Działania niepożądane
Toksoid

Działania niepożądane związane ze stosowaniem toksoidów

Toksoid, będący detoksykowaną formą toksyny bakteryjnej, stanowi kluczowy składnik wielu szczepionek, w tym szczepionki Pentaxim. Pomimo udowodnionej skuteczności i zasadniczo dobrego profilu bezpieczeństwa, stosowanie toksoidów może wiązać się z występowaniem różnorodnych działań niepożądanych. Szczepionka Pentaxim zawiera toksoid błoniczy, toksoid tężcowy oraz toksoid krztuścowy, które po podaniu mogą powodować określone reakcje ogólnoustrojowe i miejscowe.¹

Częstotliwość występowania działań niepożądanych

Działania niepożądane po podaniu preparatów zawierających toksoidy klasyfikuje się według następującej konwencji częstości występowania:²

• Bardzo często: występują u co najmniej 1 na 10 pacjentów (≥1/10)
• Często: występują u co najmniej 1 na 100, ale mniej niż 1 na 10 pacjentów (≥1/100 do <1/10)
• Niezbyt często: występują u co najmniej 1 na 1000, ale mniej niż 1 na 100 pacjentów (≥1/1000 do <1/100)
• Rzadko: występują u co najmniej 1 na 10000, ale mniej niż 1 na 1000 pacjentów (≥1/10000 do <1/1000)
• Bardzo rzadko: występują u mniej niż 1 na 10000 pacjentów (<1/10000)
• Częstość nieznana: nie może być określona na podstawie dostępnych danych

³

W badaniach klinicznych z użyciem preparatu Pentaxim (zawierającego toksoidy błoniczy, tężcowy i krztuścowy) u niemowląt obserwowano najczęściej reakcje w miejscu wstrzyknięcia, nietypowy płacz, drażliwość oraz gorączkę. Objawy te zazwyczaj pojawiają się w ciągu 48 godzin od podania szczepionki i mogą utrzymywać się przez 48-72 godziny, ustępując samoistnie bez konieczności specjalistycznego leczenia.⁴

Reakcje miejscowe po podaniu toksoidów

Reakcje miejscowe stanowią najczęstsze działania niepożądane po podaniu szczepionek zawierających toksoidy. Częstość występowania tych reakcji jest zwykle większa po dawce uzupełniającej w porównaniu z częstością obserwowaną podczas szczepienia pierwotnego.⁵ Do najczęstszych reakcji miejscowych należą:

• Bardzo często: rumień, obrzęk i ból w miejscu podania⁶
• Często: stwardnienie w miejscu podania⁷
• Niezbyt często: zaczerwienienie i obrzęk ≥5 cm w miejscu wstrzyknięcia⁸

Z nieznaną częstością mogą również wystąpić duże reakcje w miejscu podania (>50 mm), w tym rozległy obrzęk kończyny, który może rozprzestrzeniać się od miejsca wstrzyknięcia do jednego lub obu sąsiadujących stawów. Reakcje te zazwyczaj rozpoczynają się w ciągu 24-72 godzin po szczepieniu i mogą być związane z takimi objawami jak rumień, ucieplenie, tkliwość lub ból w miejscu wstrzyknięcia. Ustępują samoistnie w ciągu 3-5 dni.⁹ Ryzyko wystąpienia wydaje się być zależne od liczby poprzednich dawek szczepionki zawierającej bezkomórkowe składniki krztuścowe, z większym ryzykiem po czwartej dawce.¹⁰

Reakcje ogólnoustrojowe po podaniu toksoidów

Poza reakcjami miejscowymi, toksoidy mogą wywoływać szereg reakcji ogólnoustrojowych o różnym nasileniu i częstości występowania. Do najczęstszych należą:

Zaburzenia układu immunologicznego

Z nieznaną częstością obserwuje się natychmiastowe reakcje nadwrażliwości, takie jak obrzęk twarzy, obrzęk naczynioruchowy, obrzęk Quinckego, reakcja anafilaktyczna czy wstrząs anafilaktyczny.¹¹

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Bardzo często po podaniu toksoidów obserwuje się utratę apetytu.¹²

Zaburzenia psychiczne

• Bardzo często: nerwowość, drażliwość, nietypowy płacz¹³
• Często: bezsenność, zaburzenia snu¹⁴
• Niezbyt często: długotrwały nieutulony płacz¹⁵

Zaburzenia układu nerwowego

Bardzo często po podaniu toksoidów obserwuje się senność.¹⁶ Z nieznaną częstością mogą wystąpić drgawki z gorączką lub bez, a także epizody hipotensyjno-hiporeaktywne.¹⁷

Do potencjalnych działań niepożądanych, które nie zostały zgłoszone bezpośrednio po szczepionce Pentaxim, ale po podaniu innych szczepionek zawierających toksoid tężcowy, należy zespół Guillain-Barré oraz zapalenie nerwu barkowego.¹⁸

Zaburzenia żołądka i jelit

• Bardzo często: wymioty¹⁹
• Często: biegunka²⁰

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Z nieznaną częstością obserwuje się wysypkę, rumień i pokrzywkę.²¹

Gorączka

• Bardzo często: gorączka ≥38°C²²
• Niezbyt często: gorączka ≥39°C²³
• Rzadko: gorączka >40°C²⁴

Szczególne reakcje związane z toksoidem tężcowym

Po podaniu szczepionek zawierających toksoid tężcowy skoniugowany z polisacharydem Haemophilus influenzae typ b (jak w przypadku Pentaxim) mogą wystąpić reakcje obrzękowe obejmujące jedną lub obie kończyny dolne. Reakcje te występują przeważnie po szczepieniu pierwotnym w ciągu kilku godzin po szczepieniu i ustępują samoistnie w ciągu 24 godzin bez pozostawienia następstw. Objawom tym mogą towarzyszyć sinica, rumień, przejściowa plamica i ostry płacz.²⁵

Działania niepożądane u szczególnych populacji

W przypadku bardzo niedojrzałych wcześniaków (urodzonych ≤28. tygodnia ciąży) może wystąpić bezdech po podaniu szczepionek zawierających toksoidy.²⁶

Tabela działań niepożądanych związanych z toksoidami

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi toksoidów

Pomimo że większość działań niepożądanych związanych z podaniem toksoidów ma łagodny i przejściowy charakter, niektóre z nich mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia lub życia pacjenta. Do najpoważniejszych niebezpieczeństw należą:

Reakcje anafilaktyczne

Natychmiastowe reakcje nadwrażliwości, w tym wstrząs anafilaktyczny, stanowią najpoważniejsze, potencjalnie zagrażające życiu działania niepożądane po podaniu toksoidów. Reakcje te mogą wystąpić w ciągu minut po szczepieniu i wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.²⁷

Powikłania neurologiczne

Drgawki (z gorączką lub bez), epizody hipotensyjno-hiporeaktywne, a także potencjalne ryzko wystąpienia zespołu Guillain-Barré czy zapalenia nerwu barkowego stanowią grupę poważnych neurologicznych działań niepożądanych, które mogą prowadzić do długotrwałych konsekwencji zdrowotnych.²⁸

Ryzyko bezdechu u wcześniaków

Szczególną ostrożność należy zachować przy szczepieniu bardzo niedojrzałych wcześniaków (urodzonych ≤28. tygodnia ciąży), ze względu na ryzyko wystąpienia bezdechu. W tej grupie pacjentów zaleca się monitorowanie czynności oddechowej przez 48-72 godziny po szczepieniu.²⁹

Rozległe reakcje obrzękowe

Duże reakcje w miejscu podania (>50 mm), w tym rozległy obrzęk kończyny od miejsca wstrzyknięcia do jednego lub obu sąsiadujących stawów, choć zwykle ustępują samoistnie, mogą powodować znaczny dyskomfort, ograniczenie ruchomości oraz wzbudzać niepokój pacjenta lub opiekunów. Ryzyko ich wystąpienia wzrasta po kolejnych dawkach szczepionki zawierającej bezkomórkowe składniki krztuścowe.³⁰

Wysoka gorączka

Gorączka >40°C, choć rzadka, może stanowić ryzyko wystąpienia drgawek gorączkowych, szczególnie u predysponowanych pacjentów, oraz prowadzić do odwodnienia.³¹

Monitorowanie bezpieczeństwa toksoidów

Ze względu na potencjalne ryzyko wystąpienia działań niepożądanych po podaniu szczepionek zawierających toksoidy, kluczowe znaczenie ma ciągłe monitorowanie ich bezpieczeństwa. Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego.³²

Należy podkreślić, że wiele działań niepożądanych jest zgłaszanych spontanicznie i dobrowolnie, co oznacza, że dotyczą one populacji o niesprecyzowanej wielkości. W związku z tym nie zawsze możliwe jest pewne określenie częstości ich występowania i bezpośredniego związku przyczynowego ze szczepieniem.³³