Przeciwwskazania stosowania
Toksoid krztuścowy

Przeciwwskazania stosowania toksoidów krztuścowych

Toksoid krztuścowy jest składnikiem szczepionek przeciwkrztuścowych, stosowanych w profilaktyce krztuśca – choroby wywoływanej przez bakterię Bordetella pertussis. Występuje w preparatach złożonych, najczęściej w połączeniu z toksoide m błoniczym i tężcowym oraz niekiedy z innymi antygenami, takimi jak inaktywowane wirusy polio. Znajomość przeciwwskazań do stosowania toksoidów krztuścowych jest kluczowa dla bezpiecznego prowadzenia immunoprofilaktyki.¹²

Nadwrażliwość na składniki szczepionki

Podstawowym przeciwwskazaniem do podania toksoidów krztuścowych jest znana nadwrażliwość na ten składnik lub inne komponenty szczepionki. Obejmuje to nadwrażliwość na:

• Toksoid krztuścowy lub inne antygeny krztuśca (hemaglutynina włókienkowa, pertaktyna, fimbrie)
• Inne składniki aktywne szczepionek, takie jak toksoid błoniczy czy tężcowy
• Substancje pomocnicze wymienione w charakterystyce produktu leczniczego
• Substancje pozostałe z procesu wytwarzania, które mogą być obecne w śladowych ilościach³⁴

W zależności od konkretnego preparatu, szczepionki zawierające toksoid krztuścowy mogą zawierać śladowe ilości substancji używanych w procesie produkcyjnym, takich jak:

• Formaldehyd – obecny w większości preparatów (Adacel, Boostrix, Infanrix-IPV, Tdap Szczepionka)
• Glutaraldehyd – występujący w niektórych preparatach (Adacel, Adacel Polio, Tetraxim)
• Neomycyna – antybiotyk aminoglikozydowy (Adacel Polio, Boostrix Polio, Infanrix-IPV, Tetraxim)
• Streptomycyna – antybiotyk aminoglikozydowy (Adacel Polio, Tetraxim)
• Polimyksyna B – antybiotyk polipeptydowy (Adacel Polio, Boostrix Polio, Infanrix-IPV, Tetraxim)⁵⁶⁷
• Albumina surowicy bydlęcej – w niektórych preparatach (Adacel Polio)⁸

Encefalopatia po poprzednim podaniu szczepionki zawierającej antygeny krztuśca

Istotnym i bezwzględnym przeciwwskazaniem do podania toksoidów krztuścowych jest wystąpienie encefalopatii o nieznanej etiologii w ciągu 7 dni po poprzednim podaniu szczepionki zawierającej antygeny krztuśca. Encefalopatia to poważne zaburzenie neurologiczne charakteryzujące się ciężkimi i głębokimi zaburzeniami świadomości. W takich przypadkach należy zrezygnować ze szczepienia przeciw krztuścowi i kontynuować cykl szczepień szczepionkami przeciw błonicy i tężcowi, ewentualnie rozszerzonymi o składnik polio (w zależności od wskazań).⁹¹⁰¹¹

Postępujące choroby neurologiczne

Postępujące choroby neurologiczne stanowią przeciwwskazanie do podania szczepionek zawierających toksoid krztuścowy. Niektóre preparaty, jak Tdap Szczepionka, explicite wymieniają to przeciwwskazanie w charakterystyce produktu leczniczego. W przypadku pacjentów z aktywną, postępującą chorobą neurologiczną należy rozważyć szczepienie wyłącznie preparatem przeciwbłoniczym i przeciwtężcowym, bez komponentu krztuścowego.¹²¹³

Powikłania neurologiczne po wcześniejszych szczepieniach

Niektóre szczepionki zawierające toksoid krztuścowy, takie jak Boostrix i Boostrix Polio, nie powinny być stosowane u pacjentów, u których wystąpiły powikłania neurologiczne po wcześniejszych szczepieniach przeciwko błonicy i/lub tężcowi. Do tych powikłań zalicza się:

• Drgawki
• Epizody hipotoniczno-hiporeaktywne¹⁴¹⁵

Trombocytopenia po wcześniejszych szczepieniach

Przejściowa trombocytopenia, która wystąpiła po wcześniejszych szczepieniach przeciwko błonicy i/lub tężcowi, stanowi przeciwwskazanie do podania niektórych szczepionek zawierających toksoid krztuścowy (np. Boostrix, Boostrix Polio). Trombocytopenia to stan, w którym liczba płytek krwi spada poniżej normy, co zwiększa ryzyko krwawień. W takich przypadkach należy skonsultować się ze specjalistą w celu ustalenia optymalnego schematu immunizacji.¹⁶¹⁷

Ostre ciężkie choroby przebiegające z gorączką

Podanie szczepionek zawierających toksoid krztuścowy powinno być odroczone u osób z ostrą ciężką chorobą przebiegającą z gorączką. Jest to tzw. czasowe przeciwwskazanie, które ustępuje po wyleczeniu. Warto zauważyć, że łagodne infekcje, takie jak przeziębienie czy łagodne zakażenie górnych dróg oddechowych bez gorączki lub z gorączką o niewielkim nasileniu, nie stanowią przeciwwskazania do szczepienia.¹⁸¹⁹²⁰

Zestawienie przeciwwskazań do stosowania poszczególnych szczepionek zawierających toksoid krztuścowy

Kiedy odradzić pacjentowi stosowanie toksoidów krztuścowych

Indywidualna ocena korzyści i ryzyka

Poza bezwzględnymi przeciwwskazaniami, istnieją sytuacje kliniczne, w których lekarz powinien rozważyć indywidualnie korzyści i ryzyka związane ze szczepieniem. W takich przypadkach może być konieczne odradzenie pacjentowi stosowania toksoidów krztuścowych i zaproponowanie alternatywnych schematów szczepień. Należy pamiętać, że w niektórych przypadkach ryzyko związane z zachorowaniem na krztusiec może przewyższać potencjalne ryzyko szczepienia.²¹²²

Okoliczności wymagające szczególnej uwagi

Stosowanie toksoidów krztuścowych należy odradzić pacjentowi w następujących okolicznościach:

• Trwające zakażenie ośrodkowego układu nerwowego – w takich przypadkach podanie szczepionki może teoretycznie zwiększyć ryzyko zaostrzenia objawów neurologicznych
• Epizod hipotoniczno-hiporeaktywny po poprzednim szczepieniu – charakteryzujący się zmniejszonym napięciem mięśniowym, obniżoną reaktywnością i bladością lub sinicą
• Ciężka reakcja alergiczna po poprzednim podaniu szczepionek zawierających te same składniki – taka jak anafilaksja, obrzęk naczynioruchowy lub pokrzywka uogólniona
• Potwierdzone zaburzenia układu immunologicznego – w przypadku niektórych pacjentów z ciężką immunosupresją można rozważyć odroczenie szczepienia do czasu poprawy funkcji układu odpornościowego²³²⁴

Przypadki wymagające ostrożności i konsultacji

W niektórych sytuacjach klinicznych konieczna jest szczególna ostrożność przy podejmowaniu decyzji o szczepieniu preparatami zawierającymi toksoid krztuścowy:

• Drgawki w wywiadzie u pacjenta lub w rodzinie – w przypadku drgawek z gorączką w wywiadzie należy rozważyć podanie leków przeciwgorączkowych w momencie szczepienia i kontynuowanie ich stosowania przez 24-48 godzin
• Zaburzenia krzepnięcia krwi lub leczenie przeciwzakrzepowe – ze względu na ryzyko krwawienia po podaniu domięśniowym
• Zespół Guillaina-Barrégo w wywiadzie po wcześniejszym podaniu szczepionki zawierającej toksoid tężcowy
• Postępująca lub niestabilna choroba neurologiczna – zaleca się ocenę stanu neurologicznego przed szczepieniem²⁵

Alternatywne opcje dla pacjentów z przeciwwskazaniami

Pacjentom, u których występują przeciwwskazania do stosowania toksoidów krztuścowych, należy zaproponować alternatywne schematy szczepień:

• Szczepionki dwuskładnikowe – przeciwbłonicze i przeciwtężcowe (DT) bez komponenty krztuścowej
• Szczepionki trójskładnikowe – przeciwbłonicze, przeciwtężcowe i przeciwpoliomyelitis (DTPolio) bez komponenty krztuścowej
• Profilaktyka antybiotykowa – w przypadku ekspozycji na Bordetella pertussis u osób niezaszczepionych
• Szczepienie osób z otoczenia (strategia kokonowa) – w celu zmniejszenia ryzyka zakażenia u osób, które nie mogą otrzymać szczepionki²⁶²⁷

Wpływ dawki i stanu pacjenta na decyzję o szczepieniu

Różnice w zawartości toksoidów krztuścowych w szczepionkach

Szczepionki dostępne na rynku różnią się zawartością toksoidu krztuścowego, co może być istotne przy podejmowaniu decyzji dotyczącej szczepienia u pacjentów z określonymi przeciwwskazaniami:

• Adacel – zawiera 2,5 mikrograma toksoidu krztuścowego
• Adacel Polio – zawiera 2,5 mikrograma toksoidu krztuścowego
• Boostrix – zawiera 8 mikrogramów toksoidu krztuścowego
• Boostrix Polio – zawiera 8 mikrogramów toksoidu krztuścowego
• Infanrix-IPV – zawiera 25 mikrogramów toksoidu krztuścowego
• Tdap Szczepionka – zawiera 20 mikrogramów toksoidu krztuścowego
• Tetraxim – zawiera 25 mikrogramów toksoidu krztuścowego^2829303132

Szczepionki o niższej zawartości antygenu (Adacel, Adacel Polio) mogą być preferowane u pacjentów z historią łagodniejszych reakcji niepożądanych, podczas gdy preparaty o wyższej zawartości antygenu (Infanrix-IPV, Tetraxim) są zwykle stosowane w szczepieniach podstawowych u dzieci.

Indywidualizacja decyzji o szczepieniu

Decyzja o odradzeniu stosowania toksoidów krztuścowych powinna być zawsze zindywidualizowana i uwzględniać:

• Wiek pacjenta – szczególne znaczenie ma to u niemowląt i małych dzieci, które są bardziej narażone na ciężki przebieg krztuśca
• Aktualną sytuację epidemiologiczną – występowanie ognisk krztuśca w środowisku
• Historię wcześniejszych szczepień – liczbę otrzymanych dawek i czas, który upłynął od ostatniego szczepienia
• Ciężkość i charakter reakcji niepożądanych po wcześniejszych dawkach
• Współistniejące choroby i przyjmowane leki³³³⁴

Konsekwencje nieszczepienia przeciw krztuścowi

Odradzając pacjentowi stosowanie szczepionek zawierających toksoid krztuścowy, lekarz powinien poinformować go o potencjalnych konsekwencjach braku odporności na krztusiec:

• Zwiększone ryzyko zachorowania na krztusiec
• Możliwość transmisji zakażenia na osoby z otoczenia, szczególnie na niemowlęta, które nie zostały jeszcze w pełni zaszczepione
• Potencjalnie ciężki przebieg krztuśca, szczególnie u małych dzieci i osób z chorobami przewlekłymi
• Konieczność wdrożenia innych środków profilaktycznych, takich jak unikanie kontaktu z osobami kaszlącymi, szczególnie w okresach zwiększonej zachorowalności na krztusiec

Należy pamiętać, że w większości przypadków korzyści wynikające ze szczepienia przeciw krztuścowi przewyższają potencjalne ryzyko związane z podaniem szczepionki, a rzeczywiste przeciwwskazania występują stosunkowo rzadko.³⁵³⁶