Przedawkowanie
Hydrokortyzon

Przedawkowanie hydrokortyzonu – wprowadzenie

Hydrokortyzon jest syntetycznym glikokortykosteroidem o działaniu przeciwzapalnym, przeciwalergicznym i immunosupresyjnym, stosowanym w leczeniu wielu schorzeń. Występuje w różnych postaciach farmaceutycznych: doustnej, parenteralnej oraz do stosowania miejscowego na skórę, błony śluzowe, oczy i uszy. Bezpieczeństwo jego stosowania zależy od drogi podania, dawki, czasu terapii oraz stanu pacjenta. Niniejszy artykuł koncentruje się na aspektach przedawkowania substancji i związanych z tym zagrożeniach.^{1 2}

Ostre przedawkowanie hydrokortyzonu

Ostre przedawkowanie hydrokortyzonu, nawet w przypadku podania dużych ilości substancji, rzadko stanowi istotny problem kliniczny. Nie zgłaszano przypadków ostrej toksyczności lub zgonów bezpośrednio wynikających z jednorazowego przedawkowania glikokortykosteroidów.^{3 4}

W przypadku niektórych postaci leku prawdopodobieństwo ostrego przedawkowania jest znikome. Przykładowo, dla produktu Atecortin (krople do oczu i uszu) nie istnieje prawdopodobieństwo ostrego przedawkowania.⁵

W przypadku preparatów do stosowania miejscowego, jak Fusacid H (krem) przedawkowanie jest mało prawdopodobne, jednak może zwiększać ryzyko miejscowych i ogólnoustrojowych działań niepożądanych.⁶

Objawy ostrego przedawkowania

Przy ostrym przedawkowaniu hydrokortyzonu mogą wystąpić lub nasilić się istniejące wcześniej stany patologiczne, takie jak:⁷

• Wrzody przewodu pokarmowego
• Zaburzenia równowagi elektrolitowej
• Zakażenia
• Obrzęki

⁸

Postępowanie w przypadku ostrego przedawkowania

W przypadku ostrego przedawkowania hydrokortyzonu nie istnieje specyficzne antidotum. Należy zastosować leczenie objawowe i podtrzymujące.^{9 10}

Hydrokortyzon może być usuwany z organizmu za pomocą dializy.^{11 12 13}

W przypadku reakcji anafilaktycznych i nadwrażliwości, w zależności od ich nasilenia, można zastosować leki przeciwhistaminowe, a jeżeli wskazane, również adrenalinę.^{14 15 16}

W razie przypadkowego doustnego połknięcia czopków zawierających hydrokortyzon (np. przez dzieci), mogą wystąpić dolegliwości żołądkowo-jelitowe (ból brzucha, nudności), a w takim przypadku lekarz może rozważyć wykonanie płukania żołądka lub wywołanie wymiotów.^{17 18 19}

Przewlekłe przedawkowanie hydrokortyzonu

Przewlekłe stosowanie dużych dawek hydrokortyzonu lub długotrwałe nieprawidłowe stosowanie miejscowe preparatów zawierających hydrokortyzon stanowi większe zagrożenie kliniczne niż ostre przedawkowanie. Przewlekłe przedawkowanie może prowadzić do rozwoju poważnych działań niepożądanych, charakterystycznych dla nadmiaru glikokortykosteroidów w organizmie.^{20 21}

Czynniki ryzyka przewlekłego przedawkowania

Do głównych czynników ryzyka przewlekłego przedawkowania preparatów zawierających hydrokortyzon należą:^{22 23 24}

• Długotrwałe stosowanie preparatów zawierających hydrokortyzon
• Stosowanie na duże powierzchnie skóry
• Aplikacja pod opatrunkami okluzyjnymi
• Stosowanie na uszkodzoną skórę, co zwiększa wchłanianie substancji
• Nadmierne dawkowanie
• Stosowanie u dzieci (zwiększone ryzyko z uwagi na większy stosunek powierzchni ciała do masy)

^{25 26}

Objawy przewlekłego przedawkowania

Przewlekłe nadmierne stosowanie hydrokortyzonu może prowadzić do rozwoju szeregu objawów systemowych związanych z długotrwałą nadmierną ekspozycją na glikokortykosteroidy.^{27 28 29}

W przypadku preparatów złożonych, zawierających hydrokortyzon oraz inne substancje czynne (np. Chlorchinaldin H, Oxycort), możliwe jest wystąpienie objawów niepożądanych związanych również z pozostałymi składnikami leku.^{30 31}

Postępowanie w przypadku przewlekłego przedawkowania

W przypadku przewlekłego przedawkowania hydrokortyzonu kluczowe jest:^{32 33}

• Stopniowe odstawianie leku – nagłe przerwanie podawania może prowadzić do ostrej niewydolności kory nadnerczy. Konieczne jest ostrożne zmniejszanie dawkowania przez wymagany okres
• Monitorowanie funkcji nadnerczy podczas redukcji dawki
• Leczenie objawowe istniejących powikłań (np. nadciśnienia, hiperglikemii)
• W przypadku miejscowego stosowania produktów – przerwanie terapii lub zastosowanie słabiej działających kortykosteroidów
• Możliwe zastosowanie dializy w celu usunięcia hydrokortyzonu z organizmu w ciężkich przypadkach

^{34 35 36}

Specyficzne sytuacje przedawkowania w zależności od drogi podania

Przedawkowanie przy miejscowym stosowaniu

Przy stosowaniu miejscowym preparatów z hydrokortyzonem (maści, kremy, aerozole) ryzyko przedawkowania i działań ogólnoustrojowych wzrasta w przypadku:^{37 38}

• Aplikacji na duże obszary skóry
• Stosowania na uszkodzoną skórę (przerwana bariera naskórkowa)
• Używania opatrunków okluzyjnych
• Długotrwałego stosowania
• Stosowania u dzieci (większy stosunek powierzchni ciała do masy)

³⁹

W przypadku miejscowego przedawkowania związanego z przedłużającym się podrażnieniem oka, należy przepłukać oko jałową wodą.⁴⁰

Długotrwałe przedawkowanie produktów ocznych może wywołać nadciśnienie w oku. W takim przypadku konieczne jest przerwanie leczenia.⁴¹

Przedawkowanie przy systemowym stosowaniu

Przy doustnym lub parenteralnym podawaniu hydrokortyzonu, ostre przedawkowanie zdarza się rzadko, natomiast istotne jest zagrożenie związane z przewlekłym stosowaniem dużych dawek.^{42 43}

Istotnym ryzykiem przewlekłego przedawkowania jest supresja czynności nadnerczy, która przy nagłym odstawieniu leku może prowadzić do ostrej niewydolności kory nadnerczy, stanu zagrożenia życia.⁴⁴

Przedawkowanie u szczególnych grup pacjentów

Dzieci

Dzieci są szczególnie narażone na skutki przedawkowania hydrokortyzonu ze względu na większy stosunek powierzchni ciała do masy, co zwiększa wchłanianie miejscowo stosowanych preparatów. Dodatkowo, u dzieci występuje zwiększone ryzyko hamowania wzrostu i rozwoju w wyniku przewlekłego przedawkowania.^{45 46 47}

Pacjenci z chorobami współistniejącymi

Pacjenci z istniejącymi schorzeniami, takimi jak wrzody żołądka, zaburzenia równowagi elektrolitowej, zakażenia czy obrzęki, mogą doświadczyć nasilenia tych stanów w przypadku przedawkowania hydrokortyzonu.⁴⁸

Postępowanie diagnostyczne w przypadku podejrzenia przedawkowania

W przypadku podejrzenia przedawkowania hydrokortyzonu wskazane jest przeprowadzenie następujących badań diagnostycznych:

• Pomiar stężenia kortyzolu w surowicy krwi
• Test stymulacji ACTH (ocena funkcji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza)
• Badanie poziomu glukozy we krwi i moczu
• Kontrola ciśnienia tętniczego
• Ocena równowagi elektrolitowej
• W przypadku długotrwałego stosowania – badanie gęstości mineralnej kości

W przypadku stwierdzenia przedawkowania konieczne jest wdrożenie odpowiedniego postępowania terapeutycznego, obejmującego stopniowe odstawianie leku i leczenie objawowe występujących powikłań.^{49 50 51}