Działania niepożądane
Lidokaina

Lidokaina, stosowana jako miejscowe znieczulenie w różnych formach farmaceutycznych, może wywoływać działania niepożądane zależne od stężenia w surowicy, drogi podania, dawki oraz indywidualnych cech pacjenta (m.in. wiek, masa ciała, choroby współistniejące). Toksyczność ogólnoustrojowa obejmuje przede wszystkim ośrodkowy układ nerwowy (objawy: zawroty głowy, drgawki, śpiączka) oraz układ krążenia (niedociśnienie tętnicze, bradykardia, zatrzymanie akcji serca). Reakcje alergiczne mogą mieć charakter od łagodnych (pokrzywka, wysypka) do ciężkich, takich jak wstrząs anafilaktyczny. Szczególną uwagę należy zwrócić na ryzyko methemoglobinemii, zwłaszcza u noworodków i niemowląt (0-12 miesięcy), często związanej z przedawkowaniem. Miejscowe reakcje po aplikacji lidokainy obejmują pieczenie, świąd, rumień oraz, u dzieci z atopowym zapaleniem skóry, plamicę i wybroczyny.

  1. Działania niepożądane lidokainy
    1. Czynniki wpływające na wystąpienie działań niepożądanych
    2. Reakcje ogólnoustrojowe
    3. Reakcje nadwrażliwości
    4. Methemoglobinemia
  2. Reakcje miejscowe po zastosowaniu lidokainy
    1. Skórne reakcje miejscowe
    2. Reakcje przy podaniu domięśniowym
    3. Reakcje w jamie ustnej
    4. Reakcje po znieczuleniu regionalnym
    5. Powikłania neurologiczne po znieczuleniu podpajęczynówkowym
  3. Częstotliwość występowania działań niepożądanych
  4. Szczególne grupy pacjentów i zagrożenia
    1. Dzieci i młodzież
    2. Zaburzenia układu nerwowego przy znieczuleniu regionalnym
    3. Zaburzenia oka przy procedurach okulistycznych
    4. Zaburzenia w jamie ustnej przy stosowaniu miejscowym
  5. Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych
    1. Kolejne rozdziały

Działania niepożądane lidokainy

Lidokaina jest substancją powszechnie stosowaną w medycynie jako lek znieczulający miejscowo. Występuje w różnych postaciach farmaceutycznych (roztwory do wstrzykiwań, żele, kremy, aerozole, tabletki do ssania) i jest często łączona z innymi substancjami czynnymi. Pomimo swojej skuteczności i względnego bezpieczeństwa, substancja ta może wywoływać różne działania niepożądane, których znajomość jest istotna dla praktyki klinicznej.1

Czynniki wpływające na wystąpienie działań niepożądanych

Wystąpienie działań niepożądanych lidokainy jest związane z kilkoma czynnikami:

  • Zwiększenie stężenia w osoczu spowodowane niezamierzonym wstrzyknięciem donaczyniowym
  • Przekroczenie zalecanej dawki
  • Szybkie wchłanianie z obszarów dobrze unaczynionych
  • Nadwrażliwość pacjenta na substancję
  • Idiosynkrazja
  • Zmniejszona tolerancja u pacjenta

2

Intensywność reakcji ogólnoustrojowych zależy od stężenia lidokainy w surowicy krwi i jest związana z miejscem podania, dawką, stanem pacjenta, czynnością wątroby, wiekiem, masą ciała i chorobami współistniejącymi (zwłaszcza chorobami serca i nadczynnością tarczycy).3

Reakcje ogólnoustrojowe

Toksyczność ogólnoustrojowa lidokainy dotyczy głównie ośrodkowego układu nerwowego (OUN) oraz układu krążenia. Te reakcje mogą wystąpić przy wysokim stężeniu substancji we krwi.4

Objawy neurologiczne toksycznego działania obejmują:

  • Zawroty głowy lub uczucie oszołomienia
  • Nerwowość, drżenie
  • Parestezje okołoustne
  • Drętwienie języka
  • Senność
  • Drgawki
  • Śpiączkę

5

Reakcje ze strony układu krążenia mają charakter hamujący i mogą objawiać się:

  • Niedociśnieniem tętniczym
  • Bradykardią
  • Zahamowaniem czynności mięśnia sercowego
  • Zaburzeniami rytmu serca
  • Zatrzymaniem akcji serca
  • Zasłabnięciem na tle krążeniowym

6

Dodatkowo, toksyczne działanie lidokainy może powodować:

  • Niewyraźne widzenie
  • Podwójne widzenie
  • Ślepotę przejściową

7

Reakcje nadwrażliwości

Lidokaina może wywoływać różnego rodzaju reakcje alergiczne, od łagodnych objawów skórnych do poważnych reakcji ogólnoustrojowych:

  • Pokrzywka, wysypka
  • Obrzęk naczynioruchowy
  • Skurcz oskrzeli
  • Niedociśnienie tętnicze z utratą przytomności
  • Wstrząs anafilaktyczny (w ciężkich przypadkach)

8

Użycie miejscowe preparatów z lidokainą może powodować sporadycznie wystąpienie reakcji uczuleniowej, rzadko wstrząs anafilaktyczny.9

Methemoglobinemia

Jednym z poważnych, choć rzadkich powikłań stosowania lidokainy jest methemoglobinemia. Jest to stan, w którym hemoglobina jest przekształcana w methemoglobinę, formę niezdolną do efektywnego transportu tlenu.10

Methemoglobinemia jest obserwowana częściej u noworodków i niemowląt w wieku 0-12 miesięcy, często w związku z przedawkowaniem. W tej grupie wiekowej ryzyko jej wystąpienia jest zdecydowanie wyższe niż u starszych dzieci i dorosłych.11

Reakcje miejscowe po zastosowaniu lidokainy

W miejscu podania lidokainy mogą wystąpić różnorodne reakcje, które zazwyczaj mają charakter przejściowy. Częstość ich występowania jest zależna od drogi podania i postaci farmaceutycznej.

Skórne reakcje miejscowe

Przy stosowaniu miejscowym lidokainy w postaci kremów, żeli czy plastrów, mogą wystąpić następujące reakcje:

  • Uczucie pieczenia
  • Świąd w miejscu podania
  • Rumień w miejscu podania
  • Obrzęk w miejscu podania
  • Odczucie ciepła w miejscu podania
  • Bladość w miejscu podania
  • Podrażnienie w miejscu podania
  • Parestezje i zaburzenia czucia (np. uczucie mrowienia)

12

U dzieci z atopowym zapaleniem skóry lub mięczakiem zakaźnym, zwłaszcza po dłuższym czasie stosowania, mogą wystąpić:

  • Plamica
  • Wybroczyny

13

Reakcje przy podaniu domięśniowym

Podawanie domięśniowe lidokainy może często powodować:

  • Miejscowe uczucie pieczenia
  • Uszkodzenie tkanki, takie jak ropień jałowy
  • Martwica tkanki tłuszczowej lub skóry (zespół Nicolaua)

14

Reakcje w jamie ustnej

Stosowanie lidokainy w obrębie jamy ustnej może powodować:

  • Znieczulenie kubków smakowych i zaburzenia smaku
  • Zniesienie odruchu gardłowego (wymiotnego) – co może stanowić potencjalne zagrożenie

15

Reakcje po znieczuleniu regionalnym

Po znieczuleniu regionalnym z zastosowaniem lidokainy w podaniu dokanałowym lub zewnątrzoponowym mogą wystąpić:

  • Niedociśnienie
  • Hipowentylacja
  • Zespół Hornera
  • Hipoglikemia

16

Nasilenie tych objawów jest zależne od dawki leku i wielkości blokady. Znieczulenie lędźwiowe i krzyżowe może skutkować zatrzymaniem moczu, które zwykle nie powinno utrzymywać się dłużej niż czas trwania blokady.17

W przypadku blokady zwoju gwiaździstego może wystąpić bezdech oraz niedowład połowiczy, co prawdopodobnie jest spowodowane bezpośrednim podaniem lidokainy do tętnicy kręgowej lub szyjnej.18

Powikłania neurologiczne po znieczuleniu podpajęczynówkowym

Po znieczuleniu podpajęczynówkowym z użyciem lidokainy mogą wystąpić przejściowe objawy neurologiczne:

  • Ból w dolnym odcinku kręgosłupa
  • Ból w pośladkach
  • Ból w kończynach dolnych

19

Objawy te zwykle występują w ciągu 24 godzin po podaniu znieczulenia i ustępują w ciągu kilku dni. Zgłaszano również odosobnione przypadki zapalenia pajęczynówki lub zespołu końskiego ogona z uporczywymi parestezjami, zaburzeniami czynności jelit i układu moczowego oraz porażeniem kończyn dolnych. Większość tych przypadków była związana z zastosowaniem hiperbarycznego roztworu lidokainy lub długotrwałej infuzji podpajęczynówkowej.20

Częstotliwość występowania działań niepożądanych

Poniższa tabela przedstawia zestawienie działań niepożądanych lidokainy według częstości występowania i układów narządowych na podstawie dostępnych danych z charakterystyk produktów leczniczych:

Układ narządowy Bardzo często (≥1/10) Często (≥1/100 do <1/10) Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) Rzadko (≥1/10000 do <1/1000) Bardzo rzadko (<1/10000) Częstość nieznana
Zaburzenia krwi i układu chłonnego Methemoglobinemia
Zaburzenia układu immunologicznego Reakcje nadwrażliwości Reakcje anafilaktyczne, nadwrażliwość na światło słoneczne Wstrząs anafilaktyczny
Zaburzenia psychiczne Reakcje psychotyczne, depresja, niepokój, koszmary senne
Zaburzenia układu nerwowego Ból głowy, zawroty głowy, senność, pobudzenie, drażliwość Zaburzenia czucia, zaburzenia smaku, zaburzenia pamięci, dezorientacja, drgawki, drżenia Utrata przytomności, napady drgawkowe, amnezja
Zaburzenia oka Nieostre widzenie Zaburzenia widzenia (podwójne lub niewyraźne widzenie) Ślepota przejściowa
Zaburzenia ucha i błędnika Szumy uszne, czasowa utrata słuchu
Zaburzenia serca Kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, niewydolność serca, zawał mięśnia sercowego Zatrzymanie akcji serca, zaburzenia rytmu serca, bradykardia
Zaburzenia naczyniowe Nadciśnienie tętnicze Niedociśnienie tętnicze
Zaburzenia układu oddechowego Astma, skurcz oskrzeli (duszność) Zatrzymanie oddechu, depresja oddechowa
Zaburzenia żołądka i jelit Objawy ze strony układu pokarmowego (nudności, wymioty, biegunka) Zaburzenia żołądkowo-jelitowe, metaliczny smak w ustach, zapalenie błony śluzowej jamy ustnej
Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej Miejscowe reakcje skórne (rumień, świąd, wyprysk, pieczenie) Ciężkie reakcje skórne (wyprysk pęcherzowy lub pryszczowaty) Plamica, wybroczyny
Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania Uczucie pieczenia, świąd, rumień, obrzęk w miejscu podania Podrażnienie w miejscu podania Martwica w miejscu wstrzyknięcia

21
22
23
24
25
26

Szczególne grupy pacjentów i zagrożenia

Dzieci i młodzież

Częstość występowania, rodzaj i nasilenie działań niepożądanych są podobne w grupie wiekowej dorosłych i dzieci/młodzieży, z wyjątkiem methemoglobinemii, która jest obserwowana częściej u noworodków i niemowląt w wieku 0-12 miesięcy, zwłaszcza w związku z przedawkowaniem.27

U dzieci z atopowym zapaleniem skóry lub mięczakiem zakaźnym, szczególnie po dłuższym czasie stosowania, mogą występować plamica i wybroczyny.28

Zaburzenia układu nerwowego przy znieczuleniu regionalnym

Neurologiczne powikłania po znieczuleniu podpajęczynówkowym obejmują wystąpienie przejściowych objawów neurologicznych, takich jak ból w dolnym odcinku kręgosłupa, pośladkach i w kończynach dolnych. Objawy te zwykle występują w ciągu 24 godzin po podaniu znieczulenia i ustępują w ciągu kilku dni.29

Po znieczuleniu podpajęczynówkowym zgłaszano odosobnione przypadki:

  • Zapalenia pajęczynówki
  • Zespołu końskiego ogona z uporczywymi parestezjami
  • Zaburzenia czynności jelit i układu moczowego
  • Porażenie kończyn dolnych

30

Zaburzenia oka przy procedurach okulistycznych

Obustronna ślepota może być wynikiem niezamierzonego wstrzyknięcia lidokainy do osłonki nerwu wzrokowego podczas procedury okulistycznej. Zgłaszano również przypadki zapalenia oczodołu oraz podwójnego widzenia po znieczuleniu zagałkowym i okołogałkowym.31

Zaburzenia w jamie ustnej przy stosowaniu miejscowym

Przy stosowaniu lidokainy w obrębie jamy ustnej mogą występować:

  • Znieczulenie kubków smakowych i zaburzenia smaku
  • Zniesienie odruchu gardłowego (wymiotnego)
  • Czasowe drętwienie języka i zaburzenia przełykania

32
33

Te objawy, choć zazwyczaj przejściowe, mogą stanowić potencjalne zagrożenie, szczególnie przy przyjmowaniu pokarmów i płynów bezpośrednio po zastosowaniu preparatu.

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.34

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 11.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl