Dawkowanie i sposób podawania
Toksoid tężcowy

Toksoid tężcowy – dawkowanie i sposób podawania

Toksoid tężcowy jest składnikiem wielu preparatów szczepionkowych stosowanych zarówno w szczepieniu podstawowym, jak i dawkach przypominających u pacjentów w różnym wieku. W zależności od preparatu może występować jako samodzielny składnik lub w połączeniu z innymi antygenami. Dawkowanie i sposób podawania muszą uwzględniać zarówno właściwości konkretnego preparatu, jak i indywidualną sytuację kliniczną pacjenta, w tym wiek, historię szczepień oraz obecność ewentualnych czynników ryzyka.¹²

Dawkowanie ogólne toksoidu tężcowego

Dawkowanie toksoidu tężcowego różni się w zależności od preparatu szczepionkowego, wieku pacjenta oraz celu szczepienia (podstawowe czy przypominające). Wszystkie preparaty zawierające toksoid tężcowy są podawane w dawce 0,5 ml, różnią się natomiast zawartością antygenu tężcowego wyrażoną w jednostkach międzynarodowych (j.m.).³⁴

Dawkowanie monowalentnych szczepionek przeciw tężcowi

Monowalentne szczepionki przeciw tężcowi zawierają wyłącznie toksoid tężcowy i są stosowane przede wszystkim w profilaktyce poekspozycyjnej oraz jako szczepienia przypominające. Przykładami takich preparatów są Szczepionka tężcowa adsorbowana (T) oraz Tetana, które zawierają nie mniej niż 40 j.m. toksoidu tężcowego w dawce 0,5 ml.⁵⁶

Schemat szczepienia podstawowego przy użyciu monowalentnych szczepionek tężcowych obejmuje:⁷⁸

• Dwie dawki w odstępie 4-6 tygodni (szczepienie pierwotne)
• Trzecia dawka po upływie 6-12 miesięcy od podania drugiej dawki (szczepienie uzupełniające)

⁹

Szczepienie przypominające obejmuje jedną dawkę szczepionki, nie wcześniej jednak niż po 10 latach od ostatniego szczepienia.¹⁰¹¹

Dawkowanie polywalentnych szczepionek zawierających toksoid tężcowy

Szczepionki skojarzone zawierające toksoid tężcowy jako jeden ze składników wykazują zróżnicowaną zawartość toksoidu tężcowego w zależności od typu preparatu:¹²¹³

• Pełne dawki antygenu (szczepionki stosowane u dzieci):
  • DTP-Szczepionka (40 j.m. w badaniu na świnkach morskich, 60 j.m. w badaniu na myszach)
  • DT-Szczepionka (40 j.m.)
  • Tetana, Tetana Pro, Szczepionka tężcowa adsorbowana (40 j.m.)
  • Infanrix-IPV (40 j.m.)
• Zmniejszona zawartość antygenu (szczepionki dla młodzieży i dorosłych):
  • Adacel, Boostrix, Tdap Szczepionka (20 j.m.)
  • Clodivac (40 j.m.)
  • Dultavax (20 j.m.)

^141516171819

Dawkowanie szczepionek skoniugowanych z toksoidem tężcowym

W przypadku szczepionek skoniugowanych, toksoid tężcowy pełni rolę białka nośnikowego zwiększającego immunogenność innych antygenów szczepionkowych. Przykładami są:

• Act-HiB: 10 μg polisacharydu otoczkowego Haemophilus influenzae typ b skoniugowanego z 18-30 μg toksoidu tężcowego
• NeisVac-C: 10 μg polisacharydu Neisseria meningitidis grupy C skoniugowanego z 10-20 μg toksoidu tężcowego

²⁰²¹

W tych przypadkach dawkowanie jest dostosowane do zasadniczego celu szczepienia (ochrona przed zakażeniami Hib lub meningokokami), a toksoid tężcowy nie jest traktowany jako główny antygen.²²²³

Dawkowanie w zależności od wieku

Dawkowanie u niemowląt i małych dzieci

U niemowląt toksoid tężcowy jest najczęściej podawany w ramach szczepionek skojarzonych. Schemat podstawowy obejmuje:²⁴²⁵

• Trzy dawki w pierwszym roku życia (zwykle 2, 3-4 i 5-6 miesiąc)
• Dawka uzupełniająca w drugim roku życia (16-18 miesiąc)

²⁶²⁷

Dla Act-HiB (szczepionka przeciw Haemophilus influenzae typ b skoniugowana z toksoidem tężcowym) schemat zależy od wieku rozpoczęcia szczepienia:²⁸

• Do 6. miesiąca życia: 3 dawki w odstępie 1-2 miesięcy + dawka uzupełniająca po roku
• Między 6. a 12. miesiącem życia: 2 dawki w odstępie 1 miesiąca + dawka uzupełniająca w 18. miesiącu
• Od 1. do 5. roku życia: 1 dawka

²⁹

Dawkowanie u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym

U dzieci w wieku 6 lat podawana jest dawka przypominająca, zwykle w postaci szczepionki skojarzonej. W przypadku przeciwwskazań do innych składników można zastosować monowalentną szczepionkę tężcową.³⁰³¹

W przypadku preparatu Tetraxim, stosowanego jako szczepienie przypominające u dzieci powyżej 4. roku życia, podaje się pojedynczą dawkę zgodnie z oficjalnymi zaleceniami.³²

Dawkowanie u młodzieży

U młodzieży w 14. roku życia podawana jest druga dawka przypominająca, a w 19. roku życia trzecia dawka przypominająca. W obu przypadkach stosuje się pojedynczą dawkę szczepionki zawierającej toksoid tężcowy.³³

Preparaty stosowane u młodzieży często zawierają zmniejszoną ilość toksoidu tężcowego (20 j.m.) w porównaniu do preparatów pediatrycznych (40 j.m.).³⁴³⁵

Dawkowanie u dorosłych

U osób dorosłych z przeprowadzonym szczepieniem podstawowym stosuje się dawki przypominające co 10 lat. Podaje się jedną dawkę szczepionki, najczęściej preparatu o zmniejszonej zawartości antygenów (Td, Tdap).³⁶³⁷

Dla osób dorosłych o nieznanej historii szczepień lub z niepełnym cyklem szczepienia podstawowego, zaleca się podanie jednej dawki szczepionki, a następnie uzupełnienie schematu szczepienia podstawowego zgodnie z oficjalnymi zaleceniami.³⁸³⁹

Dawkowanie u kobiet w ciąży

Szczepienie przeciw tężcowi kobiet w ciąży jest ważnym elementem profilaktyki tężca noworodkowego. Toksoid tężcowy podawany jest najczęściej w postaci szczepionek skojarzonych Tdap, które zapewniają ochronę przed tężcem, błonicą i krztuścem.⁴⁰⁴¹

W przypadku kobiet niezaszczepionych lub z niepełnym szczepieniem podstawowym, które są narażone na urodzenie dziecka w niehigienicznych warunkach, zaleca się szczepienie w drugim trymestrze ciąży. Kobiety, które otrzymały już jedną lub dwie dawki szczepionki przed ciążą, powinny uzupełnić szczepienie podczas ciąży.⁴²

Kobietom, które były szczepione wcześniej niż 10 lat temu, zaleca się podanie dawki przypominającej w drugim trymestrze ciąży.⁴³

Profilaktyka poekspozycyjna – zranienia i ryzyko tężca

Profilaktyka tężca u osób zranionych wymaga indywidualnego podejścia, uwzględniającego historię szczepień pacjenta oraz ryzyko zakażenia tężcem związane z charakterem rany.⁴⁴⁴⁵

Tabela dawkowania w profilaktyce poekspozycyjnej

⁴⁶⁴⁷

W sytuacji wysokiego ryzyka zakażenia tężcem, oprócz podania szczepionki, zaleca się zastosowanie swoistej immunoglobuliny przeciwtężcowej w dawce 250-500 j.m.⁴⁸⁴⁹

Immunoglobulinę i szczepionkę należy podać w różne miejsca ciała, używając oddzielnych igieł i strzykawek. Wstrzyknięcie obu produktów w to samo miejsce znosi ich działanie, a podanie tą samą strzykawką osłabia ich moc.⁵⁰

Sposób podawania toksoidu tężcowego

Sposób podawania preparatów zawierających toksoid tężcowy zależy od rodzaju szczepionki, wieku pacjenta oraz indywidualnych czynników.⁵¹⁵²

Drogi podania

Większość preparatów zawierających toksoid tężcowy podaje się domięśniowo. Niektóre mogą być również podawane podskórnie.⁵³⁵⁴

• Podanie domięśniowe (i.m.) – preferowana droga dla większości preparatów
• Podanie podskórne (s.c.) – alternatywa dla niektórych preparatów, szczególnie u pacjentów z zaburzeniami krzepnięcia
• Przeciwwskazane – podanie dożylne, śródskórne

⁵⁵⁵⁶

W przypadku pacjentów z zaburzeniami krzepnięcia krwi można rozważyć podskórne podanie szczepionki w celu zminimalizowania ryzyka krwawienia.⁵⁷⁵⁸

Miejsca podania

Miejsce podania szczepionek zawierających toksoid tężcowy zależy głównie od wieku pacjenta:⁵⁹⁶⁰

• Niemowlęta i małe dzieci (do 12-24 miesięcy): przednio-boczna część uda (środkowa część przednio-bocznej powierzchni mięśnia czworogłowego)
• Dzieci starsze, młodzież i dorośli: mięsień naramienny

⁶¹⁶²

U dzieci w wieku od 12 do 24 miesięcy szczepionka może być podawana zarówno w mięsień naramienny, jak i w przednio-boczną część uda, w zależności od rozwoju mięśni.⁶³

Niezalecane jest podawanie szczepionek w pośladki.⁶⁴⁶⁵

Podawanie z innymi szczepionkami

Jeśli jednocześnie podawana jest więcej niż jedna szczepionka, wstrzyknięcia należy wykonywać w różne miejsca, używając oddzielnych strzykawek i igieł.⁶⁶

Nie wolno mieszać szczepionek zawierających toksoid tężcowy z innymi szczepionkami w tej samej strzykawce.⁶⁷

Rekonstytucja szczepionek liofilizowanych

Niektóre preparaty zawierające toksoid tężcowy (np. Act-HiB, Pentaxim) wymagają rekonstytucji przed podaniem. Należy wtedy dokładnie przestrzegać instrukcji rekonstytucji zawartej w informacji o produkcie.⁶⁸⁶⁹

Po rekonstytucji szczepionka powinna stanowić jednolitą, białawą zawiesinę. W przypadku zmiany wyglądu, szczepionki nie należy podawać.⁷⁰