szczepienie uzupełniające
Szczepienie uzupełniające, znane również jako szczepienie przypominające (booster), to dodatkowa dawka szczepionki podawana po zakończeniu podstawowego cyklu szczepień w celu wzmocnienia i przedłużenia ochrony immunologicznej organizmu. Jest istotnym elementem profilaktyki chorób zakaźnych, szczególnie gdy odporność po szczepieniu pierwotnym z czasem słabnie.
W praktyce klinicznej szczepienia uzupełniające stosuje się w wielu programach immunizacji, zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Przykładami są szczepienia przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (DTP), gdzie dawki przypominające podaje się w określonych odstępach czasowych po szczepieniu podstawowym, aby utrzymać odpowiedni poziom przeciwciał ochronnych.
W kontekście pandemii COVID-19 szczepienia uzupełniające zyskały szczególne znaczenie. Badania wykazały, że odporność po podstawowym cyklu szczepień przeciwko SARS-CoV-2 może z czasem słabnąć, zwłaszcza wobec nowych wariantów wirusa. Dawki przypominające skutecznie podnoszą poziom ochrony, zmniejszając ryzyko infekcji, ciężkiego przebiegu choroby i hospitalizacji.
Decyzja o szczepieniu uzupełniającym powinna być podejmowana w oparciu o aktualne zalecenia zdrowotne, indywidualny stan zdrowia pacjenta, czas, który upłynął od ostatniej dawki, oraz aktualną sytuację epidemiologiczną. Dla niektórych grup zwiększonego ryzyka, takich jak osoby starsze czy z obniżoną odpornością, szczepienia uzupełniające mogą być szczególnie ważnym elementem ochrony zdrowia.
Powiązane wpisy
- Leksykon substancji czynnych
Wirus polio – Wskazania do stosowania
Inaktywowany wirus polio (IPV) jest stosowany w szczepionkach skojarzonych, takich jak Tetraxim i Adacel Polio, w celu czynnego uodpornienia przeciw poliomyelitis. Wirusy polio w trzech serotypach (typ 1 Mahoney, typ 2 MEF1, typ 3 Saukett) są inaktywowane i podawane w określonych dawkach antygenu D: dla Tetraxim i Adacel Polio odpowiednio 29, 7 i 26 jednostek antygenu D na 0,5 ml dawki. Tetraxim jest wskazany do szczepienia pierwotnego i uzupełniającego niemowląt i dzieci od 2. miesiąca życia, natomiast Adacel Polio stosuje się jako dawkę przypominającą u osób od 3. roku życia oraz u kobiet w ciąży, gdzie dodatkowo zapewnia bierną ochronę noworodków przed krztuścem. Szczepionki te zawierają również antygeny błonicy, tężca i krztuśca, co umożliwia kompleksową ochronę wieloszczepionkową.
antygen krztuśca, bierna ochrona, choroba Heinego-Medina, czynne uodpornienie, dawka przypominająca, immunizacja, inaktywowany wirus polio, jednostka antygenu D, kalendarz szczepień, komórki Vero, poliomyelitis, serotypy wirusa polio, szczepienie pierwotne, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, toksoid błoniczy, toksoid tężcowy - Leksykon substancji czynnych
Toksoid – Dawkowanie i sposób podawania
Szczepionka Pentaxim zawiera toksoidy błoniczy (≥20 j.m./30 Lf) oraz tężcowy (≥40 j.m./10 Lf), adsorbowane na 0,3 mg uwodnionego Al³⁺, co zwiększa ich immunogenność. Schemat szczepienia obejmuje trzy dawki pierwotne podawane domięśniowo w odstępach 1-2 miesięcznych zgodnie z kalendarzem szczepień oraz dawkę uzupełniającą po roku od zakończenia szczepienia pierwotnego, zwykle między 16 a 18 miesiącem życia. Miejsce iniekcji zależy od wieku: u niemowląt środkowa część przednio-bocznej części uda, u starszych dzieci mięsień naramienny. Szczepionka jest dostarczana w dwóch komponentach wymagających rekonstytucji do postaci mętnej, białawej zawiesiny przed podaniem.
ampułko-strzykawka, droga domięśniowa, fenyloalanina, fenyloketonuria, glutaraldehyd, immunogenność, mięsień naramienny, nadwrażliwość, neomycyna, polimyksyna B, przeciwwskazanie, przednio-boczna część uda, rekonstytucja, streptomycyna, szczepienie pierwotne, szczepienie uzupełniające, szczepionka Pentaxim, toksoid błoniczy i tężcowy, wodorotlenek glinu uwodniony, wstrzyknięcie, zawiesina do wstrzykiwań - Leksykon substancji czynnych
Formaldehyd – Wskazania do stosowania
Formaldehyd (HCHO) jest powszechnie stosowany w przemyśle farmaceutycznym jako środek inaktywujący patogeny, detoksykujący toksyny bakteryjne oraz stabilizujący białka w procesie produkcji szczepionek. W gotowych produktach leczniczych występuje w śladowych ilościach jako pozostałość procesu produkcyjnego, co wymaga uwzględnienia w Charakterystyce Produktu Leczniczego ze względu na ryzyko reakcji alergicznych u pacjentów nadwrażliwych. Szczepionki takie jak Act-HIB (dla dzieci od 2. miesiąca życia), Boostrix Polio (dla osób od 3 lat), Infanrix-IPV (dla dzieci 16 miesięcy–13 lat), oraz szczepionki przeciwgrypowe Fluarix Tetra i VaxigripTetra (dla dorosłych i dzieci od 6. miesiąca życia) zawierają formaldehyd w śladowych ilościach i są stosowane zgodnie z oficjalnymi zaleceniami, uwzględniającymi profilaktykę chorób zakaźnych oraz ochronę bierną niemowląt poprzez szczepienia kobiet w ciąży.
alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, bierna ochrona, błonica tężec krztusiec poliomyelitis, charakterystyka produktu leczniczego, choroba inwazyjna, czynne uodparnianie, detoksykacja toksyn bakteryjnych, diagnostyka alergologiczna, formaldehyd, Haemophilus influenzae typu B, inaktywacja wirusów, kontaktowe zapalenie skóry, posocznica, reakcja alergiczna, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, wirus grypy A, wirus grypy B, zapalenie nagłośni, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie stawów, zapalenie tkanki łącznej - Leksykon substancji czynnych
Poliowirus – Właściwości farmakodynamiczne
Poliowirus zawarty w inaktywowanej szczepionce Infanrix-IPV obejmuje trzy serotypy: typ 1 (szczep Mahoney) w dawce 40 jednostek antygenu D, typ 2 (szczep MEF-1) w dawce 8 jednostek oraz typ 3 (szczep Saukett) w dawce 32 jednostek antygenu D. Wirusy namnażane są w hodowli komórkowej VERO, co zapewnia wysoką jakość i standaryzację produkcji. Inaktywacja wirusów zachowuje ich właściwości antygenowe, eliminując jednocześnie ryzyko replikacji w organizmie. Badania kliniczne potwierdziły, że szczepionka indukuje silną odpowiedź immunologiczną u dzieci w wieku 15-26 miesięcy oraz 4-7 lat, niezależnie od wcześniejszych schematów szczepień, z osiągnięciem ochronnych mian przeciwciał neutralizujących ≥ 8 w teście neutralizacji dla wszystkich trzech serotypów poliowirusa.
dawka antygenowa, hodowla komórkowa VERO, inaktywacja wirusa, jednostka antygenu D, miano przeciwciał, odpowiedź immunologiczna, poliomyelitis, poliowirus, poliowirus typu 1, poliowirus typu 2, poliowirus typu 3, przeciwciało neutralizujące, serokonwersja, serotyp poliowirusa, szczep Mahoney, szczep MEF-1, szczep Saukett, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, szczepionka inaktywowana, test neutralizacji, właściwość antygenowa, wskaźnik serokonwersji - Leksykon substancji czynnych
Wirus odry – Dawkowanie i sposób podawania
Wirus odry, będący składnikiem szczepionek skojarzonych MMR (odra, świnka, różyczka) oraz MMRV (odra, świnka, różyczka, ospa wietrzna), jest podawany w dawce 0,5 ml zawierającej co najmniej 10³⁰ CCID₅₀ żywego, atenuowanego wirusa (szczep Schwarz). Szczepionka Priorix jest zalecana od 12 miesiąca życia, z podaniem jednej dawki i drugiej zgodnie z oficjalnymi wytycznymi, natomiast Priorix-Tetra stosuje się od 11 miesiąca życia, podając dwie dawki w odstępie minimum 4 tygodni, optymalnie 6 tygodni do 3 miesięcy. W przypadku niemowląt poniżej 12 miesiąca życia, szczepienie jest możliwe w sytuacjach epidemiologicznych (np. epidemia, podróż do rejonów endemicznych), z pierwszą dawką podaną po ukończeniu 9-11 miesiąca życia i drugą dawką w ciągu 3 miesięcy, zachowując minimalny odstęp 4 tygodni. Nie określono bezpieczeństwa i skuteczności szczepionki u niemowląt poniżej 9 miesiąca życia.
CCID50, dawka szczepionki, mięsień naramienny, MMR, odpowiedź immunologiczna, podanie domięśniowe, podanie podskórne, przednio-boczna część uda, rejon endemiczny, rekonstytucja, schemat dawkowania, sytuacja epidemiologiczna, szczep Schwarz, szczepienie uzupełniające, szczepionka MMR, szczepionka MMRV, szczepionka monowalentna, trombocytopenia, wirus odry, zaburzenie krzepnięcia, żywy atenuowany wirus odry - Leksykon leków
Wskazania do stosowania – Infanrix-IPV 1 dawka (0,5 ml)
Szczepionka Infanrix-IPV jest wskazana do stosowania jako szczepienie uzupełniające i przypominające przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi oraz poliomyelitis u dzieci w wieku od 16 miesięcy do 13 lat, które uprzednio przeszły szczepienie pierwotne. Każda dawka 0,5 ml zawiera toksoid błoniczy (≥ 30 j.m.), toksoid tężcowy (≥ 40 j.m.), antygeny Bordetella pertussis: toksoid krztuścowy (25 μg), hemaglutyninę włókienkową (25 μg) oraz pertaktynę (8 μg). Ponadto, szczepionka zawiera inaktywowane wirusy polio trzech typów: typ 1 (szczep Mahoney) – 40 jednostek antygenu D, typ 2 (szczep MEF-1) – 8 jednostek antygenu D oraz typ 3 (szczep Saukett) – 32 jednostki antygenu D. Antygeny są adsorbowane na 0,5 mg uwodnionego wodorotlenku glinu (Al³⁺), co wzmacnia odpowiedź immunologiczną. Produkt jest dostępny w formie mętnej, białej zawiesiny do wstrzykiwań w ampułkostrzykawce i może zawierać śladowe ilości formaldehydu, neomycyny, polimyksyny, a także < 0,07 ng kwasu para-aminobenzoesowego oraz 0,036 μg fenyloalaniny, co jest istotne u pacjentów z fenyloketonurią. Komponenty wirusowe namnażane są w hodowli komórkowej VERO.
adjuwant, Bordetella pertussis, fenyloalanina, fenyloketonuria, formaldehyd, hemaglutynina włókienkowa, hodowla komórkowa VERO, kalendarz szczepień, kwas para-aminobenzoesowy, neomycyna, odpowiedź immunologiczna, pertaktyna, polimyksyna, poliomyelitis, szczepienie podstawowe, szczepienie uzupełniające, toksoid błoniczy, toksoid krztuścowy, toksoid tężcowy, wirus polio, wodorotlenek glinu, zawiesina do wstrzykiwań - Leksykon substancji czynnych
Toksoid tężcowy – Dawkowanie i sposób podawania
Toksoid tężcowy jest kluczowym składnikiem wielu szczepionek stosowanych zarówno w szczepieniach podstawowych, jak i przypominających, podawanych w dawce 0,5 ml, z różną zawartością antygenu wyrażoną w jednostkach międzynarodowych (j.m.). Monowalentne szczepionki tężcowe, takie jak Szczepionka tężcowa adsorbowana (T) i Tetana, zawierają co najmniej 40 j.m. toksoidu i stosowane są głównie w profilaktyce poekspozycyjnej oraz szczepieniach przypominających. Schemat podstawowy obejmuje dwie dawki w odstępie 4-6 tygodni oraz dawkę uzupełniającą po 6-12 miesiącach, a dawki przypominające podaje się co 10 lat. Szczepionki skojarzone zawierają różne ilości toksoidu tężcowego: 40 j.m. w preparatach pediatrycznych (np. DTP, DT, Infanrix-IPV) oraz 20 j.m. w szczepionkach dla młodzieży i dorosłych (np. Adacel, Boostrix). Toksoid tężcowy pełni także rolę białka nośnikowego w szczepionkach skoniugowanych przeciw Haemophilus influenzae typu b (Act-HiB) i Neisseria meningitidis grupy C (NeisVac-C), gdzie jego dawka wynosi od 10 do 30 μg, dostosowaną do celu szczepienia.
białko nośnikowe, błonica, dawka przypominająca, dawka uzupełniająca, Haemophilus influenzae, immunogenność antygenu, immunoglobulina przeciwtężcowa, jednostka międzynarodowa, krztusiec, mięsień czworogłowy, mięsień naramienny, monowalentna szczepionka przeciwtężcowa, Neisseria meningitidis, podanie domięśniowe, podanie podskórne, profilaktyka poekspozycyjna, rekonstytucja szczepionki, szczepienie podstawowe, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, szczepionka skojarzona, szczepionka skoniugowana, tężec, tężec noworodkowy, toksoid tężcowy, zaburzenie krzepnięcia krwi, zakażenie tężcem - Leksykon leków
Dawkowanie i sposób podawania – Tetana nie mniej niż 40 j.m. toksoidu tężcowego/0,5 ml; 1 dawka (0,5 ml)
Szczepionka przeciw tężcowi Tetana jest podawana w dawce 0,5 ml zawierającej minimum 40 j.m. toksoidu tężcowego adsorbowanego na wodorotlenku glinu. Schemat szczepienia podstawowego obejmuje trzy dawki: dwie pierwsze w odstępie 4-6 tygodni oraz trzecią po 6-12 miesiącach, co zapewnia odporność utrzymującą się od 5 do 10 lat. Szczepienie przypominające zaleca się podać nie wcześniej niż po 10 latach od ostatniej dawki. W profilaktyce przeciwtężcowej u osób zranionych decyzje o podaniu szczepionki i immunoglobuliny (LIT 250/500 j.m.) zależą od historii szczepień pacjenta oraz oceny ryzyka zakażenia, z uwzględnieniem czasu od ostatniej dawki i stopnia ryzyka ekspozycji.
- Leksykon substancji czynnych
Polimyksyna – Właściwości farmakodynamiczne
Polimyksyna, antybiotyk peptydowy z grupy polipeptydów cyklicznych, wykazuje silne działanie bakteriobójcze wobec bakterii Gram-ujemnych poprzez interakcję z lipopolisacharydami błony zewnętrznej, co zwiększa jej przepuszczalność i prowadzi do śmierci komórki bakteryjnej. W procesie produkcji szczepionek Boostrix Polio i Infanrix-IPV polimyksyna jest stosowana jako środek przeciwbakteryjny, szczególnie w hodowlach komórkowych VERO do namnażania wirusów polio, co zapobiega zanieczyszczeniom bakteryjnym. W gotowych szczepionkach pozostają jedynie śladowe ilości polimyksyny, które mogą wywoływać reakcje nadwrażliwości u osób uczulonych, dlatego nadwrażliwość na polimyksynę stanowi przeciwwskazanie do stosowania tych preparatów. Oprócz polimyksyny, szczepionki zawierają także inne substancje pomocnicze o potencjalnym znaczeniu klinicznym, takie jak formaldehyd, neomycyna, kwas para-aminobenzoesowy i fenyloalanina.
antybiotyk peptydowy, bakteria Gram-ujemna, błona zewnętrzna bakterii, błonica, fenyloalanina, hemaglutynina włókienkowa, hodowla komórkowa, hodowla komórkowa VERO, immunogenność, inaktywowany poliowirus, krztusiec, kwas para-aminobenzoesowy, lipopolisacharyd, miano przeciwciał, nadwrażliwość na antybiotyk, obturacyjna choroba dróg oddechowych, ochronne miano przeciwciał, odpowiedź immunologiczna, pertaktyna, POChP, poliomyelitis, polipeptyd cykliczny, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, tężec, tlenowa bakteria Gram-ujemna, toksoid krztuścowy, wskaźnik seroprotekcji, zanieczyszczenie bakteryjne - Leksykon substancji czynnych
Toksoid krztuścowy – Wskazania do stosowania
Toksoid krztuścowy, będący inaktywowaną toksyną Bordetella pertussis, stanowi kluczowy składnik szczepionek wieloskładnikowych przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi (DTaP i Tdap). Preparaty te różnią się zawartością toksoidu krztuścowego, która w szczepionkach do szczepień pierwotnych i uzupełniających (np. Tetraxim, Infanrix-IPV) wynosi 25 μg, natomiast w szczepionkach przypominających (np. Adacel, Boostrix) jest niższa i waha się od 2,5 μg do 20 μg. Szczepionki te zawierają również inne antygeny Bordetella pertussis, takie jak hemaglutynina włókienkowa (2,5–25 μg), pertaktyna (2,5–8 μg) oraz fimbrie typu 2 i 3 (obecne w wybranych preparatach). Wskazania do stosowania obejmują szczepienia pierwotne, uzupełniające i przypominające u niemowląt, dzieci, młodzieży oraz dorosłych, z uwzględnieniem specyfiki preparatu i wieku pacjenta.
antygen krztuśca, bierna ochrona niemowląt, Bordetella pertussis, hemaglutynina włókienkowa, inaktywowany wirus polio, kalendarz szczepień, krztusiec, pertaktyna, poliomyelitis, Program Szczepień Ochronnych, szczepienie podstawowe, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, szczepienie w ciąży, szczepionka bezkomórkowa, szczepionka DTaP, szczepionka przypominająca, toksoid błoniczy, toksoid krztuścowy, toksoid tężcowy - Leksykon leków
Wskazania do stosowania – Tetraxim 1 dawka (0,5 ml)
Szczepionka TETRAXIM jest adsorbowaną na wodorotlenku glinu (0,3 mg Al³⁺) wieloskładnikową szczepionką przeznaczoną do profilaktyki błonicy, tężca, krztuśca oraz poliomyelitis u niemowląt i dzieci od 2. miesiąca życia. Jedna dawka 0,5 ml zawiera m.in. toksoid błoniczy ≥20 j.m. (30 Lf), toksoid tężcowy ≥40 j.m. (10 Lf), 25 µg toksoidu krztuścowego i hemaglutyniny włókienkowej oraz inaktywowane antygeny wirusa polio typów 1, 2 i 3 w ilościach odpowiednio 29, 7 i 26 jednostek antygenu D. Szczepionka zawiera bezkomórkowy składnik krztuścowy (aP), co zmniejsza ryzyko odczynów poszczepiennych w porównaniu do szczepionek pełnokomórkowych. Może zawierać śladowe ilości glutaraldehydu, neomycyny, streptomycyny, polimyksyny B oraz 12,5 µg fenyloalaniny na dawkę.
Bordetella pertussis, choroba Heinego-Medina, Clostridium tetani, Corynebacterium diphtheriae, hemaglutynina włókienkowa, immunogenność, niepożądany odczyn poszczepienny, poliomyelitis, szczepienie pierwotne, szczepienie uzupełniające, szczepionka wieloskładnikowa, toksoid błoniczy, toksoid krztuścowy, toksoid tężcowy, układ immunologiczny, wirus polio, wodorotlenek glinu - Leksykon leków
Dawkowanie i sposób podawania – Clodivac nie mniej niż 40 j.m. toksoidu tężcowego i nie mniej niż 5 j.m. toksoidu błoniczego/0,5 ml; 1 dawka (0,5 ml)
Clodivac to adsorbowana szczepionka przeciw błonicy i tężcowi, zawierająca w dawce 0,5 ml co najmniej 40 j.m. toksoidu tężcowego oraz 5 j.m. toksoidu błoniczego, adsorbowanych na wodorotlenku glinu (≤0,5 mg Al³⁺). Szczepienie podstawowe obejmuje trzy dawki: dwie pierwsze podawane w odstępie 4 tygodni oraz dawkę uzupełniającą po 6-12 miesiącach. Szczepionka podawana jest głęboko podskórnie w mięsień naramienny, a jej postać to jednorodna, biała lub prawie biała zawiesina. Dawkowanie i harmonogram szczepień są zgodne z aktualnym Programem Szczepień Ochronnych, uwzględniającym specyfikę grup wiekowych i stan uodpornienia pacjenta.
błonica, Clodivac, dawka przypominająca, DTPA, mięsień naramienny, Program Szczepień Ochronnych, szczepienie pierwotne, szczepienie podstawowe, szczepienie przeciw krztuścowi, szczepienie uzupełniające, szczepionka przeciw błonicy i tężcowi, tężec, toksoid błoniczy, toksoid tężcowy, wodorotlenek glinu - Leksykon leków
Dawkowanie i sposób podawania – Havrix Adult nie mniej niż 1440 jednostek ELISA wirusa zapalenia wątroby typu A, szczep HM175/ml; 1 dawka (1 ml)
Szczepionka Havrix Adult zawiera inaktywowany wirus zapalenia wątroby typu A, szczep HM175, w dawce nie mniejszej niż 1440 jednostek ELISA na 1 ml. Preparat jest przeznaczony dla osób dorosłych powyżej 19 roku życia i stosowany jest w celu profilaktyki WZW typu A. Schemat szczepienia pierwotnego obejmuje podanie jednej dawki 1440 j. ELISA/ml domięśniowo w mięsień naramienny. Dla utrzymania długotrwałej ochrony immunologicznej zaleca się podanie dawki uzupełniającej w okresie od 6 miesięcy do 5 lat po szczepieniu pierwotnym, optymalnie między 6 a 12 miesiącem. U pacjentów z zaburzeniami krzepnięcia lub małopłytkowością dopuszcza się podskórne podanie szczepionki z zastosowaniem ucisku miejsca iniekcji przez co najmniej 2 minuty, aby zminimalizować ryzyko krwawienia.
fenyloketonuria, inaktywowany wirus WZW A, komórki diploidalne, małopłytkowość, miejsce wstrzyknięcia, mięsień naramienny, ochrona immunologiczna, podanie domięśniowe, podanie podskórne, ryzyko krwawienia, szczepienie pierwotne, szczepienie podstawowe, szczepienie uzupełniające, szczepionka Havrix Adult, wirusowe zapalenie wątroby typu A, wodorotlenek glinu, zaburzenia krzepnięcia, zawiesina do wstrzykiwań - Leksykon leków
Wskazania do stosowania – Pentaxim 32 jednostek antygenu D + 10 mcg + nie mniej niż 40 j.m. + 8 jednostek antygenu D + 40 jednostek antygenu D + nie mniej niż 30 j.m. + 25 mcg + 25 mcg
Szczepionka Pentaxim (DTaP-IPV/Hib) jest pięciowalentnym preparatem przeznaczonym do profilaktyki błonicy, tężca, krztuśca, poliomyelitis oraz inwazyjnych zakażeń Haemophilus influenzae typu b (Hib). Wskazana jest do stosowania u niemowląt od 6. tygodnia życia w schemacie pierwotnym oraz jako szczepienie uzupełniające w drugim roku życia, rok po szczepieniu pierwotnym. Jedna dawka (0,5 ml) zawiera m.in. toksoid błoniczy ≥20 j.m. (30 Lf), toksoid tężcowy ≥40 j.m. (10 Lf), antygeny Bordetella pertussis (toksoid i hemaglutynina włókienkowa po 25 µg), inaktywowane wirusy poliomyelitis typów 1, 2 i 3 (odpowiednio 29, 7 i 26 jednostek antygenu D) oraz 10 µg polisacharydu Hib skoniugowanego z toksoidem tężcowym. Preparat zawiera wodorotlenek glinu (0,3 mg Al³⁺) jako adiuwant oraz śladowe ilości glutaraldehydu, neomycyny, streptomycyny i polimyksyny B, co jest istotne przy kwalifikacji pacjentów z alergiami. Zawartość fenyloalaniny wynosi 12,5 µg na dawkę, co należy uwzględnić u pacjentów z fenyloketonurią.
adiuwant, Bordetella pertussis, fenyloketonuria, Haemophilus influenzae typ b, hemaglutynina włókienkowa, nadwrażliwość, neomycyna, odpowiedź immunologiczna, poliomyelitis, polisacharyd Haemophilus influenzae, posocznica, rekonstytucja, szczepienie pierwotne, szczepienie uzupełniające, toksoid błoniczy, toksoid tężcowy, wirus poliomyelitis, zakażenie Hib, zapalenie nagłośni, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie stawów, zapalenie tkanki łącznej, zawiesina do wstrzykiwań - Leksykon substancji czynnych
Hemaglutynina włókienkowa – Wskazania do stosowania
Hemaglutynina włókienkowa stanowi kluczowy antygen w bezkomórkowych szczepionkach przeciw krztuścowi, będąc istotnym składnikiem preparatów złożonych stosowanych w szczepieniach pierwotnych, uzupełniających i przypominających. W szczepionkach dla niemowląt i małych dzieci (Pentaxim, Tetraxim, Infanrix-IPV) zawartość hemaglutyniny wynosi 25 µg na dawkę (0,5 ml), co odpowiada potrzebom immunologicznym tej grupy wiekowej. Preparaty te są wskazane do szczepień pierwotnych od 6. tygodnia lub 2. miesiąca życia oraz uzupełniających do 13. roku życia, zapewniając ochronę przed krztuścem, błonicą, tężcem, poliomyelitis oraz zakażeniami Haemophilus influenzae typu b. W szczepieniach przypominających u starszych dzieci, młodzieży i dorosłych stosuje się szczepionki zawierające mniejszą dawkę hemaglutyniny włókienkowej: 5 µg (Adacel, Adacel Polio) lub 8 µg (Boostrix, Boostrix Polio), co pozwala na podtrzymanie odpowiedzi immunologicznej i dalszą ochronę przed chorobą.
bierna ochrona, błonica, Bordetella pertussis, choroba zakaźna, ciężki przebieg choroby, czynnik wirulencji, Haemophilus influenzae typ b, hemaglutynina włókienkowa, krztusiec, łożysko, odpowiedź immunologiczna, pałeczka krztuśca, poliomyelitis, Program Szczepień Ochronnych, przeciwciało matczyne, przeciwciało ochronne, szczepienie pierwotne, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, szczepionka bezkomórkowa przeciw krztuścowi, szczepionka DTaP, tężec, układ odpornościowy - Leksykon leków
Dawkowanie i sposób podawania – Pentaxim 32 jednostek antygenu D + 10 mcg + nie mniej niż 40 j.m. + 8 jednostek antygenu D + 40 jednostek antygenu D + nie mniej niż 30 j.m. + 25 mcg + 25 mcg
Szczepionka PENTAXIM jest przeznaczona do profilaktyki błonicy, tężca, krztuśca (bezkomórkowa), poliomyelitis (inaktywowana) oraz zakażeń Haemophilus influenzae typu b (skoniugowana). Schemat szczepienia obejmuje trzy dawki pierwotne podawane w odstępach 1-2 miesięcy oraz dawkę uzupełniającą po roku od zakończenia szczepienia pierwotnego, zwykle między 16 a 18 miesiącem życia dziecka. Szczepionka podawana jest domięśniowo, u niemowląt w przednio-boczną część uda, a u starszych dzieci w mięsień naramienny. Jedna dawka (0,5 ml) po rekonstytucji zawiera m.in. toksoid błoniczy ≥20 j.m. (30 Lf), toksoid tężcowy ≥40 j.m. (10 Lf), antygeny Bordetella pertussis (toksoid 25 µg, hemaglutynina włókienkowa 25 µg), inaktywowany wirus poliomyelitis typów 1, 2 i 3 oraz 10 µg polisacharydu Haemophilus influenzae typu b skoniugowanego z toksoidem tężcowym.
błonica, Bordetella pertussis, droga domięśniowa, fenyloalanina, fenyloketonuria, glutaraldehyd, Haemophilus influenzae, kalendarz szczepień, krztusiec, mięsień naramienny, neomycyna, odpowiedź immunologiczna, polimyksyna B, poliomyelitis, przeciwwskazanie, reakcja alergiczna, rekonstytucja, streptomycyna, szczepienie pierwotne, szczepienie uzupełniające, tężec, toksoid błoniczy, toksoid tężcowy, wirus poliomyelitis - Leksykon substancji czynnych
Toksoid – Właściwości farmakodynamiczne
Toksoidy błoniczy i tężcowy stanowią kluczowe składniki immunogenne szczepionki Pentaxim, która jest skojarzoną szczepionką przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi (bezkomórkowa), poliomyelitis (inaktywowana) oraz Haemophilus influenzae typu b (skoniugowana). Toksoidy są otrzymywane poprzez detoksykację naturalnych toksyn bakteryjnych (błoniczej i tężcowej) za pomocą formaldehydu, zachowując ich właściwości immunogenne. Toksoid krztuścowy (PTxd) powstaje przez odtoksycznienie toksyny krztuścowej glutaraldehydem, natomiast hemaglutynina włókienkowa (FHA) pozostaje niezmieniona. Toksoid tężcowy pełni podwójną rolę – jako antygen indukujący odpowiedź przeciw tężcowi oraz jako nośnik polisacharydu otoczkowego Haemophilus influenzae typu b (PRP), co umożliwia indukcję odpowiedzi grasiczozależnej i pamięci immunologicznej u niemowląt. W dawce 0,5 ml szczepionki zawarte są: toksoid błoniczy ≥20 j.m. (30 Lf), toksoid tężcowy ≥40 j.m. (10 Lf), PTxd 25 µg, FHA 25 µg oraz 10 µg polisacharydu PRP skoniugowanego z toksoidem tężcowym, wszystkie adsorbowane na 0,3 mg Al³⁺ w postaci wodorotlenku glinu.
antygen grasiczozależny, białko nośnikowe, Bordetella pertussis, detoksykacja toksyn, formaldehyd, glutaraldehyd, Haemophilus influenzae typ b, hemaglutynina włókienkowa, immunogenność, odpowiedź grasiczoniezależna, odpowiedź immunologiczna, pamięć immunologiczna, poliomyelitis, polisacharyd otoczkowy, przeciwciała anty-PT, przeciwciała ochronne, serokonwersja, szczepienie pierwotne, szczepienie uzupełniające, szczepionka skoniugowana, toksoid, toksoid krztuścowy, toksyna błonicza, toksyna krztuścowa, toksyna tężcowa, wodorotlenek glinu - Leksykon substancji czynnych
Glutaraldehyd – Wskazania do stosowania
Glutaraldehyd jest stosowany jako środek inaktywujący i stabilizujący antygeny w procesie produkcji szczepionki TETRAXIM, która zawiera toksoid błoniczy (≥20 j.m., 30 Lf), toksoid tężcowy (≥40 j.m., 10 Lf), antygeny Bordetella pertussis (toksoid krztuścowy 25 µg, hemaglutynina włókienkowa 25 µg) oraz inaktywowany wirus polio (typ 1: 29 jednostek antygenu D, typ 2: 7 jednostek, typ 3: 26 jednostek). Glutaraldehyd występuje w szczepionce jedynie w śladowych ilościach, podobnie jak neomycyna, streptomycyna i polimyksyna B, co jest istotne przy kwalifikacji pacjentów do szczepienia. Preparat zawiera również 0,3 mg uwodnionego wodorotlenku glinu jako adjuwant oraz 12,5 µg fenyloalaniny, co należy uwzględnić u pacjentów z fenyloketonurią. Szczepionka dostępna jest w formie białawej, mętnej zawiesiny do wstrzykiwań w ampułko-strzykawce.
adjuwant, antygen krztuścowy, błonica, Bordetella pertussis, fenyloalanina, fenyloketonuria, glutaraldehyd, hemaglutynina włókienkowa, kalendarz szczepień, krztusiec, neomycyna, polimyksyna B, poliomyelitis, reakcja alergiczna, środek inaktywujący, streptomycyna, szczepienie pierwotne, szczepienie uzupełniające, szczepionka Tetraxim, tężec, toksoid, toksoid błoniczy, toksoid krztuścowy, toksoid tężcowy, wirus polio, wodorotlenek glinu, zawiesina do wstrzykiwań - Leksykon leków
Wskazania do stosowania – Imovax Polio 29 jednostek antygenu D wirusa poliomyelitis typ 1, szczep Mahoney, 7 jednostek antygenu D wirusa poliomyelitis typ 2, szczep MEF-1 i 26 jednostek antygenu D wirusa poliomyelitis typ 3, szczep Saukett/0,5 ml; Szczepionka 1-dawkowa, 1 dawka (0,5 ml)
Szczepionka IMOVAX POLIO (IPV) to inaktywowana szczepionka przeciw poliomyelitis, zawierająca inaktywowane wirusy trzech typów: Typ 1 (Mahoney, 29 jednostek antygenu D*), Typ 2 (MEF-1, 7 jednostek) oraz Typ 3 (Saukett, 26 jednostek). Preparat jest przeznaczony do stosowania w profilaktyce pierwotnej u niemowląt i dzieci, a także jako dawki przypominające i uzupełniające u dzieci, młodzieży oraz dorosłych, zwłaszcza u osób niezaszczepionych w dzieciństwie lub z obniżoną odpornością. Szczepionka jest podawana w dawce 0,5 ml w formie wstrzyknięcia, zgodnie z obowiązującymi krajowymi programami szczepień, i spełnia wymagania Farmakopei Europejskiej oraz rekomendacje WHO.
antygen D, choroba Heinego-Medina, dawka przypominająca, Farmakopea Europejska, fenyloalanina, inaktywowana szczepionka przeciw poliomyelitis, inaktywowany wirus poliomyelitis, kalendarz szczepień, komórki Vero, nadwrażliwość na substancje, neomycyna, obniżona odporność, poliomyelitis, schemat szczepień ochronnych, szczepienie podstawowe, szczepienie uzupełniające, szczepionka inaktywowana, układ immunologiczny, wirus poliomyelitis, zawiesina do wstrzykiwań - Leksykon substancji czynnych
Bordetella pertussis – Wskazania do stosowania
Substancja czynna Bordetella pertussis, zawarta w szczepionce DTP, stanowi kluczowy element indukujący odporność przeciwko krztuścowi. Preparat zawiera zawiesinę inaktywowanego szczepu Bordetella pertussis w dawce nie mniejszej niż 4 j.m. na 0,5 ml, uzupełnioną toksoidem błoniczym (≥30 j.m.) oraz toksoidem tężcowym (≥40 j.m. w badaniu na świnkach morskich lub ≥60 j.m. w badaniu na myszach białych). Składniki szczepionki są adsorbowane na wodorotlenku glinu (≤0,7 mg Al³⁺), co zwiększa immunogenność preparatu. Szczepionka jest przeznaczona do czynnego uodpornienia dzieci w wieku od 6. tygodnia do 2. roku życia, z możliwością podania dawek uzupełniających do 3. roku życia, zgodnie z obowiązującym Programem Szczepień Ochronnych i po wykluczeniu przeciwwskazań do stosowania pełnokomórkowej szczepionki przeciw krztuścowi.
adiuwant, Bordetella pertussis, choroba zakaźna, czynne uodpornienie, immunogenność, inaktywowany szczep Bordetella pertussis, profilaktyka krztuśca, Program Szczepień Ochronnych, przeciwwskazanie, świnka morska, szczepienie uzupełniające, szczepionka DTP, toksoid błoniczy, toksoid tężcowy, wodorotlenek glinu, zawiesina do wstrzykiwań - Leksykon substancji czynnych
Poliowirus – Wskazania do stosowania
Poliowirus inaktywowany, obecny w szczepionce Infanrix-IPV, stanowi kluczowy składnik szczepionek wieloskładnikowych stosowanych w profilaktyce poliomyelitis u dzieci w wieku od 16 miesięcy do 13 lat, które uprzednio przeszły szczepienie pierwotne przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi i poliomyelitis. Preparat zawiera trzy serotypy poliowirusa (typ 1 – szczep Mahoney: 40 j.m. antygenu D, typ 2 – szczep MEF-1: 8 j.m. antygenu D, typ 3 – szczep Saukett: 32 j.m. antygenu D) w formie inaktywowanej, co eliminuje ryzyko replikacji wirusa przy zachowaniu właściwości immunogennych. Szczepionka jest stosowana wyłącznie jako uzupełniająca lub przypominająca, mająca na celu wzmocnienie i przedłużenie odporności nabytej w wyniku szczepień pierwotnych, zgodnie z obowiązującym kalendarzem szczepień i indywidualną historią immunizacji pacjenta.
antygen Bordetella pertussis, bezpieczeństwo biologiczne, choroba Heinego-Medina, fenyloketonuria, formaldehyd, hemaglutynina włókienkowa, hodowla komórkowa VERO, immunogenność szczepionki, inaktywowany poliowirus, Infanrix-IPV, kwas para-aminobenzoesowy, neomycyna, odporność nabyta, odpowiedź immunologiczna, pertaktyna, polimyksyna, poliomyelitis, poliowirus typu 1, poliowirus typu 2, poliowirus typu 3, szczepienie pierwotne, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, toksoid błoniczy i tężcowy, toksoid krztuścowy, wodorotlenek glinu - Leksykon substancji czynnych
Hemaglutynina włókienkowa – Dawkowanie i sposób podawania
Hemaglutynina włókienkowa jest kluczowym antygenem krztuścowym stosowanym w bezkomórkowych szczepionkach przeciw krztuścowi, często łączonych ze szczepionkami przeciw błonicy, tężcowi oraz poliomyelitis (IPV). Zawartość hemaglutyniny różni się w zależności od preparatu i grupy wiekowej: szczepionki dla dzieci zawierają 25 μg, natomiast dla dorosłych i młodzieży o zmniejszonej zawartości antygenów – 5-8 μg. Schemat dawkowania jest zróżnicowany i obejmuje szczepienia pierwotne, uzupełniające oraz przypominające, dostosowane do wieku pacjenta i wskazań klinicznych. Szczepionki podaje się domięśniowo, u niemowląt w przednio-boczną część uda, a u starszych dzieci i dorosłych w mięsień naramienny, z wykluczeniem podawania w pośladki oraz drogą śródskórną lub podskórną, z wyjątkiem wyjątkowych sytuacji.
antygen błonicy, antygen krztuścowy, bierna ochrona niemowląt, charakterystyka produktu leczniczego, cykl szczepienia podstawowego, hemaglutynina włókienkowa, immunoglobulina przeciwtężcowa, mięsień naramienny, podanie domięśniowe, podanie donaczyniowe, podanie podskórne, podanie śródskórne, poliomyelitis, przednio-boczna część uda, szczepienie pierwotne, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, szczepionka bezkomórkowa, szczepionka przeciw błonicy, szczepionka przeciw krztuścowi, tężec, toksoid błoniczy, toksoid tężcowy, trymestr ciąży - Leksykon substancji czynnych
Polimyksyna – Wskazania do stosowania
Szczepionki Boostrix Polio oraz Infanrix-IPV są preparatami przypominającymi przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi i poliomyelitis, różniącymi się wskazaniami wiekowymi oraz zawartością antygenów. Boostrix Polio jest przeznaczona dla osób od 3 roku życia oraz kobiet w ciąży, zawiera m.in. toksoid błoniczy ≥2 j.m. (2,5 Lf), toksoid tężcowy ≥20 j.m. (5 Lf), antygeny Bordetella pertussis (toksoid krztuścowy 8 µg, hemaglutynina włókienkowa 8 µg, pertaktyna 2,5 µg) oraz inaktywowane poliowirusy typów 1, 2 i 3 (40, 8 i 32 jednostek antygenu D). Zawiera również 0,3 mg Al3+ w postaci wodorotlenku glinu i 0,2 mg Al3+ jako fosforan glinu. Infanrix-IPV jest wskazana dla dzieci 16 miesięcy–13 lat, zawiera wyższe dawki antygenów (np. toksoid błoniczy ≥30 j.m., toksoid tężcowy ≥40 j.m., toksoid krztuścowy 25 µg) oraz 0,5 mg Al3+ w formie wodorotlenku glinu. Obie szczepionki zawierają śladowe ilości formaldehydu, neomycyny, polimyksyny oraz substancji pomocniczych, takich jak kwas para-aminobenzoesowy (<0,07 ng/dawka) i fenyloalanina (0,0298 µg w Boostrix Polio, 0,036 µg w Infanrix-IPV).
antybiotyk peptydowy, antygeny Bordetella pertussis, bakterie Gram-ujemne, bierna ochrona przed krztuścem, błonica, booster, fenyloalanina, formaldehyd, fosforan glinu, hemaglutynina włókienkowa, hodowla komórkowa VERO, inaktywowany poliowirus, kontaminacja bakteryjna, kwas para-aminobenzoesowy, neomycyna, pertaktyna, polimyksyna, środek przeciwbakteryjny, szczepienie pierwotne, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, tężec, toksoid błoniczy, toksoid krztuścowy, toksoid tężcowy, wodorotlenek glinu - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – DTP-Szczepionka błoniczo-tężcowo-krztuścowa adsorbowana nie mniej niż 30 j.m. toksoidu błoniczego, nie mniej niż 40 j.m. toksoidu tężcowego i nie mniej niż 4 j.m. zawiesiny inaktywowanego szczepu Bordetella pertussis/0,5 ml; 1 d; 1 dawka (0,5 ml)
Szczepionka DTP (błoniczo-tężcowo-krztuścowa adsorbowana) jest inaktywowanym preparatem pełnokomórkowym, przeznaczonym do indukcji czynnej odporności przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi. Zawiera toksoid błoniczy (≥30 j.m./0,5 ml), toksoid tężcowy (≥40 j.m. w badaniu na świnkach morskich, ≥60 j.m. w badaniu na myszach) oraz zawiesinę inaktywowanego szczepu Bordetella pertussis (≥4 j.m./0,5 ml). Toksoidy są pozyskiwane z toksyn bakteryjnych pochodzących z hodowli Corynebacterium diphtheriae i Clostridium tetani, które następnie są inaktywowane formaldehydem i oczyszczane. Komponent krztuścowy uzyskuje się przez chemiczną inaktywację i odtoksycznienie pałeczek Bordetella pertussis. Preparat zawiera również wodorotlenek glinu (≤0,7 mg Al³⁺) jako adiuwant, który wzmacnia odpowiedź immunologiczną, a zawiesina krztuścowa dodatkowo pełni funkcję adiuwanta wobec toksoidów.
adiuwant, antygen krztuścowy, błonica tężec krztusiec, Bordetella pertussis, Clostridium tetani, Corynebacterium diphtheriae, cykl szczepienia, czynna odporność, działanie adiuwancyjne, Farmakopea Europejska, formaldehyd, inaktywacja chemiczna, odtoksycznienie, pamięć immunologiczna, Program Szczepień Ochronnych, przeciwciała odpornościowe, swoiste przeciwciała, szczepienie pierwotne, szczepienie uzupełniające, szczepionka błoniczo-tężcowo-krztuścowa adsorbowana, toksoid błoniczy, toksoid tężcowy, właściwości immunogenne, wodorotlenek glinu - Leksykon substancji czynnych
Kwas para-aminobenzoesowy – Wskazania do stosowania
Kwas para-aminobenzoesowy (PABA) występuje w śladowych ilościach jako substancja pomocnicza w wybranych szczepionkach stosowanych w profilaktyce chorób zakaźnych. W szczepionkach Boostrix Polio oraz Infanrix-IPV jego zawartość wynosi poniżej 0,07 nanograma na dawkę, natomiast w szczepionce Priorix jest to 6,5 nanograma na dawkę. Boostrix Polio jest wskazana do szczepienia przypominającego przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi i poliomyelitis u osób powyżej 3 lat oraz do biernej ochrony niemowląt poprzez szczepienie kobiet w ciąży. Infanrix-IPV dedykowana jest dzieciom w wieku 16 miesięcy do 13 lat jako szczepienie uzupełniające i przypominające, natomiast Priorix stosuje się do czynnego uodparniania przeciw odrze, śwince i różyczce u dzieci od 9. miesiąca życia, młodzieży i dorosłych.
bierna ochrona niemowląt, bierna ochrona przed krztuścem, bierne uodpornienie, błonica tężec krztusiec, charakterystyka produktu leczniczego, czynne uodparnianie, immunoprofilaktyka chorób zakaźnych, kwalifikacja do szczepienia, kwalifikacja pacjenta, kwas para-aminobenzoesowy, odra-świnka-różyczka, poliomyelitis, preparat immunologiczny, profilaktyka chorób zakaźnych, schemat szczepień, substancja pomocnicza, szczepienie przypominające, szczepienie uzupełniające, wywiad alergiczny, wywiad alergologiczny - Leksykon substancji czynnych
Wirus poliomyelitis – Wskazania do stosowania
Wirus poliomyelitis, wykorzystywany w inaktywowanych szczepionkach (IPV), stanowi podstawę profilaktyki poliomyelitis, obejmując ochronę przed trzema typami wirusa: typ 1 (szczep Mahoney), typ 2 (szczep MEF-1) oraz typ 3 (szczep Saukett). Szczepy te są namnażane w komórkach VERO i inaktywowane, co zapewnia bezpieczeństwo i immunogenność preparatów. Szczepionki takie jak IMOVAX POLIO stosowane są w szczepieniu podstawowym i przypominającym u niemowląt, dzieci, młodzieży i dorosłych, natomiast PENTAXIM, szczepionka skojarzona, jest wskazana do pierwotnej immunizacji niemowląt od 6. tygodnia życia oraz jako dawka uzupełniająca w drugim roku życia. DULTAVAX, zawierający zmniejszoną ilość antygenów, jest przeznaczony wyłącznie do dawek przypominających u dzieci powyżej 6. roku życia, nastolatków i dorosłych. Standaryzowane ilości antygenu D w szczepionkach wynoszą: typ 1 – 29 jednostek (wcześniej 40), typ 2 – 7 jednostek (wcześniej 8), typ 3 – 26 jednostek (wcześniej 32), co wynika ze zmiany metody pomiaru immunochemicznego.
choroba Heinego-Medina, dawka przypominająca, Haemophilus influenzae typ b, inaktywowany wirus poliomyelitis, inwazyjne zakażenie, jednostka antygenu D, komórki Vero, odpowiedź immunologiczna, posocznica, sytuacja epidemiologiczna, szczep Mahoney, szczep MEF-1, szczep Saukett, szczepienie podstawowe, szczepienie uzupełniające, szczepionka skojarzona, wirus poliomyelitis, zapalenie nagłośni, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie stawów, zapalenie tkanki łącznej, zawiesina do wstrzykiwań - Leksykon leków
Działania niepożądane – Infanrix-IPV 1 dawka (0,5 ml)
Szczepionka Infanrix-IPV, zawierająca bezkomórkowe składniki przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi oraz inaktywowany wirus poliomyelitis, jest stosowana w profilaktyce tych chorób u dzieci. Profil bezpieczeństwa opiera się na danych z ponad 2200 pacjentów i obejmuje szerokie spektrum działań niepożądanych, z których najczęstsze to reakcje miejscowe (ból, zaczerwienienie, obrzęk) oraz gorączka ≥38°C, występujące bardzo często (≥1/10). Szczególną uwagę zwraca zwiększona częstość reakcji po dawkach uzupełniających, w tym rozległy obrzęk kończyny (>50 mm średnicy) u 13-25% dzieci w wieku 4-6 lat, który ustępuje samoistnie w ciągu około 4 dni. Inne często obserwowane działania to zaburzenia neurologiczne (senność, ból głowy), zaburzenia metabolizmu (utrata apetytu) oraz zaburzenia psychiczne (nietypowy płacz, drażliwość).
alergiczne zapalenie skóry, bezdech, drgawki gorączkowe, działanie niepożądane leku, epizod hipotoniczno-hiporeaktywny, gorączka poszczepienna, limfadenopatia, małopłytkowość, obrzęk kończyny, obrzęk naczynioruchowy, pokrzywka, poliomyelitis, reakcja anafilaktyczna, reakcja poszczepienna, reakcja w miejscu podania, skaza krwotoczna, stwardnienie tkanek, świąd, szczepienie pierwotne, szczepienie uzupełniające, trombocytopenia, zaburzenia immunologiczne, zaburzenia ogólne, zapalenie oskrzeli