Właściwości farmakodynamiczne
Toksoid

Toksoid – właściwości farmakodynamiczne

Toksoidy stanowią podstawę ochrony immunologicznej w wielu szczepionkach, w tym w preparacie Pentaxim, który jest skojarzoną szczepionką przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi (bezkomórkowa, złożona), poliomyelitis (inaktywowana) i Haemophilus influenzae typ b (skoniugowana). Szczepionka ta łączy w sobie toksoidy błoniczy i tężcowy, komponenty bezkomórkowe krztuśca, inaktywowane wirusy poliomyelitis oraz polisacharyd Haemophilus influenzae typu b skoniugowany z toksoidem tężcowym.¹

Proces uzyskiwania toksoidów

Toksoidy są otrzymywane poprzez detoksykację naturalnych toksyn bakteryjnych przy zachowaniu ich właściwości immunogennych. W przypadku szczepionki Pentaxim, toksyna błonicza i tężcowa są poddawane procesowi odtoksycznienia przy użyciu formaldehydu, a następnie oczyszczane. Bezkomórkowe składniki krztuśca, w tym toksyna krztuścowa (PT) i hemaglutynina włókienkowa (FHA), są izolowane z hodowli Bordetella pertussis, a następnie poddawane procesom oczyszczania. Toksyna krztuścowa (PT) jest odtoksyczniana przy użyciu glutaraldehydu, co prowadzi do uzyskania toksoidu krztuścowego (PTxd), podczas gdy hemaglutynina włókienkowa (FHA) pozostaje w niezmienionej formie.²

Rola toksoidów w indukcji odpowiedzi immunologicznej

Toksoidy odgrywają kluczową rolę w wywoływaniu odpowiedzi immunologicznej. Zarówno toksoid tężcowy jak i błoniczy indukują produkcję przeciwciał ochronnych, co potwierdzają badania immunogenności. Miesiąc po zakończeniu podstawowego cyklu szczepienia, wszystkie niemowlęta (100%) wytwarzają ochronny poziom przeciwciał (powyżej 0,01 j.m./ml) przeciwko antygenom błoniczemu i tężcowemu.³

W przypadku toksoidu krztuścowego (PTxd) oraz hemaglutyniny włókienkowej (FHA), udowodniono, że są to składniki o fundamentalnym znaczeniu dla ochrony przeciw krztuścowi. Po trzeciej dawce szczepienia pierwotnego, u 93% niemowląt obserwuje się czterokrotny wzrost miana przeciwciał anty-PT, a u ponad 88% czterokrotny wzrost miana przeciwciał anty-FHA.⁴

Toksoid tężcowy jako białko nośnikowe

Toksoid tężcowy pełni w szczepionce Pentaxim podwójną funkcję – jest zarówno antygenem indukującym odpowiedź przeciw tężcowi, jak i białkiem nośnikowym dla polisacharydu otoczkowego Haemophilus influenzae typu b (PRP). Ta druga funkcja ma szczególne znaczenie, ponieważ polisacharydy otoczkowe (w tym PRP) wywołują odpowiedź immunologiczną grasiczoniezależną, charakteryzującą się niską immunogennością u niemowląt i brakiem pamięci immunologicznej poniżej 15. miesiąca życia.⁵

Kowalencyjne wiązanie PRP z toksoidem tężcowym prowadzi do zmiany charakteru odpowiedzi immunologicznej. Powstała w ten sposób szczepionka skoniugowana PRP-T zachowuje się jak antygen grasiczozależny, wywołując swoistą odpowiedź serologiczną anty-PRP u niemowląt oraz indukcję pamięci immunologicznej. Jest to kluczowy mechanizm zwiększający skuteczność szczepionki u najmłodszych dzieci.⁶

Skuteczność immunologiczna toksoidów

Odpowiedź po szczepieniu pierwotnym

Badania immunogenności wykonane u niemowląt miesiąc po trzeciej dawce szczepienia pierwotnego wykazują wysoką skuteczność toksoidów w indukowaniu odpowiedzi immunologicznej:

• 100% niemowląt wytwarza ochronny poziom przeciwciał przeciw antygenom błoniczemu i tężcowemu (powyżej 0,01 j.m./ml)
• 93% niemowląt uzyskuje czterokrotny wzrost miana przeciwciał anty-PT
• Ponad 88% niemowląt osiąga czterokrotny wzrost miana przeciwciał anty-FHA
• Co najmniej 97,2% niemowląt uzyskuje poziom przeciwciał anty-PRP powyżej 0,15 µg/ml

⁷

Odpowiedź po szczepieniu uzupełniającym

Po dawce uzupełniającej, podawanej w 16-18 miesiącu życia, wszystkie dzieci wytwarzają ochronny poziom przeciwciał:

• 100% dzieci osiąga ochronny poziom przeciwciał błoniczych (>0,1 j.m./ml)
• 100% dzieci osiąga ochronny poziom przeciwciał tężcowych (>0,1 j.m./ml)
• Odsetek serokonwersji dla przeciwciał krztuścowych (miana wyższe niż czterokrotny wzrost miana uzyskany po szczepieniu pierwotnym) wynosi przynajmniej 98% dla antygenu PT i 99% dla antygenu FHA
• Poziom przeciwciał anty-PRP ≥1,0 µg/ml osiąga 100% dzieci

^{0,1 j.m./ml), tężcowych (> 0,1 j.m./ml) […] Odsetek serokonwersji dla przeciwciał krztuścowych (miana wyższe niż czterokrotny wzrost miana uzyskany po szczepieniu pierwotnym) wynosi przynajmniej 98% dla antygenu PT (EIA – Enzyme ImmunoAssay) oraz 99% dla antygenu FHA (EIA). Poziom przeciwciał anty-PRP ≥ 1,0 µg/ml został osiągnięty u wszystkich dzieci.”>8}

Długotrwałość odpowiedzi immunologicznej

Długotrwała ochrona immunologiczna po zastosowaniu toksoidów w szczepionce Pentaxim została potwierdzona w badaniach u dzieci w wieku 5-6 lat. Wykazano, że poziom przeciwciał anty-PT i anty-FHA u dzieci zaszczepionych skojarzonymi szczepionkami ze składnikiem bezkomórkowym (zarówno w szczepieniu pierwotnym, jak i uzupełniającym) był co najmniej taki sam, jak obserwowany w tej samej grupie wiekowej u dzieci zaszczepionych skojarzonymi szczepionkami ze składnikiem pełnokomórkowym.⁹

Skład i ilości toksoidów w szczepionce

Szczepionka Pentaxim zawiera precyzyjnie określone ilości toksoidów, co jest kluczowe dla zapewnienia odpowiedniej immunogenności. W jednej dawce (0,5 ml) po rekonstytucji znajduje się:

• Toksoid błoniczy: nie mniej niż 20 j.m. (30 Lf), adsorbowany na wodorotlenku glinu
• Toksoid tężcowy: nie mniej niż 40 j.m. (10 Lf), adsorbowany na wodorotlenku glinu
• Antygeny Bordetella pertussis:
  • toksoid (PTxd): 25 mikrogramów, adsorbowany na wodorotlenku glinu
  • hemaglutynina włókienkowa (FHA): 25 mikrogramów, adsorbowana na wodorotlenku glinu
• Polisacharyd Haemophilus influenzae typ b: 10 mikrogramów, skoniugowany z toksoidem tężcowym

¹⁰

Wszystkie toksoidy są adsorbowane na wodorotlenku glinu (0,3 mg Al³⁺), co poprawia ich immunogenność poprzez efekt depo oraz nasilenie aktywacji odpowiedzi immunologicznej.¹¹

Warto podkreślić, że Pentaxim może zawierać śladowe ilości glutaraldehydu, który jest używany do odtoksycznienia toksyny krztuścowej. Dodatkowo, w szczepionce mogą występować minimalne ilości neomycyny, streptomycyny i polimyksyny B, które są stosowane w procesie produkcyjnym.¹²

Klasyfikacja farmakoterapeutyczna

Toksoidy w szczepionce Pentaxim klasyfikowane są jako składniki bakteryjnych i wirusowych szczepionek skojarzonych. Preparat należy do grupy farmakoterapeutycznej oznaczonej kodem ATC: J07CA06.¹³