Właściwości farmakokinetyczne
Hydrokortyzon

Właściwości farmakokinetyczne hydrokortyzonu

Hydrokortyzon jest substancją o złożonej farmakokinetyce, która zależy od drogi podania, postaci farmaceutycznej oraz stanu fizjologicznego pacjenta. W zależności od drogi podania, wykazuje różne wzorce wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu i eliminacji. Poniżej przedstawiono szczegółowe dane dotyczące właściwości farmakokinetycznych hydrokortyzonu w różnych postaciach farmaceutycznych i drogach podania.¹

Wchłanianie hydrokortyzonu

Sposób wchłaniania hydrokortyzonu różni się w zależności od drogi podania i postaci farmaceutycznej:²

Wchłanianie po podaniu doustnym

Po podaniu doustnym hydrokortyzon jest dobrze wchłaniany z przewodu pokarmowego, osiągając maksymalne stężenie w surowicy po około 1 godzinie.³ Biodostępność doustna hydrokortyzonu szacuje się na wysokim poziomie, co umożliwia jego efektywne działanie systemowe.⁴

Wchłanianie po podaniu pozajelitowym

Po podaniu dożylnym hydrokortyzon osiąga maksymalne stężenie we krwi bezpośrednio po podaniu.⁵ W przypadku podania domięśniowego, maksymalne stężenie w krwi osiągane jest w ciągu 30-90 minut.⁶⁷

Po podaniu zdrowym mężczyznom pojedynczych dawek dożylnych 5, 10, 20 i 40 mg bursztynianu sodowego hydrokortyzonu, średnie maksymalne stężenia we krwi uzyskane 10 minut po podaniu wyniosły odpowiednio 312, 573, 1095 i 1854 ng/ml.⁸ Po podaniu domięśniowym bursztynian sodowy hydrokortyzonu jest szybko wchłaniany.⁹

Wchłanianie po podaniu miejscowym

Stopień wchłaniania po podaniu miejscowym zależy od wielu czynników, w tym stanu skóry, miejsca aplikacji oraz postaci farmaceutycznej. Hydrokortyzon stosowany miejscowo na skórę przenika do kolejnych warstw skóry, a następnie w niewielkim stopniu do krążenia ogólnego.¹⁰¹¹

Zwiększone wchłanianie hydrokortyzonu przez skórę występuje w następujących przypadkach:¹²

• Zastosowanie opatrunku okluzyjnego
• Aplikacja na delikatną skórę, np. twarzy lub miejsca chorobowo zmienione
• Stany zapalne
• Długotrwałe stosowanie
• Aplikacja na duże powierzchnie skóry

¹³¹⁴

Wchłanianie z różnych obszarów anatomicznych jest zróżnicowane. Hydrokortyzon wchłania się w większym stopniu z moszny, pach, powiek, twarzy i owłosionej skóry głowy niż z przedramion, kolan, łokci, dłoni i podeszew.¹⁵ Wchłanianie może znacząco zwiększyć się w przypadku utraty przez skórę warstwy keratynowej oraz z powodu stanów zapalnych lub chorób naskórka.¹⁶

Wchłanianie hydrokortyzonu z miejsca zastosowania różni się również w zależności od postaci leku. Na przykład, po podaniu doodbytnicznym wchłanianie do krążenia ogólnego jest znacząco większe niż przez normalną skórę – hydrokortyzon podany we wlewkach doodbytniczych może się wchłaniać w zakresie 30-90%.¹⁷ U dzieci wchłanianie przez skórę jest większe niż u dorosłych.¹⁸¹⁹

Czynniki wpływające na wchłanianie miejscowe

Stan skóry ma istotny wpływ na wchłanianie hydrokortyzonu. Skóra uszkodzona lub zmieniona chorobowo umożliwia większe wchłanianie substancji czynnej. Badania wskazują, że w przypadku wyprysku na skórze wchłanianie jest około dwukrotnie większe, a w przypadku ostrego zakażenia skóry nawet pięciokrotnie większe w porównaniu do skóry zdrowej.²⁰

Dystrybucja hydrokortyzonu

Hydrokortyzon po wchłonięciu do krwiobiegu ulega szerokiej dystrybucji w organizmie:²¹

W krwi hydrokortyzon wiąże się ze swoistymi białkami warunkującymi transport hormonów kory nadnerczy.²² Stopień wiązania z białkami osocza waha się w zależności od źródła danych i wynosi od około 40% do 90%.²³²⁴

Głównym białkiem wiążącym dla hydrokortyzonu jest transkortyna (globulina wiążąca kortykosteroidy), a w mniejszym stopniu albuminy.²⁵²⁶ Tylko wolna, niezwiązana frakcja hormonu wykazuje aktywność biologiczną, podczas gdy frakcja związana pełni funkcje zapasowe.²⁷

Objętość dystrybucji hydrokortyzonu w stanie stacjonarnym wynosi od około 20 do 40 litrów.²⁸ Hydrokortyzon jest w znacznym stopniu dystrybuowany w tkankach, przenika przez barierę krew-mózg i przenika do mleka kobiet karmiących piersią.²⁹³⁰

Metabolizm hydrokortyzonu

Hydrokortyzon podlega złożonym procesom metabolicznym, głównie w wątrobie:³¹

Głównym szlakiem metabolicznym jest:³²

• Metabolizm przez 11β-HSD2 do kortyzonu, a następnie do dihydrokortyzonu i tetrahydrokortyzonu
• Powstawanie innych metabolitów, takich jak dihydrokortyzol, 5α-dihydrokortyzol, tetrahydrokortyzol i 5α-tetrahydrokortyzol
• Metabolizm przez CYP3A4 do 6β-hydroksykortyzolu (6β-OHF)

³³

Warto zauważyć, że istnieje duża zmienność międzyosobnicza w metabolizmie hydrokortyzonu, szczególnie w zakresie metabolizmu przez CYP3A4. Metabolit 6β-OHF może stanowić od 2,8% do 31,7% wszystkich wytworzonych metabolitów.³⁴

Po wchłonięciu przez skórę, hydrokortyzon jest metabolizowany głównie w wątrobie do biologicznie nieaktywnych pochodnych.³⁵

Eliminacja hydrokortyzonu

Hydrokortyzon i jego metabolity są wydalane głównie przez nerki:³⁶

Metabolity i niezmieniony hydrokortyzon są wydalane z moczem, głównie w postaci glukuronidów i siarczanów, a także w niewielkiej ilości w postaci niezmienionej.³⁷³⁸

Po podaniu domięśniowym lub dożylnym, 22-30% dawki jest wydalane z moczem w ciągu 24 godzin, a eliminacja jest prawie całkowita po upływie 12 godzin.³⁹⁴⁰

Parametry farmakokinetyczne

Kluczowe parametry farmakokinetyczne hydrokortyzonu są następujące:

Okres półtrwania

Okres półtrwania hydrokortyzonu w surowicy krwi (t1/2) wynosi od około 1,3 do 2,5 godziny.⁴¹ Biologiczny okres półtrwania może być dłuższy i wynosić 8-12 godzin.⁴²

Klirens

Klirens hydrokortyzonu wykazuje zależność od dawki, co potwierdza jego nieliniową farmakokinetykę. Wartości klirensu po podaniu dożylnym dla różnych dawek wynoszą:⁴³

⁴⁴

Farmakokinetyka w specjalnych grupach pacjentów

Niewydolność wątroby

U pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby metabolizm i eliminacja hydrokortyzonu są znacznie zmniejszone, co prowadzi do zwiększonego działania leku. U tych pacjentów należy rozważyć zmniejszenie dawki.⁴⁵

Dzieci

U dzieci wchłanianie przez skórę jest większe niż u dorosłych i zmniejsza się wraz z wiekiem. Należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania miejscowego hydrokortyzonu u dzieci, szczególnie w przypadku długotrwałej terapii.⁴⁶⁴⁷

Interakcje farmakokinetyczne

Hydrokortyzon może wchodzić w interakcje farmakokinetyczne z lekami wpływającymi na aktywność enzymów wątrobowych, szczególnie CYP3A4, co może zmieniać jego metabolizm i eliminację. Należy zatem zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu hydrokortyzonu z induktorami lub inhibitorami enzymów wątrobowych.⁴⁸

Podsumowanie właściwości farmakokinetycznych

Farmakokinetyka hydrokortyzonu charakteryzuje się:⁴⁹

• Nieliniową kinetyką po podaniu dożylnym dawek większych niż 20 mg
• Dobrym wchłanianiem po podaniu doustnym
• Szybkim osiąganiem stężenia maksymalnego po podaniu domięśniowym (30-90 minut)
• Zmiennym wchłanianiem miejscowym zależnym od stanu skóry i miejsca aplikacji
• Wysokim stopniem wiązania z białkami osocza (40-90%)
• Intensywnym metabolizmem wątrobowym
• Wydalaniem głównie przez nerki w postaci metabolitów
• Stosunkowo krótkim okresem półtrwania w surowicy (1,3-2,5 h)

⁵⁰