Wskazania do stosowania
Toksoid krztuścowy

Toksoid krztuścowy – wprowadzenie do substancji czynnej

Toksoid krztuścowy stanowi istotny składnik szczepionek przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi (DTaP), będąc inaktywowaną (detoksykowaną) toksyną bakterii Bordetella pertussis. Występuje w różnych preparatach szczepionkowych, zarówno w połączeniu z toksoidem błoniczym i tężcowym, jak i z dodatkowymi komponentami takimi jak inaktywowane wirusy polio. Zawartość toksoidu krztuścowego w poszczególnych preparatach różni się w zależności od typu szczepionki i jej przeznaczenia (szczepienie pierwotne vs przypominające).¹

Wskazania do stosowania toksoidu krztuścowego

Toksoid krztuścowy, jako składnik szczepionek wieloskładnikowych, jest stosowany w profilaktyce krztuśca, poważnej choroby infekcyjnej dróg oddechowych. Wskazania do stosowania tej substancji czynnej obejmują zarówno pierwotne szczepienia ochronne, jak i szczepienia przypominające, przy czym zakres zastosowań różni się w zależności od konkretnego preparatu.²

Szczepienia pierwotne i uzupełniające

Niektóre szczepionki zawierające toksoid krztuścowy są dedykowane do stosowania w ramach szczepień pierwotnych i uzupełniających u niemowląt i małych dzieci. Przykładem jest szczepionka Tetraxim, wskazana do szczepienia pierwotnego i uzupełniającego niemowląt i dzieci w wieku od ukończenia 2. miesiąca życia przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi i poliomyelitis.³

Szczepienia przypominające

Większość preparatów zawierających toksoid krztuścowy jest dedykowana do szczepień przypominających (booster) u osób, które wcześniej otrzymały szczepienie podstawowe. Dotyczy to zarówno szczepionek przeznaczonych wyłącznie do profilaktyki błonicy, tężca i krztuśca, jak i preparatów zawierających dodatkowo komponent przeciw poliomyelitis.^{4 5}

Przykłady szczepionek przypominających z toksoidem krztuścowym i ich zastosowanie:

• Adacel – wskazany do szczepienia przypominającego przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi u osób w wieku od 4 lat po szczepieniu podstawowym⁶
• Adacel Polio – stosowany jako dawka przypominająca przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi i poliomyelitis u osób w wieku od 3 lat⁷
• Boostrix – dedykowany do szczepienia przypominającego przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi osób w wieku od lat 4⁸
• Boostrix Polio – wskazany do szczepienia przypominającego przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi i poliomyelitis osób w wieku od lat 3⁹
• Tdap Szczepionka – wskazana do szczepienia przypominającego przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi u osób w wieku od czterech lat¹⁰
• Infanrix-IPV – przeznaczony do szczepienia uzupełniającego i przypominającego przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi i poliomyelitis u dzieci w wieku od 16 miesięcy do 13 lat włącznie, które otrzymały uprzednio szczepienie pierwotne przeciw tym chorobom¹¹

Szczepienie kobiet w ciąży – bierna ochrona niemowląt

Szczególnie istotnym wskazaniem do stosowania szczepionek zawierających toksoid krztuścowy jest szczepienie kobiet w ciąży, które zapewnia bierną ochronę przed krztuścem u noworodków i niemowląt we wczesnym okresie życia – przed rozpoczęciem lub zakończeniem cyklu szczepień podstawowych.^{12 13}

Szczepionki, które posiadają wskazanie do stosowania w ciąży w celu zapewnienia biernej ochrony niemowląt, to:

• Adacel – podawany podczas ciąży w celu biernej ochrony przed krztuścem we wczesnym okresie niemowlęcym¹⁴
• Adacel Polio – stosowany do biernej ochrony przed krztuścem we wczesnym okresie niemowlęcym po szczepieniu kobiet w ciąży¹⁵
• Boostrix – wskazany do biernej ochrony przed krztuścem we wczesnym niemowlęctwie, uzyskiwanej po zaszczepieniu matki w czasie trwania ciąży¹⁶
• Boostrix Polio – dedykowany do biernej ochrony przed krztuścem we wczesnym niemowlęctwie, uzyskiwanej po zaszczepieniu matki w czasie trwania ciąży¹⁷

Skład i warianty szczepionek zawierających toksoid krztuścowy

Dostępne na rynku szczepionki zawierające toksoid krztuścowy różnią się zarówno składem, jak i stężeniem poszczególnych komponentów. Różnice te są istotne dla praktyki klinicznej, ponieważ determinują one przeznaczenie szczepionki (szczepienie podstawowe vs przypominające) oraz populację docelową (dzieci vs dorośli).^{18 19}

Komponenty bezkomórkowe szczepionek przeciw krztuścowi

Nowoczesne szczepionki zawierają oczyszczone antygeny krztuśca (bezkomórkowe, acellularne), a nie całe inaktywowane bakterie. Poza toksoidem krztuścowym, większość dostępnych preparatów zawiera również inne ważne antygeny bakterii Bordetella pertussis, takie jak:

• Hemaglutynina włókienkowa – białko powierzchniowe odpowiedzialne za adhezję bakterii do komórek nabłonka dróg oddechowych²⁰
• Pertaktyna – białko zewnątrzbłonowe umożliwiające inwazję bakterii²¹
• Fimbrie typu 2 i 3 – struktury powierzchniowe ułatwiające przyleganie bakterii do śluzówki dróg oddechowych (obecne tylko w niektórych szczepionkach)²²

Różnice w stężeniu antygenów krztuśca

Szczepionki przeznaczone do szczepień pierwotnych i uzupełniających u niemowląt i małych dzieci (oznaczane jako DTaP lub DTaP-IPV) zawierają wyższe stężenia antygenów krztuśca niż szczepionki przypominające dla starszych dzieci i dorosłych (oznaczane jako Tdap lub Tdap-IPV).^{23 24}

Zawartość toksoidu krztuścowego w poszczególnych preparatach:

• Wysokie stężenie (szczepionki do szczepień pierwotnych):
  • Tetraxim: 25 μg²⁵
  • Infanrix-IPV: 25 μg²⁶
• Średnie stężenie:
  • Tdap Szczepionka: 20 μg²⁷
• Niskie stężenie (szczepionki przypominające):
  • Boostrix i Boostrix Polio: 8 μg²⁸
  • Adacel i Adacel Polio: 2,5 μg²⁹

Praktyczne aspekty stosowania szczepionek zawierających toksoid krztuścowy

Przy zalecaniu pacjentowi szczepionek zawierających toksoid krztuścowy należy uwzględnić kilka kluczowych aspektów:

Zgodność z oficjalnymi zaleceniami

Wszystkie szczepionki zawierające toksoid krztuścowy powinny być stosowane zgodnie z obowiązującymi krajowymi zaleceniami dotyczącymi szczepień. W Polsce zalecenia te są publikowane w Programie Szczepień Ochronnych (PSO) na dany rok oraz w rekomendacjach towarzystw naukowych.^{30 31}

Dobór odpowiedniego produktu

Przy wyborze konkretnej szczepionki zawierającej toksoid krztuścowy należy wziąć pod uwagę:

• Wiek pacjenta i jego historię szczepień³²
• Potrzebę szczepienia przeciwko dodatkowym chorobom (np. poliomyelitis)³³
• Status ciąży u kobiet w wieku rozrodczym³⁴

Szczepienie kobiet w ciąży – aspekty praktyczne

Szczepienie kobiet w ciąży przeciwko krztuścowi jest rekomendowane w celu zapewnienia biernej ochrony noworodków i niemowląt we wczesnym okresie życia, przed rozpoczęciem lub ukończeniem ich własnego cyklu szczepień. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami, szczepienie to powinno być wykonywane podczas każdej ciąży, optymalnie między 27. a 36. tygodniem, aby zapewnić najwyższy poziom przeciwciał przekazywanych dziecku.^{35 36}

Podsumowanie wskazań do stosowania toksoidu krztuścowego

Toksoid krztuścowy, jako składnik szczepionek złożonych, jest rekomendowany w następujących sytuacjach klinicznych:

1. Szczepienie pierwotne i uzupełniające u niemowląt i małych dzieci (szczepionki DTaP lub DTaP-IPV, np. Tetraxim).³⁷
2. Szczepienie uzupełniające i przypominające u dzieci, które otrzymały wcześniej szczepienie podstawowe (np. Infanrix-IPV).³⁸
3. Szczepienia przypominające u starszych dzieci, młodzieży i dorosłych (szczepionki Tdap lub Tdap-IPV, np. Adacel, Boostrix).^{39 40}
4. Szczepienie kobiet w ciąży, optymalnie w 2. lub 3. trymestrze, w celu zapewnienia biernej ochrony noworodków i niemowląt przed krztuścem (szczepionki Tdap lub Tdap-IPV).^{41 42}

Zalecając szczepienie zawierające toksoid krztuścowy, lekarz powinien zawsze uwzględniać aktualny kalendarz szczepień, indywidualną historię immunizacji pacjenta oraz oficjalne zalecenia dotyczące profilaktyki krztuśca, w tym szczególne wskazania dla określonych grup ryzyka.^{43 44}