wtórna niewydolność kory nadnerczy
Wtórna niewydolność kory nadnerczy to zaburzenie hormonalne charakteryzujące się niedoborem kortyzolu wynikającym z niedostatecznej stymulacji nadnerczy przez hormon adrenokortykotropowy (ACTH) wydzielany przez przysadkę mózgową. W przeciwieństwie do pierwotnej niewydolności (choroby Addisona), w której uszkodzenie dotyczy bezpośrednio nadnerczy, wtórna niewydolność wynika z dysfunkcji osi podwzgórze-przysadka.
Najczęstszymi przyczynami wtórnej niewydolności kory nadnerczy są: długotrwała terapia glikokortykosteroidami (prowadząca do supresji osi), guzy przysadki mózgowej, przebyte zabiegi neurochirurgiczne, radioterapia okolicy przysadki, urazy głowy oraz rzadziej choroby autoimmunologiczne przysadki. Produkcja aldosteronu pozostaje zwykle niezmieniona, co odróżnia wtórną niewydolność od pierwotnej.
Objawy kliniczne obejmują: przewlekłe zmęczenie, osłabienie, utratę masy ciała, brak apetytu, nudności, zawroty głowy, hipoglikemię oraz nietolerancję wysiłku. W przeciwieństwie do pierwotnej niewydolności nie występuje hiperpigmentacja skóry ani hiperkalemia. Diagnostyka obejmuje oznaczenie poziomu kortyzolu i ACTH w surowicy oraz test stymulacji z syntetycznym ACTH (test z Synacthenem).
Leczenie polega na substytucji hormonalnej glikokortykosteroidami (najczęściej hydrokortyzonem w dawkach zbliżonych do fizjologicznego wydzielania). W sytuacjach stresowych (infekcje, zabiegi operacyjne) niezbędne jest zwiększenie dawki leków. Pacjenci wymagają regularnych kontroli endokrynologicznych oraz edukacji dotyczącej modyfikacji dawkowania w sytuacjach szczególnych.
Powiązane wpisy
- Leksykon substancji czynnych
Fludrokortyzon – Wskazania do stosowania
Fludrokortyzon, syntetyczny mineralokortykosteroid, wykazuje silne działanie na gospodarkę wodno-elektrolitową i jest stosowany w terapii zastępczej pierwotnej i wtórnej niewydolności kory nadnerczy oraz w zespole nadnerczowo-płciowym z utratą soli. Preparaty doustne zawierają 0,1 mg fludrokortyzonu octanu (np. Cortineff, Fludrocortisone Adamed) i są dedykowane do uzupełniania niedoborów mineralokortykosteroidów. W postaci oftalmicznej (maść i krople 1 mg/g lub 1 mg/ml) fludrokortyzon stosowany jest w leczeniu stanów zapalnych oka, takich jak zapalenie błony naczyniowej, rogówki, spojówek oraz brzegów powiek, gdzie działa przeciwzapalnie i immunomodulująco.
ACTH, aldosteron, antybiotyk aminoglikozydowy, antybiotyk peptydowy, choroba Addisona, dysfunkcja gruczołów Meiboma, fludrokortyzon, gospodarka wodno-elektrolitowa, gramicydyna, gruczoły Meiboma, mineralokortykosteroid, neomycyna, niedobór 21-hydroksylazy, Pseudomonas aeruginosa, wrodzony przerost nadnerczy, wtórna niewydolność kory nadnerczy, zapalenie błony naczyniowej oka, zapalenie brzegów powiek, zapalenie gałki ocznej, zapalenie rogówki, zapalenie ucha środkowego, zapalenie ucha zewnętrznego, zespół nadnerczowo-płciowy - Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Hydrocortisone Pharmis
Hydrokortyzon, stosowany w terapii kortykosteroidowej, wymaga stosowania najmniejszej skutecznej dawki przez możliwie najkrótszy czas, z częstą oceną pacjenta w celu dostosowania dawki do nasilenia choroby. Długotrwałe stosowanie może prowadzić do zaniku kory nadnerczy, co wymaga stopniowego odstawiania leku, trwającego tygodnie lub miesiące, aby zapobiec ostrej niewydolności nadnerczy i zaostrzeniu choroby. W trakcie terapii konieczne jest zwiększenie dawki w sytuacjach stresowych, urazach czy zabiegach chirurgicznych. Kortykosteroidy zwiększają ryzyko zakażeń, maskują ich objawy i mogą powodować reakcje alergiczne, w tym anafilaktyczne. Szczepienia żywymi szczepionkami są przeciwwskazane przy dawkach immunosupresyjnych, a odpowiedź na szczepionki inaktywowane może być osłabiona. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z gruźlicą, chorobami wątroby, serca, jaskrą, zaburzeniami psychicznymi oraz u dzieci, u których kortykosteroidy mogą powodować zahamowanie wzrostu i wzrost ciśnienia śródczaszkowego.
centralna retinopatia surowicza, działanie immunosupresyjne, guz chromochłonny, hipokaliemia, hydrokortyzon, kardiomiopatia przerostowa, miastenia, mięsak Kaposiego, niedoczynność tarczycy, odstawienie kortykosteroidów, oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, osteoporoza, ostra niedoczynność nadnerczy, ostre zapalenie trzustki, perforacja rogówki, psychoza steroidowa, reakcja anafilaktyczna, tłuszczakowatość zewnątrzoponowa, urazowe uszkodzenie mózgu, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, wstrząs septyczny, wtórna niewydolność kory nadnerczy, zaćma podtorebkowa tylna, zakażenie grzybicze, zanik kory nadnerczy, zapalenie otrzewnej, zapalenie uchyłków jelita, zespół Cushinga, zespół odstawienia steroidów, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa - Leksykon leków
Przedawkowanie – Locoid Crelo 1 mg/g
Produkt leczniczy Locoid Crelo zawierający maślan hydrokortyzonu 1 mg/g w postaci emulsji do stosowania miejscowego nie wykazuje przypadków ostrego przedawkowania, jednak długotrwałe stosowanie na dużych powierzchniach skóry może prowadzić do wchłaniania ogólnoustrojowego i zahamowania czynności kory nadnerczy. Objawy przedawkowania obejmują zahamowanie wydzielania endogennych kortykosteroidów, zespół Cushinga polekowego (otyłość centralna, twarz księżycowata, rozstępy, nadciśnienie, hiperglikemia), objawy hiperkortyzolizmu (osłabienie mięśniowe, nerwowość, bezsenność, zaburzenia elektrolitowe) oraz supresję osi podwzgórze-przysadka-nadnercza. W przypadku wystąpienia tych objawów konieczne jest stopniowe odstawianie leku, aby uniknąć przełomu nadnerczowego.
emulsja do stosowania miejscowego, hiperglikemia, hiperkortyzolemii, hiperkortyzolizm, kortykosteroid miejscowy, maślan hydrokortyzonu, nadciśnienie, niewydolność nadnerczy, opatrunek okluzyjny, otyłość centralna, przełom nadnerczowy, rozstępy skórne, supresja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, twarz księżycowata, wtórna niewydolność kory nadnerczy, wydzielanie kortyzolu, zaburzenia elektrolitowe, zahamowanie czynności kory nadnerczy, zespół Cushinga polekowy - Leksykon leków
Przedawkowanie – Asaris (500 mcg + 50 mcg)/dawkę inh.
Przedawkowanie preparatu Asaris, zawierającego flutykazonu propionian i salmeterol, wymaga szczegółowej oceny klinicznej ze względu na różnorodne objawy wynikające z farmakologii obu składników. Salmeterol, długo działający β2-agonista, może wywołać tachykardię (>100 uderzeń/min), drżenia mięśniowe, ból głowy oraz hipokaliemię (<3,5 mmol/l), co wymaga zastosowania kardioselektywnych β-adrenolityków z ostrożnością u pacjentów z astmą lub POChP oraz suplementacji potasu. Flutykazon propionian w dawkach przekraczających zalecane może prowadzić do przejściowego zahamowania czynności kory nadnerczy, ocenianego poprzez oznaczenie stężenia kortyzolu w osoczu, a w przypadku długotrwałego przedawkowania – do supresji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza i wtórnej niewydolności kory nadnerczy, co wymaga monitorowania rezerwy nadnerczowej i ewentualnej suplementacji glikokortykosteroidami.
ból głowy, długo działający β2-agonista, drżenie, flutykazonu propionian, funkcja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, hipokaliemia, kardioselektywny β-adrenolityk, obturacja, osłabienie mięśniowe, parametr krążeniowy, poziom elektrolitów, proszek do inhalacji, receptor β-adrenergiczny, rezerwa nadnerczowa, salmeterol, skurcz oskrzeli, stężenie kortyzolu w osoczu, suplementacja potasu, supresja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, tachykardia, wtórna niewydolność kory nadnerczy, zaburzenie rytmu serca, zahamowanie czynności kory nadnerczy - Leksykon leków
Wskazania do stosowania – Cortineff 100 mcg
Lek Cortineff zawiera fludrokortyzonu octan w dawce 100 μg i wykazuje działanie mineralokortykosteroidowe, stosowany jest głównie w terapii zastępczej pierwotnej i wtórnej niewydolności kory nadnerczy, w tym choroby Addisona, oraz w leczeniu zespołu nadnerczowo-płciowego z utratą soli (salt-wasting congenital adrenal hyperplasia). Fludrokortyzon kompensuje niedobór aldosteronu, poprawiając gospodarkę wodno-elektrolitową poprzez zwiększenie reabsorpcji sodu i wydalania potasu w nerkach. Terapia Cortineff powinna być prowadzona w połączeniu z glikokortykosteroidami, a dawkowanie dostosowywane indywidualnie na podstawie stanu klinicznego i parametrów laboratoryjnych, takich jak stężenia sodu i potasu, ciśnienie tętnicze oraz objawy kliniczne (hipotensja ortostatyczna, hiponatremia, hiperkaliemia, zmęczenie).
ACTH, aktywność reninowa osocza, choroba Addisona, fludrokortyzonu octan, glikokortykosteroid, hiperandrogenizm, hiperkaliemia, hiponatremia, hipotensja ortostatyczna, hormony przysadki mózgowej, hydrokortyzon, mineralokortykosteroid, niedobór aldosteronu, niedobór kortyzolu, niedobór laktazy, niedobór mineralokortykosteroidów, nietolerancja galaktozy, pierwotna niewydolność kory nadnerczy, reabsorpcja sodu, wtórna niewydolność kory nadnerczy, zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, zespół złego wchłaniania glukozy-galaktozy - Leksykon substancji czynnych
Prednizolon – Dawkowanie i sposób podawania
Prednizolon, glikokortykosteroid dostępny w różnych postaciach i dawkach, wymaga indywidualnego dostosowania dawkowania w zależności od wskazania klinicznego, ciężkości choroby oraz odpowiedzi pacjenta. W stanach ostrych terapia rozpoczyna się często od dużych dawek podawanych dożylnie (Predasol: 25 mg, 50 mg, 250 mg, 1000 mg), z preferowanym bezpośrednim wstrzyknięciem dożylnym. Przykładowo, w wstrząsie anafilaktycznym stosuje się 1000 mg i.v. (dzieci 250 mg), w obrzęku płuc 1000 mg i.v. (dzieci 10-15 mg/kg mc.), a w ostrym napadzie astmy 100-500 mg i.v. u dorosłych i 2 mg/kg mc. u dzieci. Dawkowanie jest stopniowo redukowane do dawek podtrzymujących, a terapia miejscowa (Alpicort, Alpicort E) na skórę głowy powinna trwać maksymalnie 2-3 tygodnie, z przeciwwskazaniami wiekowymi: Alpicort nie dla dzieci <12 lat, Alpicort E nie dla osób <18 lat.
dur brzuszny, działanie niepożądane, estradiol benzoesan, glikokortykosteroid, gruźlica, kwas salicylowy, mineralokortykosteroid, napad astmy, niedokrwistość hemolityczna autoimmunologiczna, niewydolność kory nadnerczy, obrzęk mózgu, obrzęk płuc, odrzucanie przeszczepu, plamica małopłytkowa, prednizolon, przełom nadnerczowy, pseudokrup, wstrząs anafilaktyczny, wtórna niewydolność kory nadnerczy, zespół Dresslera, zespół odstawienia glikokortykosteroidów, zespół pozawałowy - Leksykon leków
Przedawkowanie – Ribuspir 200 mcg/dawkę odmierzoną
Przedawkowanie budezonidu w formie aerozolu inhalacyjnego (np. Ribuspir 200 µg/dawkę) zazwyczaj nie powoduje poważnych objawów klinicznych przy jednorazowym zastosowaniu dawek przekraczających zalecane. Wynika to z niskiej ostrej toksyczności budezonidu. Jednak długotrwałe stosowanie nadmiernych dawek może prowadzić do ogólnoustrojowych działań niepożądanych charakterystycznych dla glikokortykosteroidów, takich jak immunosupresja skutkująca zwiększoną podatnością na infekcje, nadczynność kory nadnerczy, zahamowanie czynności nadnerczy, zanik kory nadnerczy oraz zaburzenia adaptacji do stresu. Mechanizmy te wynikają z supresji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza i długotrwałej ekspozycji na wysokie dawki steroidów.
astma, budezonid wziewny, dysfagia, działanie immunosupresyjne glikokortykosteroidów, glikokortykosteroid, nadczynność kory nadnerczy, ogólnoustrojowe działania niepożądane, Ribuspir, supresja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, technika inhalacji, wtórna niewydolność kory nadnerczy, zahamowanie czynności nadnerczy, zanik kory nadnerczy