zespół Cushinga
Zespół Cushinga, nazywany również hiperkortyzolemią, to rzadkie zaburzenie endokrynologiczne charakteryzujące się nadmiernym wydzielaniem kortyzolu – hormonu steroidowego produkowanego przez korę nadnerczy. Stan ten może być spowodowany przez guza przysadki mózgowej wydzielającego ACTH (choroba Cushinga), przez guza nadnerczy produkującego kortyzol, przez ektopowe wydzielanie ACTH przez nowotwory pozaprzysadkowe lub przez długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów w leczeniu różnych chorób.
Objawy zespołu Cushinga obejmują charakterystyczną otyłość centralną z odkładaniem się tkanki tłuszczowej na tułowiu, twarz księżycowatą, bawoli kark, rozstępy skórne o zabarwieniu fioletowym, osłabienie mięśniowe, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia gospodarki węglowodanowej (nietolerancja glukozy lub cukrzyca), osteoporozę, zaburzenia psychiczne oraz zwiększoną podatność na infekcje. U kobiet często występują zaburzenia miesiączkowania i hirsutyzm.
Diagnostyka zespołu Cushinga obejmuje testy biochemiczne potwierdzające hiperkortyzolemię (poziom kortyzolu w surowicy, wolny kortyzol w dobowej zbiórce moczu, test hamowania deksametazonem), a następnie badania mające na celu określenie przyczyny (poziom ACTH, badania obrazowe przysadki i nadnerczy). Leczenie zależy od etiologii i może obejmować leczenie chirurgiczne (usunięcie guza przysadki lub nadnerczy), radioterapię, farmakoterapię hamującą syntezę kortyzolu lub stopniowe odstawianie glikokortykosteroidów w przypadku zespołu Cushinga jatrogennego.
Powiązane wpisy
- Leksykon chorób i schorzeń
Brak miesiączki – Diagnostyka i diagnoza
Amenorrhea, definiowana jako brak miesiączki, dzieli się na pierwotną (brak menarche do 15 roku życia przy prawidłowym rozwoju cech płciowych lub do 13 roku życia bez cech płciowych) oraz wtórną (brak miesiączki przez ≥3 miesiące u kobiet z regularnymi cyklami lub ≥6 miesięcy przy nieregularnych). Diagnostyka wymaga systematycznego podejścia obejmującego szczegółowy wywiad (w tym wiek thelarche i menarche, nawyki żywieniowe, stres, masę ciała, leki, objawy neurologiczne i endokrynologiczne), badanie fizykalne (ocena cech płciowych wg skali Tannera, BMI, objawów hiperandrogenizmu, badanie miednicy) oraz podstawowe badania laboratoryjne: test ciążowy, FSH, LH, prolaktyna, TSH, estradiol. W zależności od wyników wykonuje się dodatkowe testy hormonalne (testosteron, DHEAS, 17-OH progesteron, AMH), badania obrazowe (USG miednicy, MRI przysadki, CT, histerosalpingografia) oraz testy prowokacyjne z progestagenem lub estrogen-progestagenem w celu oceny obecności estrogenów i drożności dróg rodnych.
17-hydroksyprogesteron, amenorrhea, amenorrhea podwzgórzowa, badanie dwuręczne, badanie fizykalne, badanie gęstości kości, biopsja endometrium, choroba autoimmunologiczna, drugorzędowe cechy płciowe, estradiol, guz przysadki, hiperandrogenizm, hiperprolaktynemia, hirsutyzm, histerosalpingografia, histeroskopia, hormon anty-Müllerowski, hormon folikulotropowy, hormon luteinizujący, hormon tyreotropowy, laparoskopia, menarche, mlekotok, mozaicyzm chromosomalny, oligomenorrhea, osteoporoza, pierwotna niewydolność jajników, prolaktyna, skala Tannera, testosteron, thelarche, wole tarczycy, wrodzony przerost nadnerczy, zespół Ashermana, zespół Cushinga, zespół Mayera-Rokitansky’ego-Küstera-Hausera, zespół policystycznych jajników, zespół Turnera, zrosty wewnątrzmaciczne - Leksykon leków
Przedawkowanie – Meprelon 4 mg
Przedawkowanie metyloprednizolonu (Meprelon) nie zostało dotychczas udokumentowane, jednak na podstawie farmakodynamiki leku można przewidywać nasilenie typowych działań niepożądanych. Kluczowe obszary zagrożenia obejmują gospodarkę wodno-elektrolitową (retencja sodu i wody, hipokaliemia), układ endokrynny (supresja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, objawy zespołu Cushinga) oraz metabolizm (hiperglikemia, katabolizm białek, zaburzenia lipidowe). Objawy kliniczne mogą obejmować m.in. obrzęki, nadciśnienie tętnicze, hiperglikemię, ujemny bilans azotowy, zaburzenia neuropsychiatryczne (euforia, depresja, zaburzenia poznawcze) oraz immunosupresję z ryzykiem infekcji. Brak specyficznego antidotum wymaga leczenia objawowego i monitorowania funkcji życiowych pacjenta.
antidotum, bloker H2, cukromocz, działanie immunosupresyjne, działanie przeciwzapalne, glikokortykosteroid, gospodarka wodno-elektrolitowa, gruczoł dokrewny, hipercholesterolemia, hiperglikemia, hiperlipidemia, hipokaliemia, inhibitor pompy protonowej, katabolizm białek, kortykosteroid, leczenie objawowe, metyloprednizolon, niewydolność kory nadnerczy, oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, owrzodzenie przewodu pokarmowego, retencja sodu i wody, rozstępy skórne, twarz księżycowata, ujemny bilans azotowy, układ endokrynny, utrata potasu, zaburzenie czynności nadnerczy, zaburzenie gospodarki lipidowej, zaburzenie gospodarki węglowodanowej, zaburzenie równowagi kwasowo-zasadowej, zapalenie trzustki, zasadowica hipokalemiczna, zastoinowa niewydolność serca, zespół Cushinga - Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Budenofalk
Pianka doodbytnicza Budenofalk zawierająca budezonid w dawce 2 mg/dawkę wymaga szczególnej ostrożności ze względu na potencjalne działania ogólnoustrojowe glikokortykosteroidów, mimo niższych stężeń steroidów we krwi w porównaniu z doustną terapią. Należy monitorować pacjentów z gruźlicą, nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą, osteoporozą, chorobą wrzodową, jaskrą i zaćmą, a także tych z obciążonym wywiadem rodzinnym w kierunku cukrzycy i jaskry. Możliwe działania niepożądane obejmują zespół Cushinga, zahamowanie czynności nadnerczy, opóźnienie wzrostu u dzieci, zmniejszenie gęstości mineralnej kości, powikłania okulistyczne (zaćma, jaskra) oraz zaburzenia psychiczne i behawioralne. Szczególną uwagę należy zwrócić na zwiększone ryzyko zakażeń, w tym ciężki przebieg ospy wietrznej i odry, oraz konieczność odpowiedniego postępowania profilaktycznego i terapeutycznego.
budezonid, chorioretinopatia surowicza, choroba wrzodowa, cukrzyca, demineralizacja kości, glikokortykosteroid, glikol propylenowy, gruźlica, immunosupresja, inhibitor CYP3A4, jaskra, ketokonazol, kontaktowe zapalenie skóry, marskość wątroby, nadciśnienie tętnicze, nieostre widzenie, niewydolność kory nadnerczy, niewydolność nadnerczy, odra, oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, ospa wietrzna, osteoporoza, pianka doodbytnicza, półpasiec, terapia glikokortykosteroidami, zaburzenia czynności wątroby, zaćma, zespół Cushinga, żywa szczepionka - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Parkador 12,5 mg + 50 mg
Lek Parkador, zawierający karbidopę i lewodopę w dawkach 12,5 mg + 50 mg lub 25 mg + 100 mg, posiada szereg przeciwwskazań, które należy uwzględnić w praktyce klinicznej. Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na substancje czynne lub pomocnicze, a także jednoczesne stosowanie z nieselektywnymi inhibitorami MAO, które wymaga przerwania terapii na co najmniej 2 tygodnie przed rozpoczęciem leczenia Parkadorem. Przeciwwskazania obejmują również stany kliniczne takie jak guz chromochłonny, nadczynność tarczycy, zespół Cushinga oraz ciężkie choroby układu krążenia, ze względu na ryzyko nasilenia objawów sympatykomimetycznych i obciążenia sercowo-naczyniowego. Ponadto, lek jest przeciwwskazany u pacjentów z jaskrą z wąskim kątem przesączania, gdyż może powodować wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego.
choroba Parkinsona, choroby układu krążenia, ciśnienie wewnątrzgałkowe, czerniak złośliwy, guz chromochłonny, hiperkortyzolemii, inhibitory MAO typu B, inhibitory monoaminooksydazy, jaskra z wąskim kątem przesączania, karbidopa i lewodopa, lek Parkador, leki sympatykomimetyczne, nadczynność tarczycy, nadwrażliwość, przełom nadciśnieniowy, selegilina, zespół Cushinga - Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Fanipos
Produkt leczniczy Fanipos (50 μg/dawkę donosową, aerozol do nosa, zawiesina) wymaga ostrożności szczególnie przy przejściu z ogólnoustrojowych kortykosteroidów, ze względu na ryzyko zahamowania czynności nadnerczy. Dawkowanie powyżej zalecanego może prowadzić do klinicznie istotnych działań niepożądanych, takich jak zespół Cushinga, zahamowanie wzrostu u dzieci, zaćma, jaskra oraz zaburzenia psychiczne. Należy monitorować wzrost u dzieci i młodzieży oraz rozważyć dodatkowe podawanie kortykosteroidów ogólnoustrojowych w sytuacjach stresowych lub przed zabiegami chirurgicznymi. Szczególną uwagę zwraca się na interakcje flutykazonu propionianu z silnymi inhibitorami CYP3A4 (np. ketokonazol, rytonawir), które mogą zwiększać ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych.
błona śluzowa nosa, centralna chorioretinopatia surowicza, cytochrom P450, flutykazonu propionian, gruźlica, inhibitor izoenzymu 3A4, inhibitor proteazy, jaskra, ketokonazol, kortykosteroid donosowy, kortykosteroid ogólnoustrojowy, kortykosteroid wziewny, nadpobudliwość psychoruchowa, nieostre widzenie, opóźnienie wzrostu, rytonawir, sezonowe alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa, spowolnienie wzrostu, stan lękowy, zabieg chirurgiczny, zaburzenie czynności nadnerczy, zaburzenie psychiczne, zaburzenie snu, zaćma, zahamowanie czynności kory nadnerczy, zahamowanie czynności nadnerczy, zespół Cushinga - Leksykon chorób i schorzeń
Keratoza pilaris – Epidemiologia
Keratoza pilaris (KP) jest powszechnym schorzeniem dermatologicznym charakteryzującym się obecnością drobnych, szorstkich grudek wokół mieszków włosowych, najczęściej lokalizujących się na ramionach, udach i pośladkach. Epidemiologicznie KP dotyka 50-80% populacji młodzieży, około 40% dorosłych oraz jest często diagnozowana w pierwszej dekadzie życia (51% przypadków), z tendencją do poprawy po 30. roku życia. Występuje globalnie, bez wyraźnej predylekcji rasowej, a około 30-50% pacjentów ma dodatni wywiad rodzinny, co wskazuje na autosomalny dominujący wzorzec dziedziczenia z różną penetracją. Schorzenie może współistnieć z innymi jednostkami, takimi jak ichthyosis vulgaris (74% współwystępowania), atopowe zapalenie skóry, czy zespoły genetyczne (Downa, Noonana, sercowo-twarzowo-skórny).
astma, atopowe zapalenie skóry, cukrzyca, dziedziczenie autosomalnie dominujące, ichthyosis vulgaris, katar sienny, keratoza pilaris, mieszki włosowe, niedoczynność tarczycy, okres dojrzewania, opieka dermatologiczna, otyłość, penetracja genu, schorzenie dermatologiczne, schorzenie współwystępujące, sucha skóra, wahania sezonowe, wywiad rodzinny, zespół Cushinga, zespół Downa, zespół Noonana, zespół sercowo-twarzowo-skórny, zmiana skórna - Leksykon leków
Działania niepożądane – Fluticomb (25 mcg + 125 mcg)/dawkę odmierzoną
Fluticomb to lek złożony zawierający salmeterol (w formie salmeterolu ksynafonianu) oraz flutykazon propionian, którego profil działań niepożądanych obejmuje efekty charakterystyczne dla obu składników, bez dodatkowych interakcji toksycznych. Najczęściej obserwowane działania niepożądane to bóle głowy (≥10%), zapalenie części nosowej gardła (≥10%), kandydoza jamy ustnej i gardła, zapalenie płuc i oskrzeli (≥1% do <10%). Często występują również objawy endokrynologiczne, takie jak zespół Cushinga, zahamowanie czynności kory nadnerczy oraz spowolnienie wzrostu u dzieci i młodzieży. Inne działania niepożądane o częstości od 0,1% do 1% obejmują hipokaliemię, hiperglikemię, drżenia, kołatanie serca, tachykardię, a także reakcje alergiczne, w tym obrzęk naczynioruchowy i wstrząs anafilaktyczny. Charakterystyczne dla β₂-mimetyków objawy, takie jak drżenia i kołatanie serca, mają zwykle charakter przemijający i łagodnieją przy kontynuacji terapii.
beta2-mimetyk, bezgłos, ból głowy, ból mięśni, ból stawu, choroba niedokrwienna serca, chrypka, cushingoidalne rysy twarzy, częstoskurcz nadkomorowy, drżenie, flutykazon, hiperglikemia, hipokaliemia, jaskra, kandydoza jamy ustnej, kandydoza przełyku, kołatanie serca, lek przeciwgrzybiczy, migotanie przedsionków, nadpobudliwość psychoruchowa, nieostre widzenie, obrzęk naczynioruchowy, paradoksalny skurcz oskrzeli, pleśniawki, reakcja anafilaktyczna, reakcja nadwrażliwości, salmeterol, siniaczenie, skurcz dodatkowy, skurcz mięśni, skurcz oskrzeli, tachykardia, wstrząs anafilaktyczny, zaburzenie rytmu serca, zaćma, zahamowanie czynności kory nadnerczy, zapalenie nosogardła, zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc, zapalenie zatok, zespół Cushinga, złamanie pourazowe, zmniejszenie gęstości mineralnej kości - Leksykon leków
Działania niepożądane – Tafen Nasal 50 mcg/dawkę donosową
Budezonid w postaci aerozolu do nosa może wywoływać działania niepożądane o różnej częstości i nasileniu, które należy uwzględnić w praktyce klinicznej. Do najczęstszych należą miejscowe objawy ze strony błony śluzowej nosa, takie jak podrażnienie, krwawienia (często), a także suchość błon śluzowych jamy ustnej i gardła. Rzadziej obserwuje się reakcje nadwrażliwości, w tym pokrzywkę, wysypkę, a nawet reakcję anafilaktyczną wymagającą natychmiastowej interwencji. Długotrwałe stosowanie wysokich dawek może prowadzić do ogólnoustrojowych efektów ubocznych, takich jak zahamowanie czynności nadnerczy, opóźnienie wzrastania u dzieci i młodzieży, zmniejszenie gęstości mineralnej kości oraz objawy zespołu Cushinga. Wpływ na narząd wzroku obejmuje rzadkie przypadki nieostrego widzenia oraz potencjalnie poważne powikłania, takie jak jaskra i zaćma, szczególnie przy długotrwałym leczeniu.
agresja, budezonid, cechy cushingoidalne, depresja, dysfonia, działanie ogólnoustrojowe kortykosteroidów, glikokortykosteroid donosowy, jaskra, krwawienie z nosa, lęk, nadmierna aktywność psychoruchowa, nadmierne wydzielanie hormonów kory nadnerczy, nieostre widzenie, obrzęk naczynioruchowy, opóźnienie wzrastania, osteoporoza, owrzodzenie błony śluzowej nosa, perforacja przegrody nosa, podrażnienie błony śluzowej nosa, pokrzywka, reakcja anafilaktyczna, reakcja nadwrażliwości, skurcz mięśni, suchość błony śluzowej gardła, suchość błony śluzowej jamy ustnej, zaburzenie snu, zaćma, zahamowanie czynności nadnerczy, zapalenie skóry, zespół Cushinga, zmniejszenie gęstości mineralnej kości - Leksykon leków
Działania niepożądane – Duexon (25 mcg + 125 mcg)/dawkę odmierzoną
Duexon to lek będący kombinacją salmeterolu (25 μg) i flutykazonu propionianu dostępny w dawkach 25 μg + 50 μg, 25 μg + 125 μg oraz 25 μg + 250 μg na dawkę odmierzoną. Profil działań niepożądanych obejmuje typowe reakcje dla obu składników, bez synergistycznego nasilenia. Najczęstsze działania niepożądane to kandydoza jamy ustnej i gardła oraz zapalenia dolnych dróg oddechowych (częstość: często ≥1/100 do <1/10). Rzadziej obserwuje się kandydozę przełyku, reakcje nadwrażliwości (obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli, reakcje anafilaktyczne), zaburzenia endokrynologiczne (zespół Cushinga, zahamowanie czynności kory nadnerczy), a także objawy ze strony układu nerwowego i sercowo-naczyniowego (ból głowy, drżenia, kołatanie serca, tachykardia). Paradoksalny skurcz oskrzeli, choć rzadki, wymaga natychmiastowego odstawienia leku i zastosowania szybkodziałających leków rozszerzających oskrzela.
beta2-mimetyk, bezsenność, ból głowy, demineralizacja kości, drżenie, duszność, dysfonia, działanie ogólnoustrojowe, flutykazon propionian, higiena jamy ustnej, hiperglikemia, kandydoza jamy ustnej, kandydoza przełyku, kołatanie serca, lek przeciwgrzybiczny, nadpobudliwość psychoruchowa, niewydolność kory nadnerczy, obrzęk naczynioruchowy, paradoksalny skurcz oskrzeli, reakcja anafilaktyczna, reakcja nadwrażliwości, rysy cushingoidalne, salmeterol ksynafonowy, skurcz mięśni, skurcz oskrzeli, tachykardia, wstrząs anafilaktyczny, zaburzenie psychiczne, zaćma, zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc, zespół Cushinga - Leksykon leków
Działania niepożądane – Bufomix Easyhaler (320 mcg + 9 mcg)/dawkę inh.
Bufomix Easyhaler to preparat wziewny zawierający budezonid (320 µg/dawkę) oraz formoterol fumaran dwuwodny (9 µg/dawkę). Profil bezpieczeństwa nie wykazuje zwiększonej częstości działań niepożądanych w porównaniu do monoterapii poszczególnymi składnikami. Najczęstsze działania niepożądane wynikają z działania β2-mimetycznego formoterolu i obejmują drżenia oraz palpitacje, które zwykle mają łagodne nasilenie i ustępują w ciągu kilku dni. Inne często obserwowane objawy to drożdżyca jamy ustnej i gardła (często), zapalenie płuc u pacjentów z POChP, ból głowy, kaszel, dysfonia oraz kołatanie serca. Rzadziej występują reakcje nadwrażliwości, hipokaliemia, zaburzenia rytmu serca, a bardzo rzadko zespół Cushinga, supresja nadnerczy, zahamowanie wzrostu u dzieci, zaćma, jaskra oraz paradoksalny skurcz oskrzeli, który wymaga natychmiastowego odstawienia leku i wdrożenia leczenia alternatywnego.
agresja, ból głowy, budezonid, Bufomix Easyhaler, ciała ketonowe, częstoskurcz, depresja, drożdżyca jamy ustnej, drżenie, dusznica bolesna, dysfonia, formoterolu fumaran dwuwodny, gęstość mineralna kości, glicerol, hiperglikemia, hipokaliemia, insulina, kołatanie serca, lek przeciwgrzybiczy, migotanie przedsionków, monitorowanie wzrostu, nadaktywność psychoruchowa, nadwrażliwość, nieostre widzenie, nudności, obrzęk naczyniowo-ruchowy, palpitacje, paradoksalny skurcz oskrzeli, płukanie jamy ustnej, podrażnienie gardła, reakcja anafilaktyczna, skurcz mięśni, skurcz oskrzeli, supresja nadnerczy, wahania ciśnienia krwi, wolne kwasy tłuszczowe, wydłużenie odstępu QTc, zaburzenie rytmu serca, zaburzenie smaku, zaburzenie snu, zaćma, zapalenie płuc, zasinienie, zawroty głowy, zespół Cushinga - Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Asaris
Podczas leczenia astmy oskrzelowej produktem Asaris, zawierającym flutykazon propionian i salmeterol, należy stosować zasady leczenia stopniowanego z regularnym monitorowaniem objawów klinicznych oraz czynności płuc. Asaris nie jest wskazany do leczenia ostrych napadów astmy, gdzie konieczne jest stosowanie szybko działających leków rozszerzających oskrzela. W trakcie terapii mogą wystąpić zaostrzenia choroby lub działania niepożądane, w tym paradoksalny skurcz oskrzeli, zaburzenia rytmu serca (np. częstoskurcz nadkomorowy, migotanie przedsionków) oraz przemijające hipokaliemie. Zaleca się stosowanie najmniejszej skutecznej dawki, a nagłe przerwanie leczenia jest niewskazane ze względu na ryzyko zaostrzenia astmy lub POChP. Produkt zawiera laktozę jednowodną w ilości około 13 mg na dawkę inhalacyjną, co zwykle nie stanowi problemu u osób z nietolerancją laktozy.
astma oskrzelowa, centralna chorioretinopatia surowicza, ciśnienie wewnątrzgałkowe, cukrzyca, cushingoidalne rysy twarzy, częstoskurcz nadkomorowy, czynność płuc, działanie ogólnoustrojowe kortykosteroidów, flutykazonu propionian, gruźlica płuc, hiperglikemia, hipokaliemia, inhibitor cytochromu P450, jaskra, kontrola astmy, kortykosteroid, lek rozszerzający oskrzela, migotanie przedsionków, nadczynność tarczycy, nasilenie astmy, nietolerancja laktozy, niewydolność kory nadnerczy, ostry przełom nadnerczowy, paradoksalny skurcz oskrzeli, POChP, wydłużenie odstępu QTc, zaburzenie czynności układu krążenia, zaburzenie rytmu serca, zaćma, zahamowanie czynności kory nadnerczy, zaostrzenie astmy, zaostrzenie POChP, zapalenie płuc, zespół Cushinga, zmniejszenie gęstości mineralnej kości - Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Ondemet
Budezonid w postaci zawiesiny do nebulizacji (Ondemet) nie jest wskazany do szybkiego łagodzenia ostrych napadów astmy, gdzie preferowane są krótko działające leki rozszerzające oskrzela. Należy zachować szczególną ostrożność podczas przejścia z doustnych glikokortykosteroidów na leczenie wziewne ze względu na ryzyko przewlekłej niedoczynności kory nadnerczy. Pacjenci wymagający wysokich dawek glikokortykosteroidów lub długotrwałej terapii maksymalnymi dawkami wziewnymi są szczególnie narażeni na niewydolność nadnerczy i mogą wymagać zwiększenia dawki glikokortykosteroidów doustnych w sytuacjach stresowych, np. przed zabiegami chirurgicznymi. Objawy takie jak bóle mięśni, zmęczenie, nudności czy bóle głowy mogą wskazywać na niewystarczającą aktywność glikokortykosteroidową i wymagać korekty dawki.
budezonid, centralna chorioretinopatia surowicza, ciśnienie wewnątrzgałkowe, CSCR, gęstość mineralna kości, glikokortykosteroid doustny, gruźlica płuc, grzybicze zakażenie dróg oddechowych, inhibitor izoenzymu CYP 3A4, inhibitor proteazy HIV, itrakonazol, jaskra, ketokonazol, leczenie przeciwgrzybicze, niedoczynność kory nadnerczy, nieostre widzenie, niewydolność kory nadnerczy, osteoporoza, paradoksalny skurcz oskrzeli, POChP, przewlekła obturacyjna choroba płuc, skurcz oskrzeli, spowolnienie wzrostu, wirusowe zakażenie dróg oddechowych, zaćma, zahamowanie czynności nadnerczy, zakażenie grzybicze jamy ustnej, zaostrzenie POChP, zespół Cushinga - Leksykon chorób i schorzeń
Guzy przysadki mózgowej – Patofizjologia i mechanizm
Guzy przysadki mózgowej stanowią około 15% wszystkich guzów wewnątrzczaszkowych i są najczęstszymi zmianami w okolicy siodła tureckiego (do 90% przypadków). Mogą być czynne hormonalnie (wydzielając prolaktynę, hormon wzrostu, ACTH, rzadziej FSH, LH, TSH) lub nieczynne hormonalnie. Patogeneza obejmuje złożone mechanizmy molekularne, takie jak mutacje onkogenów (GNAS, USP8, AIP, MEN1), defekty sygnalizacji receptorowej, niestabilność chromosomową, epigenetyczne wyciszenie genów supresorowych (np. hipermetylacja p16) oraz dysregulację cyklu komórkowego (białka Rb1, p16, p21, p27, cykliny D1 i E). Dominujące mutacje genu AIP występują u 15% rodzinnych gruczolaków, a mutacje MEN1 są obecne w około 70% przypadków zespołu MEN1, choć sporadyczne gruczolaki rzadko wykazują mutacje MEN1 (3,5%). Wzrost guzów jest powolny, a mikrogruczolaki często nie przechodzą w makrogruczolaki; niektóre guzy mogą ulegać regresji. Ekspresja onkogenu PTTG koreluje z inwazyjnością i agresywnością guzów, a mutacje GNAS aktywują cyklazę adenylanową, zwiększając produkcję cAMP i stymulując progresję cyklu komórkowego z fazy G1 do S.
białko G, choroba Cushinga, cyklina D1, czynnik wzrostu fibroblastów, długi niekodujący RNA, gen AIP, gruczolak kortykotropowy, gruczolak przysadki mózgowej, guz przysadki mózgowej, hormon adrenokortykotropowy, hormon folikulotropowy, hormon luteinizujący, hormon tyreotropowy, hormon wzrostu, makrogruczolak, metylacja DNA, mikrogruczolak, mikroRNA, mnoga gruczolakowatość wewnątrzwydzielnicza, mutacja aktywująca, mutacja genu RAS, mutacja onkogenu, mutacja somatyczna, mutacja zarodkowa, niestabilność chromosomowa, prolaktyna, prolaktynoma, przysadka mózgowa, rodzinny izolowany gruczolak przysadki, siodło tureckie, somatotropinoma, starzenie komórkowe, szlak sygnałowy MAPK, utrata heterozygotyczności, zatoka jamista, zespół Carneya, zespół Cushinga, zespół McCune’a-Albrighta, zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej - Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Hydrocortison VUAB
Hydrokortyzon sodu bursztynian, stosowany jako glikokortykosteroid, wymaga indywidualnej oceny korzyści i ryzyka, uwzględniającej dawkę, czas terapii oraz schemat podawania. Terapia powinna opierać się na najmniejszej skutecznej dawce i stopniowym zmniejszaniu dawki, aby minimalizować powikłania, takie jak zwiększona podatność na infekcje (bakteryjne, wirusowe, grzybicze, pasożytnicze), maskowanie objawów zakażeń oraz ryzyko reaktywacji gruźlicy. Szczepienia żywymi lub atenuowanymi wirusami są przeciwwskazane przy immunosupresyjnych dawkach kortykosteroidów, natomiast szczepionki inaktywowane mogą być stosowane, choć z możliwym obniżeniem odpowiedzi immunologicznej. W terapii septycznego wstrząsu hydrokortyzon może być korzystny u pacjentów z niewydolnością nadnerczy, zwłaszcza przy dawkach niskich podawanych przez 5-11 dni. Należy monitorować ryzyko reakcji alergicznych, supresji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, zespołu odstawienia steroidów oraz zaburzeń psychicznych, które mogą pojawić się w trakcie lub po zakończeniu leczenia.
bursztynian sodowy hydrokortyzonu, centralna retinopatia surowicza, choroba Cushinga, choroba wątroby, dyslipidemia, glikokortykoid, glikokortykosteroid, guz chromochłonny, hydrokortyzon, hydrokortyzon sodu bursztynian, kardiomiopatia przerostowa, miastenia, mięsak Kaposiego, nadciśnienie tętnicze, nadczynność tarczycy, niedoczynność tarczycy, niewydolność nadnerczy, niewydolność serca, opryszczka oczna, oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, osteoporoza, ostra miopatia, ostre zapalenie trzustki, przełom nadnerczowy, reakcja alergiczna, reakcja anafilaktyczna, skurcz oskrzeli, wstrząs septyczny, zaburzenie czynności nerek, zaburzenie psychiczne, zaćma podtorebkowa tylna, zahamowanie wzrostu, zakrzepica, zapalenie trzustki, zastoinowa niewydolność serca, zespół Cushinga, zespół odstawienia steroidów - Leksykon leków
Działania niepożądane – Hydrokortyzon Allefin Max 10 mg/g
Stosowanie miejscowe kremów zawierających hydrokortyzonu octan, zwłaszcza przez okres przekraczający 14 dni, wiąże się z licznymi działaniami niepożądanymi, głównie dermatologicznymi. Do najczęstszych należą zanikowe zapalenie skóry, zapalenie mieszków włosowych, opóźnienie gojenia ran, trądzik posteroidowy, zaczerwienienie oraz nadmierna suchość skóry. Długotrwała terapia może również prowadzić do rozstępów, plamicy posteroidowej, alergii kontaktowej, nadmiernego owłosienia, wybroczyn oraz zapalenia okołoocznego. Ponadto, hydrokortyzon zwiększa ryzyko infekcji bakteryjnych, grzybiczych (dermatofitozy, kandydozy) oraz wirusowych (np. aktywacja opryszczki), a także wtórnych zakażeń na zmienionej skórze. W zakresie naczyń krwionośnych obserwuje się powierzchowne rozszerzenie naczyń i wybroczyny. Szczególną ostrożność należy zachować przy stosowaniu w okolicy oczu, gdzie możliwe są poważne powikłania okulistyczne, takie jak jaskra i zaćma, a także nieostre widzenie (częstość ≥1/1000 do <1/100).
alergia kontaktowa, ciśnienie wewnątrzgałkowe, cukromocz, działanie immunosupresyjne, hiperglikemia, hirsutyzm, hydrokortyzon octan, jaskra, kandydoza, nadkażenie bakteryjne, opatrunek okluzyjny, opóźnione gojenie ran, plamica posteroidowa, rozstępy, supresja osi HPA, teleangiektazja, trądzik posteroidowy, wybroczyny, zaćma, zakażenie grzybicze, zakażenie wirusowe, zanikowe zapalenie skóry, zapalenie mieszków włosowych, zapalenie okołooczne, zapalenie okołoustne, zespół Cushinga - Leksykon substancji czynnych
Dezoni – Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Dezonid, będący kortykosteroidem stosowanym miejscowo w stężeniu 1 mg/g (produkt Locatop), wymaga szczególnej ostrożności podczas terapii, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu na skórę twarzy, gdzie może wywołać steroidowe zapalenie skóry z efektem z odbicia po odstawieniu. Zaleca się stopniowe odstawianie preparatu, aby zminimalizować ryzyko reakcji z odstawienia. Stosowanie na dużych powierzchniach skóry lub pod opatrunkiem okluzyjnym zwiększa ryzyko ogólnoustrojowego wchłaniania, co u dzieci może prowadzić do zespołu Cushinga i opóźnienia wzrostu. Nagłe przerwanie terapii może skutkować ostrą niewydolnością nadnerczy. Ponadto, zarówno miejscowe, jak i ogólnoustrojowe stosowanie dezonidu może powodować zaburzenia widzenia, w tym zaćmę, jaskrę oraz rzadkie schorzenia jak centralna chorioretinopatia surowicza (CSCR), co wymaga konsultacji okulistycznej w przypadku wystąpienia objawów.
centralna chorioretinopatia surowicza, dezonid, efekt z odbicia, jaskra, kontaktowe zapalenie skóry, kortykosteroid, leczenie przeciwdrobnoustrojowe, łuszczyca, łuszczyca krostkowa, nadciśnienie śródgałkowe, nieostre widzenie, opóźnienie wzrostu, ostra niewydolność nadnerczy, reakcja odstawienna, stopniowe odstawianie leku, zaćma, zespół Cushinga - Leksykon leków
Działania niepożądane – Esotkaleno 2,5 mg
Produkt leczniczy Esotkaleno zawierający prednizon wykazuje szerokie spektrum działań niepożądanych, których częstość i nasilenie są ściśle związane z dawką oraz czasem terapii. W terapii substytucyjnej ryzyko działań niepożądanych jest niskie, natomiast w farmakoterapii mogą wystąpić poważne powikłania, takie jak maskowanie objawów zakażeń, nasilenie lub wznowa zakażeń wirusowych, bakteryjnych, grzybiczych i pasożytniczych, w tym aktywacja węgorczycy. Zaburzenia hematologiczne obejmują leukocytozę, limfopenię, eozynopenię i policytemię. Możliwe są reakcje alergiczne, w tym ciężkie anafilaksje z zaburzeniami rytmu serca, skurczem oskrzeli i zapaścią krążeniową. Długotrwałe stosowanie prednizonu może prowadzić do niedoczynności kory nadnerczy, zespołu Cushinga, zaburzeń elektrolitowych (retencja sodu, hipokaliemia), zaburzeń metabolicznych (cukrzyca, hipercholesterolemia, hipertriglicerydemia), a także zaburzeń psychicznych (depresja, psychozy, myśli samobójcze).
aseptyczna martwica kości, bradykardia, brak miesiączki, depresja, eozynopenia, farmakoterapia, hipercholesterolemia, hipertriglicerydemia, hirsutyzm, impotencja, jaskra, krwawienie z żołądka, leukocytoza, limfopenia, maskowanie objawów zakażenia, miopatia, nadciśnienie tętnicze, niedoczynność kory nadnerczy, nietolerancja glukozy, opóźnione gojenie ran, osteoporoza, owrzodzenie rogówki, padaczka utajona, policytemia, reakcja alergiczna, reakcja anafilaktyczna, rozstępy skórne, rzekomy guz mózgu, skurcz oskrzeli, teleangiektazja, terapia substytucyjna, trądzik różowaty, trądzik steroidowy, twardzina układowa, twardzinowy przełom nerkowy, twarz księżycowata, węgorczyca, wrzód żołądka, wydalanie potasu, zaburzenie wydzielania hormonów płciowych, zaćma, zakrzepica, zanik mięśni, zapalenie naczyń, zapalenie ścięgna, zapalenie trzustki, zapaść krążeniowa, zatrzymanie sodu, zerwanie ścięgna, zespół Cushinga - Leksykon leków
Działania niepożądane – Temozolomide Fair-Med 20 mg
Temozolomid, stosowany głównie w terapii glejaków, wykazuje szerokie spektrum działań niepożądanych, z których najczęstsze to nudności (43%), wymioty (36%), zaparcia, jadłowstręt, bóle głowy, zmęczenie, drgawki oraz wysypka. Ciężkie nudności i wymioty występują u około 4% pacjentów. Kluczowym aspektem bezpieczeństwa jest mielosupresja, w tym neutropenia i trombocytopenia stopnia 3 i 4, obserwowane odpowiednio u 8-19% i 14-19% pacjentów, co może prowadzić do hospitalizacji i przerwania leczenia. Mielosupresja nasila się między dniem 21 a 28 cyklu i ustępuje zwykle w ciągu 1-2 tygodni. U kobiet zaobserwowano wyższą częstość ciężkiej neutropenii (ANC < 0,5 x 10^9/l) i trombocytopenii (< 20 x 10^9/l) w porównaniu do mężczyzn, co wymaga szczególnej uwagi podczas monitorowania terapii.
afazja, białaczka szpikowa, cholestaza, erytrodermia, glejak, glejak wielopostaciowy, gorączka neutropeniczna, granulocyty obojętnochłonne, hiperbilirubinemia, hiperglikemia, jadłowstręt, lek cytotoksyczny, leukopenia, limfopenia, martwica toksyczno-rozpływna naskórka, menorrhagia, mielosupresja, moczówka prosta, neutropenia i trombocytopenia, niedokrwistość, niedokrwistość aplastyczna, pancytopenia, polekowa reakcja z eozynofilią, posocznica, reakcja alergiczna, reakcja anafilaktyczna, rumień wielopostaciowy, śródmiąższowe zapalenie płuc, temozolomid, wybroczyny, zakażenie CMV, zakażenie oportunistyczne, zakrzepica żył głębokich, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie płuc PCP, zator tętnicy płucnej, zespół Cushinga, zespół mielodysplastyczny, zespół Stevensa-Johnsona, zwłóknienie płuc - Leksykon leków
Działania niepożądane – Miflonide Breezhaler 200 mcg
Miflonide Breezhaler zawierający budezonid w dawkach 200 µg lub 400 µg na inhalację może wywoływać działania niepożądane o różnej częstości i nasileniu, sklasyfikowane według systemu MedDRA. Najczęściej obserwuje się kandydozę jamy ustnej i gardła oraz zapalenie płuc u pacjentów z POChP. Często występują także objawy podrażnienia dróg oddechowych, takie jak dysfonia, kaszel, chrypka i podrażnienie gardła, które można łagodzić płukaniem jamy ustnej po inhalacji. Rzadziej pojawiają się reakcje nadwrażliwości (wysypka, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, reakcje anafilaktyczne), zaburzenia endokrynologiczne (zahamowanie czynności kory nadnerczy, opóźnienie wzrostu u dzieci, zespół Cushinga), a także zmiany w obrębie oka, takie jak zaćma (niezbyt często) i jaskra (rzadko). Wśród zaburzeń psychicznych odnotowano niepokój i depresję (niezbyt często), nerwowość i zmiany zachowania (rzadko), a także zaburzenia snu i agresję (częstość nieznana). Skurcze i drżenia mięśniowe występują niezbyt często, natomiast zmniejszenie gęstości mineralnej kości jest rzadkim, ale istotnym działaniem niepożądanym przy długotrwałym stosowaniu.
budezonid, ciśnienie wewnątrzgałkowe, dysfonia, gęstość mineralna kości, glikokortykosteroid, glikokortykosteroid wziewny, jaskra, kandydoza jamy ustnej, kontaktowe zapalenie skóry, obrzęk naczynioruchowy, osteoporoza, paradoksalny skurcz oskrzeli, podrażnienie gardła, przewlekła obturacyjna choroba płuc, reakcja anafilaktyczna, reakcja nadwrażliwości, skurcz mięśni, skurcz oskrzeli, system MedDRA, uszkodzenie nerwu wzrokowego, wylew podskórny, zaćma, zahamowanie kory nadnerczy, zapalenie płuc, zespół Cushinga - Leksykon substancji czynnych
Flutykazon – Działania niepożądane
Flutykazon propionian, będący kortykosteroidem stosowanym w leczeniu astmy oskrzelowej, POChP oraz alergicznego nieżytu nosa, wykazuje wysoką skuteczność, jednak jego stosowanie wiąże się z licznymi działaniami niepożądanymi. Najczęściej obserwuje się kandydozę jamy ustnej i gardła, zapalenie płuc i oskrzeli u pacjentów z POChP oraz zapalenie części nosowej gardła i krwawienia z nosa przy stosowaniu donosowym. Działania niepożądane o charakterze ogólnoustrojowym, takie jak zespół Cushinga, zahamowanie czynności kory nadnerczy, zahamowanie wzrostu u dzieci i młodzieży oraz zmniejszenie gęstości mineralnej kości, występują rzadko, ale są istotne klinicznie. Częstość występowania hipokaliemii jest wysoka, zwłaszcza w terapii skojarzonej z beta-2-mimetykami, a hiperglikemia pojawia się niezbyt często. Działania niepożądane ze strony układu nerwowego obejmują bardzo często bóle głowy oraz niezbyt często drżenia, a u dzieci mogą wystąpić zmiany zachowania i zaburzenia snu.
alergiczny nieżyt nosa, astma oskrzelowa, ból głowy, cechy cushingoidalne, choroba niedokrwienna serca, chrypka, częstoskurcz nadkomorowy, działanie immunosupresyjne, flutykazon propionian, hiperglikemia, hipokaliemia, infekcja oportunistyczna, jaskra, kandydoza jamy ustnej, kandydoza przełyku, kołatanie serca, kortykosteroid, krwawienie z nosa, kurcz mięśni, migotanie przedsionków, nieostre widzenie, obrzęk naczynioruchowy, osteoporoza, owrzodzenie błony śluzowej nosa, paradoksalny skurcz oskrzeli, perforacja przegrody nosowej, pleśniawki, POChP, przewlekła obturacyjna choroba płuc, reakcja anafilaktyczna, reakcja nadwrażliwości, skurcz dodatkowy, skurcz oskrzeli, tachykardia, wstrząs anafilaktyczny, zaburzenie psychiczne, zaburzenie rytmu serca, zaćma, zahamowanie czynności kory nadnerczy, zapalenie części nosowej gardła, zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc, zapalenie zatok, zespół Cushinga, złamanie pourazowe, zmniejszenie gęstości mineralnej kości - Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Comboterol
Comboterol, będący kombinacją salmeterolu i flutykazonu propionianu, nie jest wskazany do leczenia ostrych zaostrzeń astmy, gdzie preferowane są szybko działające leki rozszerzające oskrzela. Leczenie nie powinno być rozpoczynane podczas zaostrzenia lub nagłego pogorszenia astmy. W trakcie terapii należy monitorować pacjentów pod kątem pogorszenia kontroli choroby, zwiększonego zapotrzebowania na leki doraźne oraz objawów paradoksalnego skurczu oskrzeli, które wymagają natychmiastowego odstawienia leku i zastosowania alternatywnego leczenia. Szczególną ostrożność zaleca się u pacjentów z chorobami układu krążenia, zaburzeniami rytmu serca, cukrzycą, nadczynnością tarczycy oraz hipokaliemią, ze względu na ryzyko nasilenia tych stanów. Działania niepożądane β2-mimetyków obejmują drżenia mięśni, kołatanie serca i bóle głowy, natomiast flutykazon propionian może powodować ogólnoustrojowe efekty kortykosteroidowe, takie jak zespół Cushinga, zahamowanie czynności kory nadnerczy, zmniejszenie gęstości mineralnej kości, zaćmę, jaskrę oraz objawy psychiczne, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu dużych dawek (500-1000 µg).
astma oskrzelowa, ciśnienie wewnątrzgałkowe, cushingoidalne rysy twarzy, częstoskurcz nadkomorowy, drżenie mięśni, działanie ogólnoustrojowe, flutykazonu propionian, gruźlica płuc, hipoglikemia, hipokaliemia, inhibitor CYP3A, jaskra, kołatanie serca, kortykosteroid, leczenie przeciwinfekcyjne, lek rozszerzający oskrzela, migotanie przedsionków, nadczynność tarczycy, niedociśnienie tętnicze, niewydolność kory nadnerczy, osteoporoza, ostry objaw astmy, paradoksalny skurcz oskrzeli, przełom nadnerczowy, rytonawir, salmeterol, zaburzenie rytmu serca, zaćma, zahamowanie czynności kory nadnerczy, zakażenie dróg oddechowych, zaostrzenie astmy, zespół Cushinga - Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Oxycort
Oxycort w postaci aerozolu zawiera 9,30 mg oksytetracykliny chlorowodorku oraz 3,10 mg hydrokortyzonu w 1 g zawiesiny i jest przeznaczony wyłącznie do stosowania miejscowego na skórę. Podczas aplikacji należy unikać wdychania, kontaktu z oczami i błonami śluzowymi. Terapia powinna być monitorowana pod kątem skuteczności i działań niepożądanych; w przypadku braku poprawy po 7 dniach lub wystąpienia podrażnienia skóry, leczenie należy przerwać. Należy unikać długotrwałego stosowania, aplikacji na rozległe powierzchnie skóry oraz stosowania pod opatrunkami okluzyjnymi, aby zapobiec powikłaniom dermatologicznym, takim jak zanik naskórka, rozstępy oraz nadkażenia, a także ograniczyć ryzyko ogólnoustrojowego wchłaniania hydrokortyzonu i związanych z tym działań niepożądanych.
Candida, działanie przeciwbakteryjne, fotodermatoza, glikozuria, hiperglikemia, hydrokortyzon, kortykosteroid, kortyzol, lekooporność, nadkażenie, nadkażenie grzybicze, nadwrażliwość, oksytetracyklina, oksytetracyklina chlorowodorek, opatrunek okluzyjny, oś podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowa, podrażnienie skóry, promieniowanie ultrafioletowe, rozstępy, terapia przeciwbakteryjna, terapia przeciwgrzybicza, zanik naskórka, zespół Cushinga