Działania niepożądane
Toksoid krztuścowy

Działania niepożądane toksoidu krztuścowego

Toksoid krztuścowy jest jednym z kluczowych składników szczepionek przeciwko krztuścowi, który w postaci oczyszczonej i poddanej detoksykacji stanowi istotny element szczepionek wieloskładnikowych takich jak Adacel, Boostrix, Infanrix-IPV czy Tetraxim. Działania niepożądane związane z toksoidem krztuścowym są zwykle obserwowane w kontekście całej szczepionki, co utrudnia jednoznaczne przypisanie poszczególnych objawów do tego konkretnego składnika. Niemniej jednak, dokładna analiza charakterystyk produktów leczniczych zawierających toksoid krztuścowy pozwala na identyfikację spektrum działań niepożądanych.¹

Reakcje miejscowe

Reakcje miejscowe w miejscu wstrzyknięcia są najczęściej występującymi działaniami niepożądanymi po podaniu szczepionek zawierających toksoid krztuścowy. Do najczęstszych należą:^{2 3}

• Ból w miejscu wstrzyknięcia (występuje u 21-78% zaszczepionych)
• Zaczerwienienie (występuje u 9-31,3% zaszczepionych)
• Obrzęk (występuje u 12-31,3% zaszczepionych)
• Stwardnienie w miejscu wstrzyknięcia

^{4 2 cm (9%) i stwardnienie >2 cm (12%).”>5 6}

Reakcje te pojawiają się zazwyczaj w ciągu 48 godzin po szczepieniu i ustępują samoistnie bez konieczności leczenia w ciągu 48-72 godzin. Mogą one utrzymywać się przez okres od 3 do 5 dni w przypadku bardziej nasilonych reakcji.^{7 8}

Warto zaznaczyć, że po szczepieniu pierwotnym częstość występowania reakcji w miejscu wstrzyknięcia zazwyczaj zwiększa się przy kolejnych dawkach.⁹

Rozległy obrzęk kończyny

Szczególnym rodzajem reakcji miejscowej jest rozległy obrzęk kończyny, w której podano szczepionkę. Definiowany jest jako obrzęk o średnicy większej niż 50 mm, widoczny rozlany obrzęk lub widoczne powiększenie obwodu kończyny. ^{50 mm, widoczny rozlany obrzęk lub widoczne powiększenie obwodu kończyny) były uzyskane w dwóch badaniach klinicznych.”>10} W niektórych przypadkach obejmuje on sąsiadujący staw i może wystąpić od miejsca podania poza jeden lub oba stawy.^{50 mm), w tym rozległy obrzęk kończyny od miejsca podania poza jeden lub obydwa stawy.”>11}

Częstość występowania rozległego obrzęku kończyny waha się w zależności od preparatu i numeru dawki szczepienia. W badaniach klinicznych odnotowano go u:¹²

• 13% pacjentów po czwartej dawce
• 25% pacjentów po piątej dawce

Ryzyko wystąpienia tego typu reakcji wydaje się być zależne od liczby poprzednich dawek szczepionki zawierającej bezkomórkowe składniki krztuścowe, z większym ryzykiem po czwartej i piątej dawce.¹³

Te reakcje zaczynają się zwykle w ciągu 24-72 godzin po szczepieniu i mogą być związane z objawami takimi jak rumień, ucieplenie, tkliwość lub ból w miejscu podania. Ustępują samoistnie w ciągu 3-5 dni bez następstw.¹⁴

Reakcje ogólnoustrojowe

Oprócz reakcji miejscowych, szczepionki zawierające toksoid krztuścowy mogą powodować reakcje ogólnoustrojowe. Do najczęstszych należą:^{15 16 17}

• Ból głowy (występuje u 16-44% zaszczepionych)
• Zmęczenie (występuje u 16-44% zaszczepionych)
• Gorączka ≥38°C
• Drażliwość (występuje u około 20,2% zaszczepionych)
• Senność
• Złe samopoczucie

^{18 19 20}

Rzadziej występującymi działaniami niepożądanymi są:^{21 22}

• Zawroty głowy
• Utrata apetytu (problemy związane z karmieniem)
• Zaburzenia uwagi
• Nietypowy płacz
• Ból mięśni
• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe (wymioty, biegunka, nudności)

^{23 24}

Ciężkie działania niepożądane

Ciężkie działania niepożądane po podaniu szczepionek zawierających toksoid krztuścowy występują bardzo rzadko, jednak ze względu na ich potencjalnie poważny charakter wymagają szczególnej uwagi. Należą do nich:^{25 26}

• Reakcje alergiczne, w tym reakcje anafilaktyczne i anafilaktoidalne
• Epizody hipotensyjno-hiporeaktywne
• Drgawki (z gorączką lub bez)
• Zespół Guillaina-Barrégo i zapalenie nerwu barkowego (zgłaszane po podaniu szczepionek zawierających toksoid tężcowy)
• Obrzęk naczynioruchowy (obrzęk Quinckego)
• Bezdech u bardzo niedojrzałych wcześniaków (urodzonych ≤ 28. tygodnia ciąży)

^{27 28 29}

Po podaniu szczepionek zawierających toksoid tężcowy, w bardzo rzadkich przypadkach odnotowano występowanie działań niepożądanych ze strony ośrodkowego lub obwodowego układu nerwowego, takich jak porażenie wstępujące lub nawet porażenie oddychania (np. zespół Guillain-Barré). Niemniej jednak, nie ustalono bezpośredniego związku przyczynowego między podaniem szczepionki a wystąpieniem tych zespołów.³⁰

Czynniki wpływające na częstotliwość działań niepożądanych

Istnieje kilka czynników, które mogą wpływać na częstość występowania działań niepożądanych po podaniu szczepionek zawierających toksoid krztuścowy:^{31 32}

• Wiek pacjenta – niektóre działania niepożądane, takie jak ból mięśni, złe samopoczucie i ból głowy, są charakterystyczne dla dzieci ≥ 2. roku życia
• Grupa wiekowa – występuje tendencja do częstszego występowania reakcji miejscowych i ogólnych u młodzieży niż u dorosłych
• Numer dawki – częstość występowania reakcji w miejscu wstrzyknięcia zazwyczaj zwiększa się przy kolejnych dawkach
• Jednoczesne podanie innych szczepionek – może wpływać na profil bezpieczeństwa

^{33 34 35}

Tabelaryczne zestawienie działań niepożądanych

Poniższa tabela przedstawia zbiorcze zestawienie działań niepożądanych związanych z podaniem szczepionek zawierających toksoid krztuścowy, ich częstość występowania oraz opis. Częstość występowania określono zgodnie z powszechnie przyjętą konwencją:<sup data-drug="Adacel" data-section="Działania niepożądane" title="Bardzo często (≥1/10), Często (≥1/100 do <1/10), Niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100), Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), Bardzo rzadko (36 <sup data-drug="Tetraxim" data-section="Działania niepożądane" title="Bardzo często: ≥1/10, Często: ≥1/100 do <1/10, Niezbyt często: ≥1/1 000 do <1/100, Rzadko: ≥1/10 000 do <1/1 000, Bardzo rzadko: 37

Zaburzenia układu nerwowego

Na szczególną uwagę wśród działań niepożądanych zasługują zaburzenia neurologiczne. Chociaż występują rzadko, to ze względu na ich potencjalną ciężkość wymagają szczególnego nadzoru.^{38 39}

Drgawki, z gorączką lub bez, mogą wystąpić w ciągu 2-3 dni po szczepieniu. Jednak ich związek przyczynowy ze szczepieniem nie zawsze jest jasny, szczególnie u dzieci z historią drgawek gorączkowych.⁴⁰

Epizody hipotensyjno-hiporeaktywne (HHE) charakteryzują się nagłym wystąpieniem bladości lub sinicy, hipotonii i braku reakcji lub zmniejszonej reaktywności. Mogą one wystąpić krótko po szczepieniu i zwykle ustępują samoistnie bez następstw. Częściej obserwowane są u niemowląt i małych dzieci.⁴¹

Reakcje alergiczne

Reakcje alergiczne po szczepieniu szczepionkami zawierającymi toksoid krztuścowy są rzadkie, ale mogą mieć poważne konsekwencje. Obejmują one:^{42 43}

• Różnego rodzaju wysypki
• Rumień
• Pokrzywkę
• Obrzęk naczynioruchowy (obrzęk Quinckego)
• Reakcje anafilaktyczne – potencjalnie zagrażające życiu, wymagające natychmiastowej interwencji medycznej

^{44 45 46}

Należy zawsze przestrzegać niezbędnych środków ostrożności dotyczących leczenia reakcji anafilaktycznych.⁴⁷

Monitorowanie po wprowadzeniu do obrotu

Istotnym źródłem informacji o działaniach niepożądanych są dane gromadzone po wprowadzeniu szczepionek do obrotu. Należy jednak pamiętać, że działania niepożądane po wprowadzeniu do obrotu są zgłaszane dobrowolnie w populacji o nieznanej wielkości, co oznacza, że nie zawsze jest możliwe wiarygodne oszacowanie częstości ich występowania ani ustalenie związku przyczynowego z podaną szczepionką.^{48 49}

W ramach monitorowania bezpieczeństwa po wprowadzeniu do obrotu zgłaszano rzadkie przypadki poważnych działań niepożądanych, takich jak zespół Guillaina-Barrégo, zapalenie nerwu barkowego, porażenie wstępujące lub nawet porażenie oddychania po podaniu szczepionek zawierających toksoid tężcowy, który często występuje w połączeniu z toksoidem krztuścowym.^{50 51}

Szczególne grupy pacjentów

Profile bezpieczeństwa w różnych grupach pacjentów mogą się nieznacznie różnić, co zostało zaobserwowane w badaniach klinicznych.^{52 53}

Dzieci i młodzież

Profil bezpieczeństwa szczepionek zawierających toksoid krztuścowy nie wykazuje znaczących różnic pomiędzy różnymi grupami wiekowymi dzieci i młodzieży, jednak pewne działania niepożądane występują częściej w określonych grupach wiekowych:⁵⁴

• Ból mięśni, złe samopoczucie i ból głowy są charakterystyczne dla dzieci ≥ 2. roku życia
• Drażliwość i płacz są częściej obserwowane u młodszych dzieci
• U młodzieży występuje tendencja do częstszego występowania reakcji miejscowych i ogólnych niż u dorosłych

^{55 56}

Osoby starsze i o obniżonej odporności

Działania niepożądane u osób powyżej 55 roku życia lub u osób z obniżoną odpornością nie powinny odbiegać od tych obserwowanych u dzieci, młodzieży i dorosłych.⁵⁷

Wcześniaki

Szczególną grupę ryzyka stanowią bardzo niedojrzałe wcześniaki (urodzone ≤ 28. tygodnia ciąży), u których po podaniu szczepionek zawierających składnik krztuścowy może wystąpić bezdech. Dlatego u tych dzieci należy rozważyć monitorowanie czynności oddechowych przez 48-72 godziny po szczepieniu.^{58 59}

Podsumowanie

Toksoid krztuścowy, jako składnik szczepionek przeciwko krztuścowi, jest związany z szeregiem działań niepożądanych, które w większości przypadków mają charakter łagodny i przemijający. Najczęściej obserwowane są reakcje miejscowe w miejscu wstrzyknięcia (ból, zaczerwienienie, obrzęk) oraz objawy ogólnoustrojowe takie jak ból głowy, zmęczenie i gorączka.^{60 61}

Ciężkie działania niepożądane, takie jak reakcje anafilaktyczne, epizody hipotensyjno-hiporeaktywne czy drgawki, występują bardzo rzadko. Niemniej jednak, ze względu na ich potencjalnie poważny charakter, wymagają szczególnej uwagi i natychmiastowej interwencji medycznej.⁶²

Profil bezpieczeństwa może się nieznacznie różnić w zależności od wieku pacjenta, numeru dawki oraz jednoczesnego podania innych szczepionek. Istotne jest, aby pacjenci oraz ich opiekunowie byli świadomi możliwych działań niepożądanych oraz wiedzieli, kiedy należy zgłosić się po pomoc medyczną.^{63 64}

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego.^{65 66}