Właściwości farmakodynamiczne
Hydrokortyzon

Właściwości farmakodynamiczne hydrokortyzonu

Hydrokortyzon (kortyzol) jest glikokortykosteroidem naturalnie wydzielanym przez korę nadnerczy, który stanowi podstawowy kortykosteroid w organizmie ludzkim. Stosowany jest zarówno jako lek o działaniu ogólnoustrojowym, jak i miejscowym, w różnych postaciach farmaceutycznych i wskazaniach terapeutycznych.^{1 2}

Klasyfikacja farmakologiczna

Hydrokortyzon należy do grupy glikokortykosteroidów, które są steroidami kory nadnerczy o działaniu przeciwzapalnym. W zależności od postaci farmaceutycznej i zastosowania, hydrokortyzon jest klasyfikowany w różnych grupach farmakoterapeutycznych:^{3 4}

• Zastosowanie ogólnoustrojowe: kod ATC: H02AB09 – glikokortykosteroidy do stosowania ogólnego
• Zastosowanie dermatologiczne: kod ATC: D07AA02 – kortykosteroidy o słabym działaniu do stosowania miejscowego (grupa I)
• W połączeniach z antybiotykami: kod ATC: D07CA01 – kortykosteroidy o słabym działaniu w połączeniu z antybiotykami
• Zastosowanie okulistyczne: kod ATC: S01BA02 – kortykosteroidy proste

^{5 6}

Siła działania w porównaniu do innych glikokortykosteroidów

Siła działania hydrokortyzonu jest punktem odniesienia dla innych glikokortykosteroidów. W porównaniu z innymi glikokortykosteroidami, hydrokortyzon wykazuje zarówno działanie glikokortykoidowe, jak i mineralokortykoidowe.⁷

⁸

W zależności od postaci farmaceutycznej i modyfikacji chemicznej cząsteczki, hydrokortyzon może wykazywać różną siłę działania:⁹

• Hydrokortyzon i octan hydrokortyzonu – glikokortykosteroidy o słabym działaniu (grupa I)
• Maślan hydrokortyzonu (17-maślan hydrokortyzonu) – glikokortykosteroid o umiarkowanie silnym działaniu (grupa II)

¹⁰

Mechanizm działania hydrokortyzonu

Działanie na poziomie komórkowym

Mechanizm działania hydrokortyzonu na poziomie komórkowym obejmuje sekwencję zdarzeń prowadzących do regulacji ekspresji genów i syntezy specyficznych białek:^{11 12}

1. Przenikanie przez błonę komórkową – hydrokortyzon, dzięki swojej lipofilności, swobodnie przenika przez błonę komórkową do wnętrza komórki
2. Wiązanie z receptorem – w cytoplazmie łączy się ze swoistymi receptorami glikokortykosteroidowymi
3. Translokacja do jądra – kompleks hydrokortyzon-receptor przemieszcza się do jądra komórkowego
4. Interakcja z DNA – w jądrze kompleks wiąże się z chromatyną (DNA)
5. Regulacja ekspresji genów – poprzez stymulację transkrypcji mRNA
6. Synteza białek – indukcja syntezy specyficznych białek i enzymów, które regulują różne procesy metaboliczne i odpowiadają za działania farmakologiczne hydrokortyzonu

¹³

Hamowanie kaskady kwasu arachidonowego

Kluczowym elementem przeciwzapalnego działania hydrokortyzonu jest wpływ na kaskadę kwasu arachidonowego:^{14 15}

• Indukuje syntezę lipokortyny (specyficznego inhibitora fosfolipazy A2)
• Hamuje aktywność fosfolipazy A2, zapobiegając uwolnieniu kwasu arachidonowego z fosfolipidów błonowych
• W konsekwencji blokuje syntezę mediatorów zapalenia:
  • Prostaglandyn
  • Leukotrienów
  • Tromboksanów (SRS-A)

¹⁶

Wpływ na układ immunologiczny

Hydrokortyzon wywiera złożony wpływ na układ immunologiczny, wykazując działanie immunomodulujące i immunosupresyjne:¹⁷

• Wpływ na komórki układu immunologicznego:
  • Zmniejsza liczbę limfocytów, monocytów i granulocytów kwasochłonnych (eozynofilów)
  • Hamuje aktywność immunogenną limfocytów T, komórek Langerhansa i makrofagów
• Wpływ na mediatory reakcji immunologicznych:
  • Blokuje zależne od IgE wydzielanie histaminy
  • Hamuje syntezę i uwalnianie kluczowych cytokin prozapalnych:
    • Interferonu γ
    • Czynnika martwicy nowotworu TNF-α
    • Czynnika stymulującego tworzenie kolonii granulocytów i makrofagów (GM-CSF)
    • Interleukin IL-1, IL-2, IL-3, IL-6

^{18 19}

Działanie farmakodynamiczne hydrokortyzonu

Spektrum działania terapeutycznego

Hydrokortyzon wykazuje szeroki zakres działań farmakodynamicznych, które stanowią podstawę jego zastosowania w różnych schorzeniach:²⁰

• Działanie przeciwzapalne – hamuje rozwój objawów zapalenia, nie wpływając na jego przyczynę, hamuje działanie hialuronidazy
• Działanie przeciwalergiczne – ogranicza reakcje nadwrażliwości
• Działanie przeciwświądowe – zmniejsza świąd towarzyszący stanom zapalnym skóry
• Działanie obkurczające naczynia krwionośne – zmniejsza przepuszczalność naczyń włosowatych i redukuje obrzęk
• Działanie przeciwwstrząsowe – stosowane w leczeniu wstrząsu anafilaktycznego
• Działanie immunosupresyjne – hamuje odpowiedź immunologiczną

^{21 22}

W przypadku stosowania miejscowego na skórę, hydrokortyzon wykazuje trzy główne działania: przeciwzapalne, przeciwświądowe i obkurczające naczynia krwionośne.^{23 24}

W zastosowaniu okulistycznym, hydrokortyzon powoduje resorpcję nacieków rogówki i zmian bliznowatych, zblednięcie gałki ocznej, zanik świądu i światłowstrętu.²⁵

Działanie metaboliczne

Hydrokortyzon wywiera istotny wpływ na procesy metaboliczne organizmu:²⁶

• Wpływ na metabolizm węglowodanów:
  • Zwiększa stężenie glukozy we krwi
• Wpływ na metabolizm białek:
  • Przyspiesza rozpad białek
  • Hamuje syntezę białek
• Wpływ na gospodarkę wodno-elektrolitową:
  • Powoduje zatrzymanie sodu i wody w organizmie
  • Zwiększa wydalanie potasu z moczem
• Wpływ na metabolizm wapnia:
  • Nasila resorpcję wapnia z kości, co może prowadzić do rozwoju osteoporozy
  • Zmniejsza wchłanianie jonów wapniowych z przewodu pokarmowego
  • Zwiększa wydalanie wapnia z moczem
• Wpływ na wzrost:
  • Hamuje wzrost u dzieci przy długotrwałym stosowaniu

^{27 28}

Wpływ na oś podwzgórze-przysadka-nadnercza

Hydrokortyzon, zwłaszcza przy stosowaniu systemowym, wpływa na funkcjonowanie osi podwzgórze-przysadka-nadnercza:²⁹

• Blokuje wydzielanie hormonu adrenokortykotropowego (ACTH) przez przysadkę
• Długotrwałe stosowanie może prowadzić do rozwoju niewydolności kory nadnerczy

³⁰

Formy farmaceutyczne i zastosowanie hydrokortyzonu

Postacie hydrokortyzonu i ich właściwości

Hydrokortyzon występuje w różnych postaciach chemicznych, które mogą różnić się właściwościami farmakodynamicznymi:^{31 32}

• Hydrokortyzon (kortyzol) – naturalna postać hormonu
• Octan hydrokortyzonu – syntetyczny kortykosteroid o słabym działaniu przeciwzapalnym
• Maślan hydrokortyzonu (17-maślan hydrokortyzonu) – syntetyczny kortykosteroid o umiarkowanie silnym działaniu przeciwzapalnym
• Sodu bursztynian hydrokortyzonu – forma stosowana w preparatach do wstrzykiwań, dobrze rozpuszczalna w wodzie
• Hydrokortyzonu sodu fosforan – stosowany m.in. w kroplach do oczu

^{33 34}

Formy farmaceutyczne i drogi podania

Hydrokortyzon jest dostępny w różnych postaciach farmaceutycznych, które umożliwiają jego stosowanie różnymi drogami:^{35 36}

• Formy doustne:
  • Tabletki (np. 10 mg, 20 mg)
• Formy parenteralne:
  • Proszek i rozpuszczalnik do sporządzania roztworu do wstrzykiwań/do infuzji (np. 25 mg, 100 mg)
• Formy dermatologiczne:
  • Krem (np. 5 mg/g, 10 mg/g)
  • Maść (np. 5 mg/g, 10 mg/g)
  • Aerozol na skórę (np. 1,372 mg/g)
  • Płyn/roztwór na skórę (np. 1 mg/ml)
  • Emulsja (np. 1 mg/g)
• Formy okulistyczne:
  • Krople do oczu w postaci roztworu (np. 3,35 mg/ml)
  • Krople do oczu w postaci zawiesiny
• Formy otologiczne:
  • Krople do uszu
• Formy rektalne:
  • Czopki
  • Maść doodbytnicza

^{37 38 39}

Preparaty złożone z hydrokortyzonem

Hydrokortyzon występuje również w preparatach złożonych, gdzie jest połączony z innymi substancjami czynnymi, takimi jak:^{40 41}

• Antybiotyki:
  • Oksytetracyklina (np. Atecortin, Oxycort)
  • Neomycyna (np. Pimafucort, Proktosedon)
  • Kwas fusydynowy (np. Fusacid H)
• Leki przeciwgrzybicze:
  • Natamycyna (np. Pimafucort)
  • Chlorochinaldol (np. Chlorchinaldin H)
• Leki przeciwbakteryjne:
  • Polimyksyna B (np. Atecortin)
• Środki miejscowo znieczulające:
  • Cynchokaina (np. Proktosedon)
• Inne:
  • Eskulina (np. Proktosedon)
  • Zawiesina bakteryjna Escherichia coli (np. Posterisan H)

^{42 43 44}

Połączenie hydrokortyzonu z innymi substancjami czynnymi pozwala na rozszerzenie spektrum działania preparatu i jednoczesne leczenie różnych objawów chorobowych.^{45 46}

W przypadku preparatów złożonych stosowanych w dermatologii, hydrokortyzon łagodzi objawy stanu zapalnego, podczas gdy pozostałe składniki zwalczają jego przyczynę (bakterie, grzyby).⁴⁷

Szczegółowe właściwości farmakodynamiczne wg dróg podania

Stosowanie ogólnoustrojowe

Przy podaniu ogólnoustrojowym (doustnym lub parenteralnym) hydrokortyzon wykazuje pełne spektrum działań glikokortykosteroidów:⁴⁸

• Działanie przeciwzapalne, przeciwalergiczne i immunosupresyjne
• Wpływ na metabolizm węglowodanów, białek i tłuszczów
• Działanie na gospodarkę wodno-elektrolitową
• Wpływ na układ sercowo-naczyniowy
• Oddziaływanie na ośrodkowy układ nerwowy

⁴⁹

Dla preparatów przeznaczonych do podania parenteralnego (Corhydron, Hydrocortison VUAB, Hydrocortisone Momaja, Hydrocortisone Pharmis), szczególnie istotna jest ich szybkość działania. Po dożylnym wstrzyknięciu bursztynianu sodowego hydrokortyzonu widoczne działanie pojawia się w ciągu godziny.⁵⁰

Stosowanie dermatologiczne

Przy stosowaniu miejscowym na skórę, właściwości farmakodynamiczne hydrokortyzonu są bardziej ograniczone i koncentrują się głównie na trzech podstawowych działaniach:⁵¹

• Działanie przeciwzapalne – hamuje rozwój objawów zapalenia, nie wpływając na jego przyczynę
• Działanie przeciwświądowe – zmniejsza świąd towarzyszący stanom zapalnym skóry
• Działanie obkurczające naczynia krwionośne – zmniejsza przekrwienie i obrzęk

⁵²

Preparaty hydrokortyzonu do stosowania miejscowego na skórę (Dermocort, Hydrocortisonum Aflofarm, Hydrocortisonum AFP, Hydrocortisonum Amara, Hydrocortisonum oceanic, Hydrocortisonum Ziaja, Hydrokortyzon Allefin, Hydrokortyzon Allefin Max, Maxicortan) są klasyfikowane jako kortykosteroidy o słabym działaniu (grupa I), co zmniejsza ryzyko wystąpienia działań niepożądanych charakterystycznych dla silniejszych kortykosteroidów.⁵³

Natomiast preparaty zawierające maślan hydrokortyzonu (Laticort, Locoid, Locoid Crelo) są klasyfikowane jako kortykosteroidy o umiarkowanie silnym działaniu (grupa II).^{54 55}

Stosowanie okulistyczne

Przy stosowaniu w postaci kropli do oczu, hydrokortyzon wykazuje właściwości przeciwzapalne w obrębie gałki ocznej i adneksów oka:^{56 57}

• Działanie przeciwzapalne
• Działanie przeciwalergiczne
• Działanie przeciwwysiękowe

Stosowany w chorobach oczu hydrokortyzon powoduje:⁵⁸

• Resorpcję nacieków rogówki
• Resorpcję zmian bliznowatych
• Zblednięcie gałki ocznej
• Zanik świądu
• Zanik światłowstrętu

Stosowanie doodbytnicze

W przypadku preparatów doodbytniczych (czopki, maści doodbytnicze), hydrokortyzon wykazuje działanie miejscowe w obrębie odbytu i końcowego odcinka jelita grubego:^{59 60}

• Działanie przeciwzapalne – hamuje uwalnianie enzymów lizosomalnych, migrację komórek zapalnych i syntezę mediatorów zapalenia
• Działanie przeciwświądowe – zmniejsza świąd towarzyszący chorobom odbytu
• Działanie przeciwobrzękowe – powoduje skurcz naczyń i zmniejszenie przepuszczalności naczyń
• Działanie przeciwalergiczne – zmniejsza reakcje nadwrażliwości

W preparatach złożonych, jak Posterisan H czy Proktosedon, działanie hydrokortyzonu jest uzupełniane przez inne substancje czynne, co pozwala na kompleksowe leczenie dolegliwości w obrębie odbytu.⁶¹