kwas asparaginowy
Kwas asparaginowy (kwas 2-aminobutanodiowy) to jeden z dwudziestu aminokwasów kodowanych przez DNA, zaliczany do grupy aminokwasów endogennych. W organizmie pełni kluczową rolę jako neurotransmiter pobudzający w ośrodkowym układzie nerwowym, a także uczestniczy w metabolizmie komórkowym.
W strukturze kwasu asparaginowego charakterystyczna jest obecność dodatkowej grupy karboksylowej w łańcuchu bocznym, co nadaje mu właściwości kwasowe i hydrofilowe. Jest prekursorem do syntezy innych ważnych związków biologicznych, w tym asparaginy, nukleotydów i białek.
W medycynie kwas asparaginowy znajduje zastosowanie w leczeniu zmęczenia, stanów wyczerpania oraz wspomagająco w terapii zaburzeń wątroby. Jego pochodne są również wykorzystywane jako składniki preparatów neurologicznych oraz w badaniach nad chorobami neurodegeneracyjnymi. Zaburzenia metabolizmu kwasu asparaginowego mogą prowadzić do dysfunkcji neurologicznych.
Powiązane wpisy
- Leksykon leków
Wpływ na płodność, ciążę i laktację – Vamin 18 Electrolyte-Free –
Produkt leczniczy Vamin 18 Electrolyte-Free to roztwór do infuzji zawierający pełen profil aminokwasów o łącznej zawartości 114 g/l, w tym 51,6 g aminokwasów niezbędnych, takich jak cysteina (560 mg/1000 ml) i tyrozyna (230 mg/1000 ml). Preparat charakteryzuje się pH 5,6, osmolalnością 1130 mOsm/kg H2O oraz zawartością azotu 18 g/l. Nie zawiera elektrolitów poza około 110 mmol octanu (kwas octowy i octan lizyny). Brak jest dedykowanych badań dotyczących bezpieczeństwa stosowania u kobiet w ciąży, karmiących piersią oraz wpływu na płodność, jednak literatura medyczna potwierdza bezpieczeństwo stosowania roztworów aminokwasów w tych populacjach. Decyzja o zastosowaniu powinna uwzględniać indywidualną ocenę korzyści i ryzyka, stan odżywienia pacjentki oraz konieczność monitorowania parametrów biochemicznych i stanu klinicznego matki.
alanina, aminokwas, aminokwas endogenny, aminokwas niezbędny, arginina, cysteina, fenyloalanina, glicyna, histydyna, izoleucyna, kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, leucyna, metionina, octan lizyny, osmolalność, parametr biochemiczny, preparat aminokwasowy, prolina, roztwór do infuzji, seryna, suplementacja elektrolitów, treonina, tryptofan, tyrozyna, walina, żywienie pozajelitowe - Leksykon leków
Skład i postać leku – Nutriflex Special
Nutriflex special to zestaw dwóch roztworów do sporządzania roztworu do infuzji w dwukomorowym worku, umożliwiającym aseptyczne zmieszanie składników bezpośrednio przed podaniem. Preparat zawiera kompleksową mieszaninę aminokwasów (70 g/1000 ml, 105 g/1500 ml), węglowodanów (240 g/1000 ml, 360 g/1500 ml) oraz elektrolitów, stanowiąc kompletne źródło składników odżywczych do żywienia pozajelitowego. W skład aminokwasów wchodzą zarówno aminokwasy egzogenne (np. izoleucyna 4,11 g/1000 ml, leucyna 5,48 g/1000 ml, lizyna 3,98 g/1000 ml), jak i endogenne (np. alanina 8,49 g/1000 ml, glicyna 2,89 g/1000 ml). Źródłem energii jest glukoza jednowodna (240 g/1000 ml), a profil elektrolitowy obejmuje m.in. sód 40,5 mmol/1000 ml, potas 25,7 mmol/1000 ml, magnez 5,0 mmol/1000 ml oraz wapń 4,1 mmol/1000 ml. Całkowita wartość energetyczna wynosi 1240 kcal/1000 ml i 1860 kcal/1500 ml, co pozwala na precyzyjne dostosowanie terapii żywieniowej do potrzeb pacjenta.
alanina, aminokwas, aminokwas egzogenny, aminokwas endogenny, aminokwas niezbędny, arginina, aseptyka, elektrolit, emulsja tłuszczowa, fenyloalanina, glicyna, glukoza jednowodna, histydyna, homeostaza, izoleucyna, kwas asparaginowy, kwas cytrynowy, kwas glutaminowy, leucyna, lizyna, metionina, niezgodność farmaceutyczna, osmolarność, pochłaniacz tlenu, proces oksydacji, profil elektrolitowy, prolina, roztwór do infuzji, seryna, terapia żywieniowa, treonina, tryptofan, walina, wartość energetyczna, warunki aseptyczne, węglowodan, żywienie pozajelitowe - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Nutriflex Peri –
Nutriflex Peri to lek należący do grupy roztworów do żywienia pozajelitowego (ATC: B05BA10), przeznaczony do kompleksowego żywienia pacjentów wymagających wsparcia metabolicznego. Produkt zawiera precyzyjnie zbilansowaną mieszaninę aminokwasów (40 g/1000 ml, 80 g/2000 ml), węglowodanów (80 g/1000 ml, 160 g/2000 ml) oraz elektrolitów, takich jak sód (27,0 mmol/1000 ml), potas (15,0 mmol/1000 ml), magnez (4,0 mmol/1000 ml), fosforan (5,7 mmol/1000 ml), chlorek (31,6 mmol/1000 ml) i wapń (2,5 mmol/1000 ml). Aminokwasy egzogenne, niezbędne do syntezy białek, są dostarczane w formie dożylnej, co umożliwia ich efektywne wykorzystanie w procesach anabolicznych, pod warunkiem równoczesnego podawania energii z glukozy i tłuszczów, aby zapobiec ich katabolizmowi jako substratu energetycznego. Glukoza (88 g/1000 ml) stanowi podstawowe źródło energii dla tkanek o wysokim zapotrzebowaniu, takich jak OUN, erytrocyty i nabłonek cewek nerkowych.
alanina, aminokwas, aminokwas egzogenny, arginina, elektrolit, erytrocyt, fenyloalanina, glicyna, glukoza, histydyna, izoleucyna, kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, leucyna, lizyna, metionina, nabłonek cewek nerkowych, osmolarność, ośrodkowy układ nerwowy, prolina, roztwór do infuzji, seryna, synteza białka, szpik kostny, tłuszcz, treonina, tryptofan, walina, węglowodan, żywienie pozajelitowe - Leksykon leków
Wpływ na płodność, ciążę i laktację – Aminoplasmal Paed 10% –
Aminoplasmal Paed 10% to roztwór do infuzji zawierający kompletną mieszaninę aminokwasów, przeznaczony wyłącznie do żywienia pozajelitowego dzieci i młodzieży. Preparat zawiera zarówno aminokwasy egzogenne (izoleucyna, leucyna, lizyna, metionina, fenyloalanina, treonina, tryptofan, walina), jak i endogenne (arginina, histydyna, alanina, glicyna, kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, prolina, seryna) oraz pochodne aminokwasów (N-acetylotyrozyna, acetylocysteina, tauryna). Produkt charakteryzuje się osmolarnością teoretyczną 790 mOsm/l oraz pH około 6,1, co jest istotne przy doborze odpowiedniego preparatu do żywienia pozajelitowego w populacji pediatrycznej.
acetylocysteina, aminokwas egzogenny, aminokwas endogenny, aminokwasy egzogenne, aminokwasy endogenne, Aminoplasmal Paed, kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, mieszanina aminokwasów, N-acetylotyrozyna, osmolarność teoretyczna, pochodna aminokwasu, populacja pediatryczna, roztwór do infuzji, tauryna, żywienie pozajelitowe - Leksykon leków
Skład i postać leku – Omegaflex plus Produkt złożony
Omegaflex plus to złożony produkt leczniczy w formie emulsji do infuzji dożylnej, dostarczany w trzykomorowym worku umożliwiającym oddzielne przechowywanie roztworu glukozy, emulsji tłuszczowej oraz roztworu aminokwasów przed podaniem. Dostępny jest w objętościach 1250 ml, 1875 ml i 2500 ml, zawierających odpowiednio 150-300 g glukozy, 50-100 g tłuszczów (w tym 5-10 g kwasów omega-3) oraz 48-96 g aminokwasów, co odpowiada 6,8-13,7 g azotu. Produkt charakteryzuje się osmolalnością 1540 mOsm/kg, pH 5,0-6,0 oraz całkowitą wartością kaloryczną od 1010 do 2530 kcal na podane objętości. Składniki elektrolitów obejmują m.in. sód (50-100 mmol), potas (35-70 mmol), magnez (4-8 mmol) i wapń (4-8 mmol). Produkt zawiera substancje pomocnicze takie jak kwas cytrynowy, glicerol, fosfolipidy jaja kurzego oraz all-rac-α-tokoferol.
alanina, arginina, chlorowodorek histydyny, chlorowodorek lizyny, emulsja do infuzji dożylnej, emulsja tłuszczowa, fenyloalanina, fosfolipidy jaja, glicyna, glukoza jednowodna, izoleucyna, kwas asparaginowy, kwas cytrynowy, kwas glutaminowy, leucyna, magnezu octan, metionina, niezgodność farmaceutyczna, octan cynku, olej sojowy, omega-3 triglicerydy, osmolalność, osmolarność, potasu octan, prolina, rozdzielanie faz, roztwór aminokwasów, roztwór glukozy, seryna, sodu chlorek, sodu diwodorofosforan, sodu octan, sodu oleinian, tokoferol, treonina, triglicerydy kwasów tłuszczowych, tryptofan, trzykomorowy worek, walina, wapnia chlorek, wodorotlenek sodu - Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Aminomel 10 E –
Produkt leczniczy Aminomel 10E/12,5E to roztwór aminokwasów wzbogacony elektrolitami, przeznaczony do żywienia pozajelitowego. Zawiera aminokwasy endogenne i egzogenne, takie jak L-izoleucyna, L-leucyna, L-lizyna, L-metionina, L-fenyloalanina, L-treonina, L-tryptofan, L-walina, L-arginina, L-histydyna, L-alanina, kwas L-glutaminowy, glicyna, L-prolina, L-ornityna, kwas L-asparaginowy, L-seryna, cysteina oraz tyrozyna (w postaci N-acetylowej). Całkowita zawartość azotu aminokwasowego wynosi 15,6 g/l dla Aminomel 10E oraz 19,5 g/l dla Aminomel 12,5E. Preparat zawiera również zrównoważony układ elektrolitów (Na⁺, K⁺, Ca²⁺, Mg²⁺, Cl⁻, octany, jabłczany) dobrany do utrzymania bilansu jonowego podczas terapii. Osmolarność roztworów wynosi odpowiednio 1145 mOsm/l (Aminomel 10E) i 1430 mOsm/l (Aminomel 12,5E), co klasyfikuje je jako hipertoniczne, a pH mieści się w zakresie 6,0-6,3, co sprzyja stabilności aminokwasów i minimalizuje ryzyko podrażnień naczyń.
alanina, aminokwasy egzogenne, aminokwasy endogenne, aminokwasy z elektrolitami, arginina, fenyloalanina, histydyna, izoleucyna, jon chlorkowy, jon magnezu, jon potasu, jon sodu, jon wapnia, katabolizm białek, kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, leucyna, lizyna, metionina, N-acetylotyrozyna, powikłania septyczne, reakcja gorączkowa, roztwór hipertoniczny, seryna, stan kataboliczny, treonina, tryptofan, walina, żywienie pozajelitowe - Leksykon leków
Właściwości farmakokinetyczne – Nutriflex Basal –
Produkt leczniczy Nutriflex Basal to kompleksowy preparat dożylny zawierający aminokwasy (32 g/1000 ml lub 64 g/2000 ml), glukozę (125 g/1000 ml lub 250 g/2000 ml) oraz elektrolity (m.in. sód 49,9 mmol/1000 ml, potas 30 mmol/1000 ml, magnez 5,7 mmol/1000 ml). Składniki te są natychmiast dostępne metabolicznie po podaniu dożylnym, z biodostępnością 100%. Aminokwasy uczestniczą w syntezie białek, biosyntezie nukleotydów, hemoglobiny, cząsteczek sygnałowych i koenzymów, a także mogą być metabolizowane jako substrat energetyczny. Glukoza jest metabolizowana do CO₂ i H₂O, z możliwością lipogenezy przy nadmiarze podaży. Elektrolity pełnią funkcje kofaktorów i regulatorów procesów biologicznych. Osmolarność roztworu wynosi 1150 mOsm/l, a pH mieści się w zakresie 4,8–6,0, co zapewnia bezpieczeństwo infuzji dożylnej.
alanina, aminokwas, argininy monoglutaminian, dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy, fenyloalanina, glicyna, glukoneogeneza, hemoglobina, histydyny chlorowodorek, infuzja dożylna, izoleucyna, koenzym, kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, leucyna, lipogeneza, lizyny chlorowodorek, metionina, nukleotyd, Nutriflex Basal, osmolarność teoretyczna, próg nerkowy glukozy, prolina, seryna, substrat energetyczny, synteza białka, transaminacja, treonina, tryptofan, walina - Leksykon leków
Wskazania do stosowania – Aminoplasmal B. Braun 10% E
Aminoplasmal B.Braun 10% E to roztwór do infuzji aminokwasów o stężeniu 100 g/l i zawartości azotu 15,8 g/l, przeznaczony do żywienia pozajelitowego u dorosłych, młodzieży oraz dzieci powyżej 2 lat. Preparat zawiera pełen profil aminokwasów egzogennych i endogennych, w tym m.in. leucynę (8,90 g/l), lizynę (8,56 g/l), argininę (11,50 g/l) oraz elektrolity: sód 50 mmol/l, potas 25 mmol/l, magnez 2,5 mmol/l, octany 46 mmol/l, chlorki 52 mmol/l, fosforany 10 mmol/l i cytryniany 2,0 mmol/l. Wartość energetyczna roztworu wynosi 1675 kJ/l (400 kcal/l), co wymaga uzupełnienia o dodatkowe źródła energii, najczęściej węglowodany, aby zapewnić prawidłowe wykorzystanie aminokwasów i utrzymanie bilansu azotowego. Preparat charakteryzuje się osmolarnością 1021 mOsm/l i pH 5,7–6,3, co należy uwzględnić przy doborze terapii żywieniowej.
alanina, aminokwas, arginina, bilans azotowy, choroba zapalna jelit, fenyloalanina, glicyna, histydyna, izoleucyna, katabolizm białkowy, krwawienie z przewodu pokarmowego, kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, leucyna, lizyna, megacolon toxicum, metionina, motoryka przewodu pokarmowego, niedokrwienie jelita, niedożywienie białkowo-kaloryczne, niedrożność przewodu pokarmowego, ostre zapalenie trzustki, proces anaboliczny, prolina, roztwór do infuzji, seryna, śpiączka, treonina, tryptofan, tyrozyna, uraz twarzoczaszki, walina, wartość energetyczna, zaburzenie świadomości, zespół złego wchłaniania, żywienie dojelitowe, żywienie doustne, żywienie pozajelitowe - Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Numeta G13%E Preterm –
Produkt leczniczy NUMETA G13%E Preterm, stosowany w żywieniu pozajelitowym wcześniaków, jest dostępny w formie trójkomorowego worka o objętości 300 ml, zawierającego 9,4 g aminokwasów, 40 g glukozy oraz 7,5 g lipidów, co odpowiada łącznej wartości energetycznej 273 kcal, z czego 28% (75 kcal) pochodzi z lipidów. Alternatywnie, w przypadku przeciwwskazań do podawania lipidów, możliwe jest użycie aktywowanego worka dwukomorowego o objętości 240 ml i wartości energetycznej 198 kcal, zawierającego jedynie aminokwasy i glukozę. Składniki emulsji lipidowej to głównie oczyszczony olej z oliwek (około 80%) oraz olej sojowy (około 20%).
- Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Filomag Uno 40 mg Mg2+
Produkt leczniczy Magnesium Asparticum Filofarm zawiera 40 mg jonów magnezu w postaci 600 mg magnezu wodoroasparaginianu na tabletkę, co odpowiada stężeniom fizjologicznym jonów magnezu i kwasu asparaginowego endogennie występujących w organizmie. Dane przedkliniczne wskazują, że stężenia magnezu w surowicy do 1,4 mmol/l nie wywołują objawów klinicznych hipermagnezemii, co potwierdza dobrą tolerancję fizjologiczną preparatu. Przekroczenie stężenia 1,5 mmol/l wiąże się z pojawieniem się pierwszych objawów hemodynamicznych, co wymaga monitorowania pacjentów pod kątem potencjalnych zaburzeń układu sercowo-naczyniowego podczas suplementacji magnezem.
dysfagia, hipermagnezemia, jony magnezu, kwas asparaginowy, magnez wodoroasparaginian, objawy hemodynamiczne, przewodnictwo przedsionkowo-komorowe, stężenie magnezu w osoczu, stężenie w surowicy, układ sercowo-naczyniowy, zaburzenie przewodnictwa przedsionkowo-komorowego, zatrzymanie czynności serca - Leksykon leków
Skład i postać leku – Omegaflex special bez elektrolitów
Omegaflex special bez elektrolitów to trzykomorowa emulsja do infuzji dożylnej, przeznaczona do kompletnego żywienia pozajelitowego, zawierająca aminokwasy, glukozę oraz tłuszcze, w tym kwasy omega-3. Produkt dostępny jest w objętościach 625 ml, 1000 ml, 1250 ml i 1875 ml, dostarczając odpowiednio: aminokwasy od 35,0 g do 105,1 g, azot od 5 g do 15 g, glukozę od 90 g do 270 g oraz tłuszcze od 25 g do 75 g. Wartość energetyczna waha się od 740 kcal (3090 kJ) do 2215 kcal (9265 kJ) w zależności od objętości. Preparat charakteryzuje się osmolalnością 1840 mOsm/kg, pH 5,0-6,0 oraz wymaga aseptycznego wymieszania zawartości komór przed podaniem, co skutkuje powstaniem jednolitej emulsji typu olej w wodzie.
alanina, alanylo-glutamina, aminokwas, arginina, emulsja do infuzji dożylnej, emulsja mlecznobiała, emulsja tłuszczowa, fenyloalanina, fosfolipidy, glicerol, glicyna, histydyna, izoleucyna, kwas asparaginowy, kwas cytrynowy, kwas glutaminowy, kwas tłuszczowy omega-3, leucyna, lizyna, metionina, mikroelement, oleinian sodu, olej sojowy, osmolalność, osmolarność, pierwiastek śladowy, prolina, roztwór aminokwasów, seryna, tokoferol, treonina, triglicerydy kwasów omega-3, triglicerydy kwasów tłuszczowych, tryptofan, walina, wodorotlenek sodu, żywienie pozajelitowe - Leksykon leków
Skład i postać leku – Aminomel 12,5 E –
Aminomel to roztwór do infuzji zawierający kompleksową mieszaninę L-aminokwasów egzogennych i endogennych wraz z elektrolitami, dostępny w dwóch stężeniach: 10E (100 g/l aminokwasów) oraz 12,5E (125 g/l aminokwasów). Preparaty różnią się zawartością poszczególnych aminokwasów, np. L-izoleucyny (5,85 g vs 7,31 g/1000 ml), L-leucyny (6,24 g vs 7,80 g/1000 ml) oraz elektrolitów, takich jak Na+ (69 mmol/l vs 87 mmol/l) i K+ (45 mmol/l vs 56,25 mmol/l). Osmolarność wynosi odpowiednio 1145 mOsm/l dla 10E i 1430 mOsm/l dla 12,5E, a pH utrzymuje się w zakresie 6,0–6,3. Preparaty są jałowe, bez pirogenów, przeznaczone do dożylnej podaży, dostępne w butelkach 500 ml i 1000 ml, z okresem ważności 2 lata przy przechowywaniu poniżej 25°C i ochronie przed światłem.
acetylocysteina, alanina, aminokwas egzogenny i endogenny, arginina, ceftriakson, chlorek magnezu, chlorek potasu, chlorek wapnia, edetynian disodu, fenyloalanina, fosforan wapnia, glicyna, histydyna, izoleucyna, kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, kwas jabłkowy, L-aminokwas, leucyna, lizyna, metionina, niezgodność farmaceutyczna, octan sodu, ornityna, osmolarność, pirogen, podanie dożylne, prolina, roztwór do infuzji, roztwór jałowy, seryna, substancja chelatująca, technika aseptyczna, treonina, tryptofan, tyrozyna, walina, wartość energetyczna, wodorotlenek sodu - Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Aspargin 250 mg + 250 mg (17 mg Mg 2+ + 54 mg K+)
Produkt leczniczy Aspargin zawiera 17 mg jonów magnezu (w postaci 250 mg magnezu wodoroasparaginianu) oraz 54 mg jonów potasu (w postaci 250 mg potasu wodoroasparaginianu). Dane przedkliniczne dotyczące tego preparatu są ograniczone, jednak wiadomo, że zarówno jony Mg²⁺, K⁺, jak i kwas asparaginowy są naturalnie obecne w organizmie w stężeniach fizjologicznych. Hipermagnezemia manifestuje się toksycznością zależną od stężenia jonów magnezu w surowicy: do 1,5 mmol/l (36,4 mg/l) jest klinicznie bezobjawowa, powyżej 1,5 mmol/l pojawiają się pierwsze objawy hemodynamiczne, a stężenia >7,5 mmol/l mogą prowadzić do zaburzeń przewodnictwa przedsionkowo-komorowego i śmierci przez zatrzymanie akcji serca. W przypadku hiperkaliemii, stężenia potasu powyżej 6,5 mmol/l wywołują charakterystyczne zmiany elektrokardiograficzne i zaburzenia oddechowe, a około 9 mmol/l może skutkować zgonem z powodu zatrzymania akcji serca.
działanie rakotwórcze, genotoksyczność, hiperkaliemia, hipermagnezemia, jon magnezu, jon potasu, kwas asparaginowy, magnez wodoroasparaginian, potas wodoroasparaginian, wpływ na rozrodczość, zaburzenie hemodynamiczne, zaburzenie oddechowe, zaburzenie przewodnictwa przedsionkowo-komorowego, zaburzenie rytmu serca, zatrzymanie akcji serca, zatrzymanie czynności serca, zmiana elektrokardiograficzna - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Aminoplasmal Hepa 10%
Aminoplasmal Hepa 10% to specjalistyczny roztwór do infuzji aminokwasów, dedykowany pacjentom z marskością wątroby i zaburzeniami metabolicznymi. Preparat zawiera 100 g/l aminokwasów o zmodyfikowanym profilu, w tym wysokie stężenia aminokwasów rozgałęzionych (BCAA: leucyna 13,6 g, izoleucyna 8,8 g, walina 10,6 g na 1000 ml) oraz ograniczone ilości aminokwasów aromatycznych (fenyloalanina 1,6 g, acetylotyrozyna 0,86 g) i metioniny (1,2 g). Roztwór charakteryzuje się osmolarnością 875 mOsm/l, pH 5,5–6,5 oraz wartością energetyczną 400 kcal/l (1675 kJ/l). Zawiera także elektrolity: octany 51 mmol/l, chlorki 10 mmol/l oraz 0,3–2,3 mmol sodu na 1000 ml. Aminoplasmal Hepa 10% wspomaga normalizację profilu aminokwasowego, poprawiając tolerancję białek i biosyntezę białek, co jest kluczowe w leczeniu encefalopatii wątrobowej i innych powikłań neurologicznych marskości wątroby.
acetylocysteina, acetylotyrozyna, alanina, aminokwas, aminokwas aromatyczny, aminokwas egzogenny, aminokwas endogenny, aminokwas rozgałęziony, arginina, asparagina jednowodna, BCAA, biosynteza, chlorowodorek ornityny, encefalopatia wątrobowa, fenyloalanina, glicyna, histydyna, izoleucyna, kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, leucyna, marskość wątroby, metionina, octan lizyny, osmolarność, prolina, roztwór do perfuzji, seryna, śpiączka wątrobowa, stan przedśpiączkowy, substytut krwi, treonina, tryptofan, walina, żywienie pozajelitowe