Działania niepożądane
Hydrokortyzon

Działania niepożądane hydrokortyzonu

Hydrokortyzon jest glikokortykosteroidem o działaniu przeciwzapalnym, przeciwalergicznym i immunosupresyjnym, który jest stosowany w różnych postaciach farmaceutycznych. Działania niepożądane tej substancji mogą różnić się w zależności od drogi podania, dawki oraz czasu trwania terapii. Szczególnie istotne jest uwzględnienie ryzyka wystąpienia działań ogólnoustrojowych przy stosowaniu miejscowym na rozległe powierzchnie lub podczas długotrwałej terapii.¹²

Działania niepożądane ogólnoustrojowe

Ogólnoustrojowe działania niepożądane hydrokortyzonu mogą wystąpić szczególnie podczas długotrwałego stosowania, przy podawaniu wysokich dawek lub aplikacji na dużą powierzchnię skóry. W takich przypadkach może dojść do zahamowania czynności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, co prowadzi do potencjalnie poważnych konsekwencji zdrowotnych.³

Zaburzenia endokrynologiczne

Wśród najpoważniejszych działań niepożądanych należy wymienić zaburzenia endokrynologiczne, które obejmują:⁴

• Zespół Cushinga
• Zahamowanie wzrostu u dzieci
• Wtórne zahamowanie czynności osi przysadkowo-nadnerczowej
• Zaburzenia miesiączkowania
• Zmniejszenie tolerancji węglowodanów
• Ujawnienie się utajonej cukrzycy
• Wzrost zapotrzebowania na insulinę lub doustne leki przeciwcukrzycowe u chorych na cukrzycę

⁵

Zaburzenia metabolizmu

Hydrokortyzon może powodować zaburzenia metaboliczne, takie jak:⁶⁷

• Ujemny bilans azotowy spowodowany nasilonym katabolizmem białek
• Kwasica metaboliczna
• Zatrzymywanie sodu i płynów
• Zasadowica hipokaliemiczna
• Dyslipidemia
• Zwiększenie masy ciała
• Zwiększenie apetytu

⁸⁹

Zaburzenia układu krążenia

W zakresie układu krążenia hydrokortyzon może powodować:¹⁰¹¹

• Arytmie lub zmiany EKG związane z niedoborem potasu
• Omdlenia
• Nasilenie nadciśnienia tętniczego
• Pęknięcie serca jako konsekwencja niedawno przebytego zawału serca
• Nagłe zatrzymanie krążenia
• Kardiomiopatia przerostowa u wcześniaków
• Zakrzepy z zatorami
• Zatory tłuszczowe
• Hipercholesterolemia
• Przyspieszona miażdżyca naczyń
• Martwicze zapalenie naczyń
• Zakrzepowe zapalenie żył

¹²¹³

Zaburzenia układu immunologicznego

Hydrokortyzon może wpływać na układ immunologiczny powodując:¹⁴¹⁵

• Reakcje anafilaktyczne
• Nadwrażliwość
• Maskowanie objawów zakażenia
• Zwiększoną podatność na infekcje

¹⁶¹⁷

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

W zakresie układu mięśniowo-szkieletowego obserwuje się:¹⁸

• Jałową martwicę głowy kości udowej i ramiennej
• Osłabienie mięśni
• Miopatię posteroidową
• Utratę masy mięśniowej
• Osteoporozę
• Złamania patologiczne, w tym kompresyjne złamania kręgosłupa
• Zerwanie ścięgna

¹⁹²⁰

Zaburzenia psychiczne i neurologiczne

Hydrokortyzon może powodować różnorodne zaburzenia psychiczne i neurologiczne:²¹²²

• Zawroty i bóle głowy
• Omamy
• Psychozy
• Euforia
• Zmiany nastroju
• Objawy rzekomego guza mózgu (zwiększenie ciśnienia wewnątrzczaszkowego z tarczą zastoinową)
• Napady drgawek
• Zapalenie nerwów
• Parestezje
• Bezsenność
• Drażliwość

²³²⁴

Zaburzenia oka

W przypadku narządu wzroku hydrokortyzon może wywoływać:²⁵

• Zwiększenie ciśnienia śródgałkowego
• Jaskrę wtórną
• Wytrzeszcz
• Uszkodzenie nerwu wzrokowego
• Zaćmę podtorebkową tylnej części soczewki
• Nieostre widzenie

²⁶

Zaburzenia żołądka i jelit

W obrębie układu pokarmowego hydrokortyzon może powodować:²⁷

• Nudności i wymioty
• Utratę łaknienia (anoreksję)
• Zwiększony apetyt
• Biegunkę lub zaparcia
• Wzdęcie brzucha
• Podrażnienie żołądka
• Zapalenie przełyku z owrzodzeniami
• Wrzód żołądka z ryzykiem perforacji i krwawienia
• Perforację jelita cienkiego i grubego, szczególnie w zapalnych chorobach jelit

²⁸

Miejscowe działania niepożądane

Podczas stosowania miejscowego hydrokortyzonu, szczególnie na skórę, mogą wystąpić następujące działania niepożądane:²⁹

Zaburzenia skóry

Miejscowe zastosowanie hydrokortyzonu na skórę może powodować:³⁰³¹

• Zanikowe zapalenie skóry
• Zapalenie mieszków włosowych
• Alergię kontaktową
• Zapalenie okołooczne (dermatitis periorbicularis)
• Nadmierne owłosienie
• Opóźnienie gojenia ran i owrzodzeń
• Wybroczyny
• Rozstępy
• Plamicę posteroidową (przebarwienia i odbarwienia skóry)
• Trądzik posteroidowy
• Zapalenie skóry wokół ust (dermatitis perioralis)
• Pieczenie, zaczerwienienie i nadmierną suchość skóry
• Teleangiektazje (rozszerzenie drobnych naczyń krwionośnych)

³²³³

Zakażenia skóry

Stosowanie hydrokortyzonu zwiększa ryzyko wystąpienia:³⁴

• Nadkażeń bakteryjnych
• Zakażeń grzybiczych
• Zakażeń wirusowych
• Wtórnych zakażeń skóry

³⁵

Działania niepożądane związane ze stosowaniem ocznym

Miejscowe podanie preparatów zawierających hydrokortyzon w okolicy oczu może prowadzić do:³⁶³⁷

• Reakcji uczuleniowych
• Podrażnienia spojówek
• Pieczenia i świądu okolic oka
• Nieostrego widzenia
• Wtórnych zakażeń grzybiczych
• Zwiększenia ciśnienia śródgałkowego
• Zaćmy steroidowej
• Jaskry
• Opóźnionego gojenia ran
• Rozszerzenia źrenic
• Opadania powiek
• Zapalenia błony naczyniowej
• Zmian grubości rogówki

³⁸³⁹

Zespół odstawienia

Szczególnie niebezpiecznym powikłaniem długotrwałego stosowania hydrokortyzonu jest zespół odstawienia, który występuje po nagłym zaprzestaniu terapii. Jest on spowodowany ostrą niewydolnością kory nadnerczy i może stanowić zagrożenie życia.⁴⁰

Objawy zespołu odstawienia obejmują:⁴¹

• Gorączkę
• Bóle mięśniowe
• Bóle stawów
• Zapalenie śluzówki nosa
• Zapalenie spojówek
• Bolesne guzki skóry
• Utratę masy ciała

⁴²

Tabela działań niepożądanych hydrokortyzonu

Czynniki zwiększające ryzyko działań niepożądanych

Występowanie działań niepożądanych podczas stosowania hydrokortyzonu zależy od wielu czynników. Szczególnie narażone na powikłania są określone grupy pacjentów oraz sytuacje kliniczne:⁴³⁴⁴

Grupy wysokiego ryzyka

Do szczególnie narażonych grup pacjentów należą:⁴⁵

• Dzieci (skóra jest cieńsza, większa jest także powierzchnia skóry w stosunku do masy ciała)
• Osoby w podeszłym wieku
• Pacjenci z cukrzycą
• Pacjenci stosujący długotrwałą terapię (powyżej 3-6 tygodni)

⁴⁶⁴⁷

Sytuacje kliniczne zwiększające ryzyko działań niepożądanych

Ryzyko wystąpienia działań niepożądanych wzrasta w następujących okolicznościach:⁴⁸

• Stosowanie pod opatrunkiem okluzyjnym (pod ceratką, pod pieluchą)
• Aplikacja w fałdach skórnych lub okolicach pachwin
• Stosowanie na duże powierzchnie skóry
• Długotrwałe leczenie (powyżej 2-4 tygodni)
• Stosowanie na skórę twarzy
• Aplikacja na uszkodzoną skórę lub błony śluzowe

⁴⁹⁵⁰

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Ze względu na potencjalnie poważne działania niepożądane hydrokortyzonu, istotne jest systematyczne monitorowanie pacjentów oraz właściwe zgłaszanie podejrzewanych reakcji. W przypadku stosowania preparatów ocznych, konieczne jest okresowe badanie ciśnienia śródgałkowego oraz badanie w lampie szczelinowej, szczególnie u pacjentów leczonych powyżej 2 tygodni.⁵¹

W przypadku długotrwałego stosowania podania ogólnoustrojowego, zaleca się również okresowe monitorowanie glikemii, ciśnienia tętniczego, masy ciała, oraz wykonywanie badań densytometrycznych w celu wczesnego wykrywania osteoporozy.⁵²

Po wykryciu działań niepożądanych, osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych lub bezpośrednio do podmiotu odpowiedzialnego.⁵³