Właściwości farmakodynamiczne
Lidokaina

Właściwości farmakodynamiczne lidokainy – wprowadzenie

Lidokaina jest substancją czynną należącą do grupy miejscowych leków znieczulających o budowie amidowej, która znajduje zastosowanie w różnorodnych produktach leczniczych. Jej mechanizm działania opiera się na odwracalnym blokowaniu przewodnictwa nerwowego, co prowadzi do miejscowego zniesienia czucia bólu bez wywoływania utraty świadomości. Lidokaina jest powszechnie stosowana zarówno w preparatach do stosowania miejscowego na błony śluzowe i skórę, jak również w formie iniekcji w zabiegach medycznych i stomatologicznych.^{1 2}

Mechanizm działania lidokainy

Lidokaina działa poprzez odwracalne blokowanie przepływu jonów sodowych przez błony komórkowe neuronów, co hamuje powstawanie i przewodzenie impulsów nerwowych. Mechanizm ten polega na stabilizacji błon neuronów i uniemożliwieniu depolaryzacji niezbędnej do powstania potencjału czynnościowego.³

Mechanizm działania lidokainy polega na hamowaniu przepływu jonów niezbędnych do powstania i rozprzestrzeniania się impulsów i tym samym stabilizacji błony komórek nerwowych. Lidokaina wiąże się ze specyficznym receptorem kanału sodowego, hamując transport jonów i wzrost potencjału czynnościowego. Przekazywanie impulsów nerwowych jest zahamowane miejscowo.^{4 5}

Lidokaina powoduje zahamowanie przewodnictwa we włóknach nerwowych poprzez blokowanie pompy sodowo-potasowej i zahamowanie przepuszczalności błony komórkowej dla jonów. Przewodnictwo w cienkich włóknach nerwowych, bez osłonki mielinowej (np. włókna przewodzące czucie bólu), jest hamowane przy niskim stężeniu anestetyku miejscowego.⁶

Selektywność działania lidokainy

Lidokaina wykazuje selektywność w odniesieniu do blokowania różnych rodzajów włókien nerwowych. Odczuwanie jest wyłączane w następującej kolejności: ból, temperatura, dotyk i nacisk. Cienkie włókna nerwowe bez osłonki mielinowej są szybciej blokowane niż grube motoryczne włókna nerwowe.⁷

Początek i czas działania lidokainy

Lidokaina charakteryzuje się szybkim początkiem działania. Czas, po którym pojawia się efekt znieczulający, zależy od sposobu podania i miejsca aplikacji:⁸

• Po podaniu dożylnym: działanie zaczyna się po około 1 minucie
• Po podaniu domięśniowym: działanie zaczyna się po około 15 minutach
• Na błonie śluzowej jamy ustnej: początek działania występuje po około 1-5 minutach
• Na skórze (przy zastosowaniu kremów okluzyjnych): znieczulenie uzyskuje się po 1-2 godzinach

^{9 10}

Czas trwania efektu znieczulającego również zależy od sposobu podania:¹¹

• Po podaniu dożylnym: 10-20 minut
• Po podaniu domięśniowym: 60-90 minut
• Na błonie śluzowej jamy ustnej: 15-30 minut
• Na nieuszkodzonej skórze pod opatrunkiem okluzyjnym: co najmniej 2 godziny od zdjęcia opatrunku

^{12 13}

Zastosowanie lidokainy w różnych miejscach aplikacji

Skóra

Przy aplikacji na skórę, lidokaina często występuje w preparatach złożonych, np. z prylokainą w produktach takich jak Anesderm czy EMLA. Czas potrzebny do uzyskania odpowiedniego znieczulenia skóry nieuszkodzonej wynosi od 1 do 2 godzin, w zależności od rodzaju zabiegu. Miejscowy skutek znieczulający poprawia się wraz z wydłużeniem czasu stosowania. Głębokość znieczulenia skóry zwiększa się również wraz z wydłużeniem czasu aplikacji.¹⁴

W przypadku skóry twarzy, która jest cieńsza i lepiej ukrwiona, maksymalny efekt znieczulający osiąga się szybciej – po 30-60 minutach. Podobnie, znieczulenie męskich narządów płciowych uzyskuje się już po 15 minutach stosowania produktu. W tych obszarach też czas działania znieczulającego jest krótszy.¹⁵

Lidokaina w preparatach dermatologicznych powoduje dwufazową odpowiedź naczyniową, która obejmuje początkowe zwężenie naczyń, po którym następuje rozszerzenie naczyń w miejscu zastosowania. U pacjentów z atopowym zapaleniem skóry reakcja ta jest bardziej krótkotrwała, z pojawianiem się zaczerwienienia po 30-60 minutach, co wskazuje na szybsze wchłanianie produktu przez skórę.¹⁶

Błony śluzowe

Wchłanianie lidokainy z błon śluzowych przebiega szybciej niż ze skóry, co skutkuje wcześniejszym początkiem działania znieczulającego. Po zastosowaniu na błony śluzowe jamy ustnej i gardła, lidokaina zaczyna działać już po 1-5 minutach.¹⁷

W przypadku błony śluzowej żeńskich narządów płciowych, po zastosowaniu produktu przez 5-10 minut średni czas trwania skutecznego znieczulenia na stymulację bólową wynosi 15-20 minut, przy czym czas ten jest osobniczo zmienny i może wynosić od 5 do 45 minut.¹⁸

W przypadku macicy, znieczulenie miejscowe trzonu macicy do zabiegów wewnątrzmacicznych uzyskuje się w ciągu 5 minut od podania do jamy macicy, a czas trwania efektu wynosi co najmniej 30 minut.¹⁹

Owrzodzenia kończyn dolnych

Lidokaina znajduje również zastosowanie w znieczuleniu owrzodzeń kończyn dolnych. U większości pacjentów skuteczne znieczulenie umożliwiające oczyszczenie owrzodzeń uzyskuje się po 30 minutach stosowania produktu zawierającego lidokainę. Zastosowanie przez 60 minut może jeszcze bardziej polepszyć stopień znieczulenia. Procedura oczyszczania owrzodzenia powinna rozpocząć się w czasie do 10 minut po usunięciu preparatu.²⁰

Lidokaina zmniejsza ból pozabiegowy po oczyszczeniu owrzodzenia przez okres do 4 godzin, a także pozwala na zmniejszenie liczby zabiegów oczyszczania wymaganych dla uzyskania czystego owrzodzenia. Nie zaobserwowano żadnego ujemnego wpływu stosowania produktów z lidokainą na gojenie owrzodzeń lub florę bakteryjną w tych miejscach.²¹

Zastosowanie lidokainy w połączeniu z innymi substancjami

Lidokaina z prylokainą

Połączenie lidokainy z prylokainą, znane jako mieszanina eutektyczna lokalnych anestetyków (EMLA), jest szeroko stosowane w znieczuleniu powierzchniowym skóry i błon śluzowych. Obie substancje powodują stabilizację błon neuronów przez hamowanie przepływu jonów koniecznego dla zainicjowania i przewodzenia impulsów nerwowych.²²

Lidokaina z substancjami antyseptycznymi

W preparatach stosowanych na błony śluzowe jamy ustnej i gardła, lidokaina często występuje w połączeniu z substancjami antyseptycznymi, takimi jak:^{23 24}

• Chlorek cetylopirydyniowy – czwartorzędowa sól amoniowa działająca bakteriobójczo wobec bakterii Gram-ujemnych, Gram-dodatnich oraz przeciwgrzybiczo (Candida albicans). Jego działanie polega na destabilizacji błony komórkowej i enzymów związanych z procesami oddychania i glikolizy.
• Chloroheksydyna – wykazuje działanie przeciwbakteryjne przez nieswoiste łączenie się z fosfolipidami błon komórkowych bakterii. Hamuje aktywność dehydrogenazy i ATP-azy oraz zaburza przepuszczalność dla jonów potasu, nukleotydów i aminokwasów.
• Amylometakrezol i alkohol 2,4-dichlorobenzylowy – substancje o właściwościach antyseptycznych, przeciwbakteryjnych, przeciwwirusowych i przeciwgrzybicznych.

²⁵

Skojarzenie tych substancji z lidokainą zapewnia nie tylko działanie znieczulające, ale również antyseptyczne, co jest szczególnie korzystne w leczeniu infekcji jamy ustnej i gardła. Podczas badań klinicznych wykazano działanie przeciwbólowe takich kombinacji, z początkiem działania już po 1-5 minutach i czasem trwania do 2 godzin.²⁶

Lidokaina z substancjami roślinnymi

W niektórych preparatach lidokaina występuje w połączeniu z wyciągami roślinnymi, np. wyciągiem z kory kasztanowca (Aesculus hippocastanum L.) w produktach stosowanych w leczeniu objawów choroby hemoroidalnej. Takie skojarzenie substancji wykazuje nie tylko działanie znieczulające, ale również ściągające i łagodne przeciwzapalne.²⁷

Zastosowanie lidokainy w populacjach szczególnych

Dzieci i młodzież

Liczne badania kliniczne potwierdziły skuteczność lidokainy w zmniejszaniu bólu u dzieci i młodzieży, np. podczas wkłucia igły (nakłucie żyły, kaniulacja, podawanie szczepionek podskórnie i domięśniowo), leczenia laserowego zmian naczyniowych czy procedury łyżeczkowania zmian mięczakowych.²⁸

W badaniu z udziałem dzieci w wieku od 6 miesięcy do 8 lat wykazano statystycznie istotne zmniejszenie odczuwania bólu po zastosowaniu żelu z lidokainą w porównaniu z placebo, zarówno przy ząbkowaniu, jak i w przypadku wrzodów aftowych. Lokalną tolerancję produktu oceniono jako bardzo dobrą w ponad 97% przypadków.²⁹

Skuteczność zastosowania lidokainy potwierdzono również u dzieci w wieku od 6 do 15 lat z założoną klamrą stomatologiczną, urazem jamy ustnej lub wrzodami aftowymi. W badaniach tych nie zgłoszono miejscowych ani układowych działań niepożądanych.³⁰

U noworodków stosowanie lidokainy w połączeniu z prylokainą wymaga szczególnej ostrożności ze względu na możliwość powstawania methemoglobiny, związanej z kumulacją prylokainy wchłanianej przez skórę. Zjawisko to może nasilać się przy dłuższym czasie stosowania produktu.³¹

Pacjenci w podeszłym wieku

W badaniach klinicznych z zastosowaniem lidokainy na nieuszkodzoną skórę nie obserwowano żadnych różnic w odniesieniu do bezpieczeństwa lub skuteczności (w tym w odniesieniu do czasu do początku znieczulenia) między pacjentami w podeszłym wieku (od 65 do 96 lat) a pacjentami młodszymi.³²

Skuteczność kliniczna lidokainy w różnych zastosowaniach

Ból gardła

Badania kliniczne potwierdziły skuteczność lidokainy w kombinacji z amylometakrezolem i alkoholem 2,4-dichlorobenzylowym w zmniejszaniu bólu gardła i trudności w przełykaniu. Początek działania obserwowano już po 1-5 minutach, a czas działania wynosił do 2 godzin.³³

W badaniu klinicznym zaobserwowano działanie znieczulające gardło już w 1 minutę po podaniu pastylki zawierającej amylometakrezol, alkohol 2,4-dichlorobenzylowy oraz lidokainę.³⁴

Macica i szyjka macicy

Skuteczność i bezpieczeństwo stosowania lidokainy jako środka miejscowo znieczulającego w zabiegach szyjki macicy i zabiegach wewnątrzmacicznych zostały wykazane w wieloośrodkowym badaniu kontrolowanym placebo przeprowadzonym u kobiet, które nigdy nie rodziły, wymagających umieszczenia antykoncepcyjnej wkładki wewnątrzmacicznej.³⁵

Maksymalne natężenie bólu odczuwanego podczas zabiegu, oceniane w 100 mm wizualnej skali analogowej, było istotnie niższe u kobiet, którym podano produkt z lidokainą, z szacowaną wielkością efektu wynoszącą 16 mm (średnia różnica), co odpowiada 36% niższej średniej wartości VAS w porównaniu z kobietami, którym podano żel placebo.<sup data-drug="Lidbree" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="Maksymalne natężenie bólu odczuwanego w trakcie i 10 minut po rozpoczęciu wprowadzania wkładki wewnątrzmacicznej, oceniane w 100 mm wizualnej skali analogowej (ang. visual analogue scale, VAS), było istotnie niższe u kobiet, którym podano produkt leczniczy Lidbree (p36

<sup data-drug="Lidbree" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="Odsetek pacjentów w grupie otrzymującej produkt leczniczy Lidbree i grupie placebo z punktacją wskazującą na brak odczuwania bólu (0-10) oraz odsetek z wysoką punktacją wskazującą na umiarkowany lub silny ból (51-100) wynosił odpowiednio 31% vs. 9,7% i 18% vs. 40%. Odsetek pacjentów z punktacją wskazującą na silny ból (71-100) wyniósł 9,4% vs. 19,4%. Konieczność zastosowania leków przeciwbólowych w pierwszej godzinie po zakończeniu zakładania wkładki wewnątrzmacicznej w grupie otrzymującej produkt leczniczy Lidbree i w grupie placebo wynosiła odpowiednio 15,4% i 30,5%. Odsetek pacjentów w grupie otrzymującej produkt leczniczy Lidbree i w grupie placebo z punktacją wskazującą na brak odczuwania bólu (VAS 0-10) po 30 min. wynosił odpowiednio 34,5% i 16,1% (p 37

Zabiegi na owrzodzeniach

Stosowanie lidokainy przed oczyszczaniem owrzodzeń kończyn dolnych pozwala na zmniejszenie liczby zabiegów wymaganych dla uzyskania czystego owrzodzenia w porównaniu z zastosowaniem placebo. Produkt zmniejsza ból pozabiegowy przez okres do 4 godzin po oczyszczeniu owrzodzenia z martwych tkanek.³⁸

Inne zastosowania i mechanizmy działania lidokainy

Oprócz działania znieczulającego miejscowo, lidokaina wykazuje również inne właściwości farmakodynamiczne, które są wykorzystywane w praktyce klinicznej:

• Działanie przeciwarytmiczne – lidokaina jest stosowana w leczeniu zaburzeń rytmu serca jako lek przeciwarytmiczny klasy IB. Mechanizm działania polega na blokowaniu kanałów sodowych w mięśniu sercowym, co prowadzi do zmniejszenia pobudliwości elektrycznej, szybkości przewodzenia oraz siły skurczu.³⁹
• Działanie na ośrodkowy układ nerwowy – po wchłonięciu lidokaina może powodować najpierw pobudzenie OUN, a następnie jego zahamowanie.⁴⁰

W stomatologii lidokaina jest również wykorzystywana do dewitalizacji miazgi zębowej, gdzie działa synergistycznie z paraformadehydem, skracając czas leczenia i zmniejszając występowanie bólu podczas zabiegu.⁴¹

Wpływ pH na skuteczność lidokainy

Skuteczność działania lidokainy zależy od wartości pH otaczającego środowiska. Działanie znieczulające bazuje na hamowaniu napływu jonów sodu do włókien nerwowych, co jest zależne od obecności substancji czynnej w postaci nienaładowanej zasady lub kationu. W obszarach objętych stanem zapalnym, gdzie pH jest obniżone, skuteczność lidokainy może być zmniejszona.⁴²