Przeciwwskazania stosowania
Lidokaina

Przeciwwskazania stosowania substancji. Kiedy i w jakich warunkach odradzić pacjentowi stosowanie tej substancji?

Lidokaina jest powszechnie stosowanym środkiem miejscowo znieczulającym należącym do grupy amidów. Znajduje zastosowanie w wielu postaciach farmaceutycznych i produktach leczniczych, jednak jej stosowanie wiąże się z określonymi przeciwwskazaniami, które bezwzględnie należy uwzględnić przed rozpoczęciem terapii. Prawidłowa identyfikacja przeciwwskazań ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa pacjenta.¹

Nadwrażliwość na lidokainę i substancje pokrewne

Podstawowym przeciwwskazaniem do stosowania lidokainy jest nadwrażliwość na substancję czynną. Przeciwwskazanie to dotyczy wszystkich postaci farmaceutycznych zawierających lidokainę, niezależnie od drogi podania. Istotne jest również, że przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na jakiekolwiek inne leki miejscowo znieczulające z grupy amidów, ze względu na ryzyko reakcji krzyżowych.²³

Nadwrażliwość pacjenta na inne składniki preparatu również stanowi przeciwwskazanie do stosowania danego produktu leczniczego zawierającego lidokainę. Przykładowo, w preparacie Aesculan przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na substancje pomocnicze, jak również na rośliny z rodziny Asteraceae (dawniej Compositae), np. rumianek.⁴

W przypadku produktów zawierających inne substancje pochodzenia naturalnego, jak w preparacie Arthryl Fast, przeciwwskazane jest stosowanie u pacjentów z alergią na skorupiaki, ponieważ glukozamina (jedna z substancji czynnych) jest otrzymywana z owoców morza.⁵

Przeciwwskazania związane z wiekiem pacjenta

Wiele produktów zawierających lidokainę ma ograniczenia wiekowe stosowania ze względów bezpieczeństwa:

• Produkty ASPIGOLA (smak miętowy i miodowo-cytrynowy) oraz Inovox Express są przeciwwskazane u dzieci poniżej 12 lat ze względu na zawartość lidokainy⁶⁷
• Gardimax medica spray jest przeciwwskazany u dzieci poniżej 30 miesięcy⁸
• Produkty Gardimax medica lemon i Gardimax medica truskawkowy nie powinny być stosowane u dzieci poniżej 6 lat⁹¹⁰
• Envil gardło jest przeciwwskazany u dzieci poniżej 6 lat¹¹
• Instillido (żel w ampułko-strzykawce) jest przeciwwskazany u dzieci poniżej 2 lat¹²
• Allefin jest przeciwwskazany u dzieci poniżej 2 lat¹³
• Dentinox N nie powinien być stosowany u niemowląt poniżej 3 miesiąca życia oraz u niemowląt poniżej 12 miesiąca życia jednocześnie leczonych środkami wywołującymi methemoglobinemię¹⁴
• Devipasta jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 4 roku życia¹⁵

Przeciwwskazania związane z układem sercowo-naczyniowym

Lidokaina, jako substancja mająca potencjalny wpływ na funkcje układu sercowo-naczyniowego, jest przeciwwskazana w następujących stanach:

• Całkowity blok serca¹⁶
• Hipowolemią¹⁷
• Zaburzenia rytmu serca¹⁸
• Ostra niewydolność serca¹⁹
• Blok przedsionkowo-komorowy I i II stopnia²⁰
• Bradykardia²¹
• Ciężkie zaburzenia układu przewodzącego serca²²
• Wstrząs kardiogenny lub hipowolemiczny²³
• Ciężka zastoinowa niewydolność serca²⁴

Przeciwwskazania hematologiczne i methemoglobinemia

Lidokaina może prowadzić do methemoglobinemii, szczególnie u osób predysponowanych. Z tego powodu określono następujące przeciwwskazania:

• Pacjenci ze skłonnościami do methemoglobinemii²⁵
• Pacjenci z methemoglobinemią lub podejrzeniem methemoglobinemii w wywiadzie²⁶
• Zaburzenia czynności układu krwiotwórczego²⁷
• Zaburzenia układu krwiotwórczego i krzepnięcia o nieznanej etiologii²⁸

W przypadku preparatu Dentinox N, nie powinien być stosowany u niemowląt poniżej 12 miesiąca życia jednocześnie leczonych środkami wywołującymi methemoglobinemię.²⁹

Przeciwwskazania związane z dysfunkcją narządów

Przeciwwskazania do stosowania lidokainy obejmują również:

• Ciężką niewydolność wątroby lub nerek³⁰³¹
• Uszkodzenia błony śluzowej jamy ustnej i dziąseł w postaci zmian troficznych śluzówki, obrzęku czy owrzodzenia (w przypadku preparatu Bobodent)³²

Inne specyficzne przeciwwskazania

Niektóre preparaty zawierające lidokainę mają specyficzne przeciwwskazania, wynikające z ich szczególnych cech:

• W przypadku Depo-Medrol z Lidokainą, preparatu zawierającego również metyloprednizolon, przeciwwskazane jest podanie dooponowe (dokanałowe), donaczyniowe (np. dożylne), domięśniowe, nadtwardówkowe, do nosa i gałki ocznej, a także do innych miejsc jak skóra pokrywająca czaszkę, jama ustno-gardłowa, zwój klinowo-podniebienny³³
• Dermatozy wysiękowe i pęcherzykowe (przeciwwskazanie dla preparatu Allefin w postaci żelu)³⁴
• Lidocain-Egis w postaci aerozolu na skórę jest przeciwwskazany do stosowania, gdy jako materiału do wycisku używa się gipsu, ze względu na ryzyko aspiracji³⁵
• W przypadku preparatu Dicloratio (połączenie diklofenaku i lidokainy) dodatkowe przeciwwskazania obejmują czynne krwawienie z naczyń mózgowych lub innych, chorobę wrzodową żołądka i/lub dwunastnicy, trzeci trymestr ciąży, stwierdzoną zastoinową niewydolność serca, chorobę niedokrwienną serca, chorobę naczyń obwodowych i/lub chorobę naczyń mózgowych³⁶
• Myasthenia gravis (miastenia) w przypadku preparatu Dezaftan med³⁷

Szczególne zalecenia i środki ostrożności

Poza bezwzględnymi przeciwwskazaniami, istnieje szereg sytuacji klinicznych, w których stosowanie lidokainy wymaga szczególnej ostrożności lub modyfikacji dawkowania:

• Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby – ze względu na metabolizm lidokainy głównie w wątrobie
• Pacjenci przyjmujący jednocześnie inne leki miejscowo znieczulające lub leki antyarytmiczne
• Pacjenci w wieku podeszłym – mogą wymagać redukcji dawki
• Pacjenci z chorobami neurologicznymi – ze względu na zwiększone ryzyko działań niepożądanych

Tabela przeciwwskazań do stosowania lidokainy

Wnioski praktyczne dla lekarzy

Przed przepisaniem leku zawierającego lidokainę należy:

1. Dokładnie zebrać wywiad w kierunku nadwrażliwości na lidokainę i inne leki znieczulające z grupy amidów
2. Ocenić stan układu sercowo-naczyniowego pacjenta, szczególnie w przypadku preparatów podawanych parenteralnie
3. Sprawdzić wiek pacjenta i dostosować preparat do odpowiedniej grupy wiekowej
4. Zweryfikować, czy pacjent nie cierpi na choroby stanowiące przeciwwskazanie do stosowania lidokainy
5. Uwzględnić interakcje z innymi przyjmowanymi lekami, które mogą zwiększać toksyczność lidokainy

Bezwzględne przestrzeganie przeciwwskazań do stosowania lidokainy jest kluczowe dla zapewnienia bezpieczeństwa terapii. W przypadku wątpliwości należy rozważyć alternatywne metody leczenia lub konsultację ze specjalistą w dziedzinie anestezjologii bądź kardiologii.³⁸