Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Hydrokortyzon

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania hydrokortyzonu

Hydrokortyzon, należący do grupy glikokortykosteroidów, jest substancją powszechnie stosowaną w lecznictwie zarówno w postaciach miejscowych, jak i ogólnoustrojowych. Pomimo swojej skuteczności terapeutycznej, jego stosowanie wiąże się z wieloma zagrożeniami i wymaga zachowania szczególnych środków ostrożności. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące bezpiecznego stosowania produktów zawierających hydrokortyzon.¹

Ograniczenia w zakresie stosowania

Hydrokortyzon powinien być stosowany pod kontrolą specjalisty – okulisty lub otolaryngologa w przypadku kropli do oczu i uszu. Nie należy stosować produktów zawierających hydrokortyzon dłużej niż przez około 7 dni bez konsultacji z lekarzem. Długotrwałe podawanie zwiększa ryzyko nadkażeń bakteryjnych i grzybiczych.² U dzieci zastosowanie hydrokortyzonu powinno być ograniczone do przypadków bezwzględnej konieczności.³

Produkty zawierające hydrokortyzon nie powinny być stosowane przy braku stanu zapalnego oraz na zdrową skórę. W przypadku kropli do uszu, nie należy ich zakraplać przy perforacji błony bębenkowej.^{4 5}

Zaburzenia widzenia

Podczas stosowania kortykosteroidów, zarówno ogólnoustrojowo jak i miejscowo, mogą wystąpić zaburzenia widzenia. Jeżeli u pacjenta wystąpią takie objawy, jak nieostre widzenie lub inne zaburzenia widzenia, należy rozważyć skierowanie go do okulisty w celu ustalenia możliwych przyczyn. Do potencjalnych powikłań ocznych należą: zaćma, jaskra lub rzadkie choroby, takie jak centralna chorioretinopatia surowicza (CSCR).^{6 7}

Nie należy stosować produktów zawierających hydrokortyzon na powieki lub na skórę w okolicy powiek, ze względu na ryzyko jaskry lub zaćmy. U osób z jaskrą lub zaćmą stosowanie hydrokortyzonu może spowodować nasilenie objawów choroby.^{8 9}

Wchłanianie ogólnoustrojowe i działania niepożądane

Kortykosteroidy wchłaniają się przez skórę, dlatego podczas stosowania produktów miejscowych zawierających hydrokortyzon mogą wystąpić ogólnoustrojowe objawy niepożądane charakterystyczne dla kortykosteroidów, w tym zahamowanie czynności kory nadnerczy i zespół Cushinga.¹⁰

Z tego względu należy unikać stosowania produktów zawierających hydrokortyzon:^{11 12}

• na dużą powierzchnię skóry
• na rany, uszkodzoną skórę
• w dużych dawkach
• długotrwale

¹³

Wchłanianie kortykosteroidu jest zwiększone w następujących przypadkach:¹⁴

• w obszarach skóry o cienkiej warstwie rogowej (np. w okolicy narządów płciowych, fałdów skóry, pachwin, u dzieci)
• gdy naskórek jest pozbawiony warstwy rogowej
• w ostrych stanach zapalnych skóry
• na skórę twarzy, pach i pachwin

¹⁵

Należy unikać stosowania produktów zawierających hydrokortyzon pod opatrunkiem okluzyjnym (ceratką, pieluchą), ponieważ opatrunek zamknięty nasila wchłanianie kortykosteroidu do organizmu oraz może powodować wystąpienie nadkażeń bakteryjnych i grzybiczych.¹⁶

Zakażenia i odporność

Hydrokortyzon może maskować objawy zakażeń grzybiczych, wirusowych lub bakteryjnych. Podczas stosowania hydrokortyzonu mogą rozwinąć się nowe zakażenia. Zahamowanie reakcji zapalnych i czynności układu odpornościowego sprzyja powstawaniu nowych zakażeń o nietypowym przebiegu klinicznym.¹⁷

W przypadku zakażenia skóry w leczonym miejscu, należy zastosować dodatkowe leczenie przeciwbakteryjne lub przeciwgrzybicze. Jeżeli objawy zakażenia nie ustąpią, należy przerwać stosowanie produktu z hydrokortyzonem do czasu wyleczenia zakażenia.¹⁸

Podczas długotrwałego stosowania hydrokortyzonu może dojść do zaników naskórka, trądziku posteroidowego oraz rozstępów skórnych.¹⁹

Ospa wietrzna i inne zakażenia

Ospa wietrzna stanowi poważne zagrożenie i może stanowić zagrożenie życia u osób z osłabioną odpornością spowodowaną stosowaniem hydrokortyzonu. W przypadku gdy pacjent jest leczony hydrokortyzonem ogólnoustrojowo lub gdy stosował kortykosteroidy 3 miesiące wcześniej, ma kontakt z osobą zarażoną ospą wietrzną lub półpaścem, musi być poddany biernemu uodpornieniu.²⁰

W tym celu zaleca się podanie immunoglobuliny ospy wietrznej/półpaśca (VZIG), którą należy zastosować w ciągu 10 dni od momentu kontaktu z osobą chorą na ospę wietrzną lub półpasiec. Pacjent zarażony ospą wietrzną wymaga specjalistycznej opieki i leczenia.²¹

Stosowanie glikokortykosteroidów z leczeniem przeciwprątkowym należy ograniczyć do przypadków piorunującej gruźlicy prosówkowej. Jeśli glikokortykosteroidy muszą być stosowane u pacjentów z utajoną gruźlicą lub nadwrażliwością na tuberkulinę, należy ich wnikliwie obserwować pod kątem uaktywnienia choroby. Podczas długotrwałej terapii glikokortykosteroidami pacjenci ci powinni otrzymywać leki przeciwgruźlicze.²²

Szczepienia a stosowanie hydrokortyzonu

W okresie podawania glikokortykosteroidów nie należy przeprowadzać szczepień, z uwagi na osłabioną odpowiedź immunologiczną i możliwe upośledzone wytwarzanie przeciwciał.²³

Długotrwałe stosowanie hydrokortyzonu

W trakcie długotrwałego stosowania hydrokortyzonu może rozwinąć się niedoczynność kory nadnerczy, która utrzymywać się może przez kilka miesięcy po zakończeniu leczenia.²⁴

Po długotrwałym leczeniu nie należy nagle przerywać stosowania produktu leczniczego, z uwagi na możliwość wystąpienia objawów ostrej niewydolności kory nadnerczy. W trakcie długotrwałej terapii, w przypadku choroby współistniejącej, urazu lub zabiegu chirurgicznego należy zwiększyć dawkę hydrokortyzonu.²⁵

Stosowanie u dzieci i młodzieży

Hydrokortyzon powoduje opóźnienie wzrostu u dzieci. Leczenie powinno być ograniczone do stosowania minimalnej dawki przez możliwie jak najkrótszy okres czasu.²⁶

W przypadku konieczności leczenia glikokortykosteroidami, należy rozważyć podawanie produktu leczniczego co drugi dzień w celu zmniejszenia działań niepożądanych. Wzrost i rozwój dziecka należy ściśle monitorować.²⁷

U dzieci, ze względu na większy niż u dorosłych stosunek powierzchni ciała do masy ciała, łatwiej niż u dorosłych może dojść do zahamowania czynności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza i wystąpienia objawów niepożądanych charakterystycznych dla kortykosteroidów, w tym zaburzeń wzrostu i rozwoju.²⁸

Po podaniu hydrokortyzonu wcześniakom notowano przypadki kardiomiopatii przerostowej, dlatego należy przeprowadzić odpowiednią ocenę diagnostyczną oraz kontrolować czynność serca i obraz mięśnia sercowego.²⁹

Stosowanie u osób w podeszłym wieku

U osób w podeszłym wieku działania niepożądane mogą być nasilone, zwłaszcza w razie równoczesnego występowania osteoporozy, nadciśnienia, hipokaliemii, cukrzycy, a także poprzez większą podatność na zakażenia oraz ścieńczenie skóry. Aby uniknąć reakcji zagrażającej życiu wymagany jest ścisły nadzór kliniczny nad osobami w podeszłym wieku.³⁰

Sytuacje wymagające szczególnej ostrożności

Należy zachować szczególną ostrożność oraz często kontrolować stan kliniczny pacjentów, u których występują następujące schorzenia:³¹

• aktywny lub utajony wrzód trawienny
• osteoporoza (szczególnie u kobiet w okresie pomenopauzalnym)
• nadciśnienie
• zastoinowa niewydolność krążenia
• cukrzyca
• trwająca lub przebyta ciężka psychoza maniakalno-depresyjna (zwłaszcza przebyta psychoza steroidowa)
• przebyta gruźlica
• jaskra (również w wywiadzie rodzinnym)
• uszkodzenie lub marskość wątroby
• niewydolność nerek
• padaczka
• owrzodzenie błony śluzowej przewodu pokarmowego
• świeża anastomoza jelitowa
• predyspozycja do występowania zakrzepowego zapalenia żył
• zakażenia ropne
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego
• uchyłkowatość jelit
• miastenia
• opryszczka oka zagrażającą perforacją rogówki
• niedoczynność tarczycy

³²

Zaburzenia psychiatryczne

Podczas terapii glikokortykoidami mogą wystąpić zaburzenia psychiczne, od euforii, bezsenności, niestabilnego nastroju, zmienionej osobowości i ciężkiej depresji po niewątpliwe objawy psychotyczne. Istniejąca niestabilność emocjonalna i tendencje psychotyczne mogą również zaostrzyć się przez glikokortykoidy.³³

Stosowanie ogólnoustrojowych steroidów może powodować potencjalnie ciężkie psychiczne działania niepożądane. Zazwyczaj objawy pojawiają się w ciągu kilku dni lub tygodni po rozpoczęciu leczenia. Większość działań niepożądanych ustępuje po zmniejszeniu dawki lub odstawieniu, jednak konieczne może być specjalne leczenie.³⁴

Po zaprzestaniu leczenia kortykosteroidami zgłaszano skutki psychologiczne, których częstość nie jest znana. Pacjentów lub opiekunów należy zachęcać do szukania pomocy medycznej, jeśli u pacjenta wystąpią objawy psychiczne, szczególnie w przypadku podejrzenia depresji lub myśli samobójczych.³⁵

Powikłania zakrzepowo-zatorowe

Podczas stosowania kortykosteroidów zgłaszano przypadki zakrzepicy, w tym żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej. W związku z tym kortykosteroidy należy stosować ostrożnie u pacjentów z zaburzeniami zakrzepowo-zatorowymi lub predysponowanych do nich.³⁶

Szczególne środki ostrożności dla postaci dożylnych

Jeśli produkt podawany jest dożylnie, wstrzyknięcie powinno być powolne, trwające od 1 do 10 minut. Szybkie wstrzyknięcie dożylne może zwiększać ryzyko wystąpienia działań niepożądanych.³⁷

Niekiedy po parenteralnym zastosowaniu hydrokortyzonu może wystąpić silna reakcja uczuleniowa, szczególnie u pacjentów z nadwrażliwością na leki. Odpowiednie środki zapobiegawcze powinny zostać przedsięwzięte przed podaniem produktu leczniczego, szczególnie jeśli u pacjent wystąpiła w przeszłości nadwrażliwość na leki.³⁸

Stosowanie hydrokortyzonu u pacjentów z cukrzycą

Nie należy stosować produktów zawierających hydrokortyzon długotrwale u pacjentów z cukrzycą.^{39 40}

Kortykosteroidy, w tym hydrokortyzon, mogą zwiększać stężenie glukozy we krwi, zaostrzać istniejącą wcześniej cukrzycę i zwiększać ryzyko cukrzycy u pacjentów leczonych długotrwale kortykosteroidami.⁴¹

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów stosujących leki o działaniu nasercowym, takie jak digoksyna, ponieważ hydrokortyzon wywołuje zaburzenia elektrolitowe (utratę potasu).⁴²

Łuszczyca a stosowanie hydrokortyzonu

Szczególnie ostrożnie należy stosować produkty zawierające hydrokortyzon u pacjentów z łuszczycą, gdyż miejscowe stosowanie kortykosteroidów w łuszczycy może być niebezpieczne z wielu powodów, w tym:⁴³

• ze względu na nawrót choroby spowodowany rozwojem tolerancji
• ryzyko wystąpienia uogólnionej łuszczycy krostkowej
• ogólne działania toksyczne spowodowane zaburzeniem ciągłości skóry

⁴⁴

Ostrzeżenia dotyczące substancji pomocniczych

Wiele produktów zawierających hydrokortyzon zawiera substancje pomocnicze, które mogą powodować miejscowe reakcje skórne lub inne działania niepożądane. Najczęściej występujące substancje pomocnicze o znanym działaniu to:^{45 46 47}

• alkohol cetylowy, alkohol stearylowy, alkohol cetostearylowy – mogą powodować miejscowe reakcje skórne (np. kontaktowe zapalenie skóry)
• glikol propylenowy – może powodować podrażnienie skóry
• metylu parahydroksybenzoesan, propylu parahydroksybenzoesan – mogą powodować reakcje alergiczne (możliwe reakcje typu późnego)
• lanolina – może powodować miejscowe reakcje skórne

⁴⁸

Wnioski i zalecenia

Hydrokortyzon jest cennym lekiem o szerokim spektrum zastosowań terapeutycznych, jednak jego stosowanie wymaga zachowania odpowiednich środków ostrożności. Należy zawsze przestrzegać zaleceń lekarza dotyczących dawkowania i czasu trwania terapii. Pacjenci powinni być regularnie monitorowani, szczególnie podczas długotrwałego leczenia, w celu wykrycia ewentualnych działań niepożądanych. Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku stosowania hydrokortyzonu u dzieci, osób w podeszłym wieku oraz pacjentów z określonymi schorzeniami współistniejącymi.^{49 50}

Warto pamiętać, że działania niepożądane związane ze stosowaniem hydrokortyzonu można zminimalizować poprzez stosowanie najmniejszej skutecznej dawki przez możliwie najkrótszy okres czasu. Zawsze należy informować personel medyczny o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach, a także o występujących schorzeniach, aby umożliwić odpowiednie dostosowanie terapii i zminimalizować ryzyko wystąpienia działań niepożądanych.⁵¹