{28 29}
• Młodzież: 1 tabletka co 2-3 godziny, maksymalnie do 4-6 tabletek w ciągu 24 godzin^{30 31}

W przypadku aerozoli do gardła (np. Dezaftan med, Labipray spray, Gardimax medica spray) schemat dawkowania to:

• Dorośli: 3 dawki aerozolu co 1-2 godziny, nie więcej niż 8 razy na dobę³²
• Dzieci powyżej 6 lat: 3 dawki aerozolu co 2-3 godziny, nie więcej niż 6 razy na dobę³³

Preparaty stomatologiczne

W przypadku żelu stomatologicznego Dynexan (20 mg/g lidokainy) dawkowanie jest następujące:

• Dorośli i młodzież: ilość żelu wielkości groszku (około 0,2 g żelu, co odpowiada 4 mg lidokainy) stosuje się 4-8 razy na dobę. Dawka dobowa nie powinna być większa niż 40 mg lidokainy³⁴
• Dzieci w wieku od 6 lat: ilość żelu wielkości groszku (około 0,2 g żelu) do 4 razy na dobę³⁵

Przy stosowaniu produktu Bobodent (0,5 g/100 g lidokainy) na bolesne dziąsła u dzieci w trakcie ząbkowania: kroplę żelu wielkości ziarna grochu wcierać w bolesne miejsce czystym palcem lub wacikiem. Zabieg powtórzyć 3 razy na dobę (maksymalnie 6 razy), szczególnie po posiłkach i przed zaśnięciem³⁶.

W stomatologii, Dentinox N (zawierający 0,34% lidokainy) stosuje się na bolesne dziąsła u dzieci w okresie ząbkowania. Należy smarować dziąsła niewielką ilością żelu (wielkości ziarnka grochu) przy pomocy czystego palca lub bawełnianego patyczka i lekko wmasować. Ta czynność powinna być powtarzana 2-3 razy dziennie, zwłaszcza po jedzeniu lub po wykonaniu zabiegów higienicznych w jamie ustnej przed pójściem spać³⁷.

Dawkowanie w grupach specjalnych

Dzieci i młodzież

U dzieci zazwyczaj należy stosować mniejsze dawki lidokainy. W celu zminimalizowania możliwości wystąpienia reakcji toksycznych zaleca się stosowanie roztworów lidokainy o niższym stężeniu. U dzieci w wieku poniżej 12 lat dawka lidokainy w znieczuleniu miejscowym nasiękowym nie powinna być większa niż 3 mg/kg masy ciała, a odstępy między kolejnymi dawkami nie powinny być krótsze niż 4 godziny³⁸.

W przypadku żelu do cewki moczowej, u dzieci w wieku od 2 do 12 lat nie należy przekraczać maksymalnej dawki 2,9 mg/kg masy ciała chlorowodorku lidokainy³⁹.

Dla kremu EMLA (25 mg/g lidokainy + 25 mg/g prylokainy) dawkowanie u dzieci jest następujące:⁴⁰

• Noworodki i niemowlęta 0-2 miesięcy: do 1 g oraz do 10 cm² przez jedną godzinę (tylko jedna dawka w ciągu 24 godzin)
• Niemowlęta 3-11 miesięcy: do 2 g oraz do 20 cm² przez jedną godzinę (maksymalnie 2 dawki w ciągu 24 godzin, w odstępie co najmniej 12 godzin)
• Małe dzieci 1-5 lat: do 10 g oraz do 100 cm² przez 1-5 godzin
• Dzieci 6-11 lat: do 20 g oraz do 200 cm² przez 1-5 godzin

Wiele produktów zawierających lidokainę nie jest zalecanych do stosowania u dzieci poniżej określonego wieku:

• Produkt Instillido jest przeciwwskazany u dzieci w wieku < 2 lat<sup data-drug="Instillido" data-section="Dawkowanie i sposób podawania" title="Produkt leczniczy Instillido jest przeciwwskazany u dzieci w wieku 41
• Preparat Dezaftan med, Envil gardło, Aspigola, Inovox Express nie powinien być stosowany u dzieci poniżej 6 lub 12 lat^{42 43}

Pacjenci w podeszłym wieku

U pacjentów w podeszłym wieku lub osób osłabionych zaleca się stosowanie mniejszych dawek lidokainy⁴⁴. W przypadku niektórych preparatów, jak EMLA, Lidbree czy Instillido, nie jest konieczna redukcja dawki u pacjentów w podeszłym wieku^{45 46}.

Pacjenci z zaburzeniem czynności wątroby i nerek

Ze względu na znaczny efekt pierwszego przejścia w wątrobie i wydalanie przez nerki, dawki lidokainy należy zmniejszyć u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby, aby zapobiec możliwej akumulacji metabolitów⁴⁷.

Pacjenci osłabieni, w podeszłym wieku, z ostrymi stanami chorobowymi i z posocznicą/zakażeniem krwi powinni otrzymywać dawki zmniejszone, dostosowane do swojego wieku, masy ciała i stanu fizycznego⁴⁸.

W przypadku niektórych preparatów, redukcja dawki u pacjentów z zaburzeniem czynności wątroby lub nerek nie jest konieczna⁴⁹.

Szczegółowa tabela dawkowania lidokainy

Sposób podawania lidokainy

Sposób podawania lidokainy różni się w zależności od postaci farmaceutycznej i zastosowania terapeutycznego:

Roztwory do wstrzykiwań

Lidokaina w postaci roztworu do wstrzykiwań może być podawana dożylnie, domięśniowo, podskórnie lub nadtwardówkowo. Sposób podania zależy od rodzaju stosowanej procedury (znieczulenie odcinkowe dożylne, znieczulenie nasiękowe, blokada nerwów lub znieczulenie nadtwardówkowe)⁵⁰.

W celu uniknięcia uszkodzenia nerwu lub innych tkanek w miejscu wstrzyknięcia, należy przestrzegać zaleceń dotyczących wstrzykiwania. W przypadku wstrzykiwania domięśniowego, roztwór należy wstrzyknąć głęboko do mięśnia pośladkowego wielkiego, w górny zewnętrzny kwadrant⁵¹.

Zawiesina Depo-Medrol z lidokainą podawana jest okołostawowo lub dostawowo. Wielkość dawki do podania dostawowego zależy od wielkości stawu i ciężkości leczonego stanu u danego pacjenta⁵².

Kremy i żele miejscowe

Krem EMLA nakłada się na skórę w grubej warstwie, a następnie pokrywa opatrunkiem okluzyjnym. W przypadku zabiegów w obrębie błony śluzowej narządów płciowych nie ma potrzeby użycia opatrunku okluzyjnego. Zabieg należy rozpocząć niezwłocznie po usunięciu kremu⁵³.

Plaster EMLA po oddzieleniu warstwy ochronnej umieszcza się na skórze i dociska tylko na jego krawędziach. Nie należy uciskać środkowej części plastra, gdyż może to spowodować rozprzestrzenienie się emulsji pod warstwą przylepną i zmniejszyć przylepność plastra⁵⁴.

Żel Instillido do cewki moczowej podaje się powoli do cewki moczowej, aż u pacjenta wystąpi uczucie wypełnienia. W przypadku znieczulenia samej przedniej części cewki moczowej u mężczyzn zwykle wystarcza 5-10 ml żelu⁵⁵.

Żel domaciczny Lidbree podaje się za pomocą sterylnego aplikatora, nakładając najpierw 2-3 ml na część pochwową szyjki macicy i następnie wprowadzając odpowiednią ilość do kanału szyjki macicy i jamy macicy⁵⁶.

Aerozole

Aerozol Lidocain-EGIS do stosowania na skórę i błony śluzowe nakłada się przez rozpylenie na leczony obszar. Produkt można także stosować w postaci pędzlowania nasączonym wacikiem⁵⁷.

Aerozole do gardła zawierające lidokainę (np. Dezaftan med, Labipray, Gardimax) aplikuje się bezpośrednio na błonę śluzową jamy ustnej, kierując rozpylacz na zmienione chorobowo miejsce⁵⁸.

Tabletki do ssania

Tabletki do ssania zawierające lidokainę (np. Aspigola, Inovox Express, Gardimax) należy powoli rozpuszczać w jamie ustnej, nie żuć ani nie połykać. Nie należy ich stosować przed jedzeniem lub piciem^{59 60}.

Żele i maści doodbytnicze

Maści i żele doodbytnicze zawierające lidokainę (np. Aesculan, Hemoroidal) aplikuje się za pomocą załączonej kaniuli na chore miejsce lub wcisnąć do odbytnicy⁶¹.

Żele stomatologiczne

Żele stomatologiczne zawierające lidokainę (np. Dynexan, Bobodent, Dentinox N) nakłada się na bolesne miejsca w jamie ustnej i delikatnie rozprowadza lub wciera. W przypadku bolesnego ząbkowania u dzieci, żel nakłada się na bolesne miejsce czystym palcem lub wacikiem i delikatnie wmasowuje^{62 63}.

W przypadku pasty Devipasta stosowanej w stomatologii do dewitalizacji miazgi, na odkrytą miazgę nałożyć za pomocą zgłębnika około 2 do 4 mg pasty, tj. kuleczkę o średnicy 1,5 do 2 mm, zależnie od wielkości zęba, lekko, bez ucisku⁶⁴.

Szczegółowe wytyczne praktyczne dotyczące dawkowania lidokainy

Podczas wywiadu medycznego należy uwzględnić następujące informacje dotyczące dawkowania lidokainy:

• Lidokaina nie powinna być stosowana u pacjentów z nadwrażliwością na substancję czynną lub inne leki miejscowo znieczulające z grupy amidów
• Należy unikać stosowania lidokainy u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami przewodzenia przedsionkowo-komorowego niekontrolowanymi stymulatorem serca, ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby lub niewyrównaną niewydolnością serca
• Zawsze należy stosować najmniejszą skuteczną dawkę lidokainy przez możliwie najkrótszy czas niezbędny do kontrolowania objawów
• U dorosłych maksymalna dawka jednorazowa lidokainy chlorowodorku w znieczuleniu miejscowym wynosi zazwyczaj 200-300 mg, a u dzieci nie powinna przekraczać 3 mg/kg masy ciała
• Preparaty doustne i miejscowe zawierające lidokainę powinny być stosowane zgodnie z zaleceniami producenta i nie dłużej niż przez 3-7 dni bez konsultacji lekarskiej
• Należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu lidokainy u pacjentów w podeszłym wieku, osłabionych, z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek oraz kobiet w ciąży
• Należy uwzględnić możliwość interakcji lidokainy z innymi lekami, szczególnie z lekami przeciwarytmicznymi klasy I i III, blokerami kanałów wapniowych i lekami beta-adrenolitycznymi
• Przy stosowaniu kilku preparatów zawierających lidokainę jednocześnie należy monitorować całkowitą zastosowaną dawkę, aby uniknąć działań toksycznych

Informacje te są niezwykle istotne dla bezpiecznego i skutecznego stosowania lidokainy w praktyce klinicznej.