astma indukowana przez NLPZ
Astma indukowana przez niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) stanowi szczególną postać nadwrażliwości na leki, występującą u około 10-20% pacjentów z astmą. Reakcja ta wynika z zaburzenia metabolizmu kwasu arachidonowego, gdzie blokada cyklooksygenazy (COX) przez NLPZ prowadzi do nadmiernej produkcji leukotrienów, wywołujących skurcz oskrzeli.
Klinicznie objawia się ona wystąpieniem ataku duszności, świszczącego oddechu i kaszlu w ciągu 30 minut do 3 godzin po przyjęciu NLPZ. Często współistnieje z polipami nosa i przewlekłym zapaleniem zatok, tworząc tzw. triadę aspirynową (zespół Samtera). Diagnostyka opiera się na wywiadzie, testach prowokacyjnych z kwasem acetylosalicylowym w warunkach szpitalnych oraz oznaczaniu mediatorów zapalnych.
Leczenie obejmuje unikanie wszystkich NLPZ blokujących COX-1, stosowanie alternatywnych leków przeciwbólowych (np. paracetamolu lub selektywnych inhibitorów COX-2) oraz odpowiednią kontrolę astmy. W przypadkach ciężkich można rozważyć desensytyzację na kwas acetylosalicylowy. Pacjenci z rozpoznaną nadwrażliwością na NLPZ powinni być edukowani odnośnie nazw leków, które mogą wywołać reakcję, oraz nosić informację o tym schorzeniu.
Powiązane wpisy
- Leksykon leków
Przeciwwskazania – MeloxiMed Forte 15 mg
MeloxiMed Forte, zawierający 15 mg meloksykamu, jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym o licznych przeciwwskazaniach, które należy uwzględnić przed rozpoczęciem terapii. Lek jest bezwzględnie przeciwwskazany u kobiet w trzecim trymestrze ciąży ze względu na ryzyko przedwczesnego zamknięcia przewodu tętniczego u płodu oraz u dzieci poniżej 16 roku życia z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa. Ponadto, nie powinien być stosowany u pacjentów z nadwrażliwością na meloksykam, inne NLPZ lub kwas acetylosalicylowy, szczególnie u osób z astmą indukowaną NLPZ, polipami nosa, obrzękiem naczynioruchowym lub pokrzywką. Przeciwwskazania obejmują także aktywną lub nawracającą chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, ciężką niewydolność serca, ciężkie zaburzenia czynności wątroby i nerek (bez dializoterapii), a także pacjentów z krwawieniami w obrębie mózgu lub w wywiadzie.
agregacja płytek krwi, astma indukowana przez NLPZ, ciężka niewydolność nerek, ciężka niewydolność serca, ciężkie zaburzenie czynności wątroby, czynna choroba wrzodowa żołądka, dializoterapia, incydent sercowo-naczyniowy, krwawienie w obrębie mózgu, krwawienie z przewodu pokarmowego, lek przeciwzakrzepowy, meloksykam, nadciśnienie tętnicze, nadwrażliwość krzyżowa, nadwrażliwość na meloksykam, nawracająca choroba wrzodowa, niedobór laktazy, niesteroidowy lek przeciwzapalny, nietolerancja galaktozy, obrzęk naczynioruchowy, perforacja przewodu pokarmowego, pokrzywka, polipy nosa, przedwczesne zamknięcie przewodu tętniczego, reakcja anafilaktyczna, retencja płynów, trzeci trymestr ciąży, zespół złego wchłaniania glukozy-galaktozy - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Ibuprofen Pharmaclan 200 mg
Ibuprofen Pharmaclan, dostępny w tabletkach powlekanych o dawkach 200 mg i 400 mg, jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ) o licznych przeciwwskazaniach klinicznych. Bezwzględnie nie powinien być stosowany u pacjentów z nadwrażliwością na ibuprofen lub substancje pomocnicze, a także u osób z reakcjami krzyżowymi na inne NLPZ lub kwas acetylosalicylowy, manifestującymi się skurczem oskrzeli, astmą indukowaną NLPZ, pokrzywką, obrzękiem naczynioruchowym czy nieżytem nosa. Przeciwwskazania obejmują również czynną chorobę wrzodową, krwawienia lub perforacje przewodu pokarmowego, zwłaszcza przy co najmniej dwóch epizodach w wywiadzie, a także niewyjaśnione zaburzenia krwiotwórcze (anemia, leukopenia, trombocytopenia, pancytopenia). Ponadto, lek jest przeciwwskazany u pacjentów z ciężką niewydolnością serca (NYHA IV), ciężką niewydolnością wątroby i nerek, co wiąże się z ryzykiem kumulacji leku i powikłań metabolicznych.
anemia, astma indukowana przez NLPZ, choroba wrzodowa, ibuprofen, klasyfikacja NYHA, krwawienie z przewodu pokarmowego, kwas acetylosalicylowy, leukopenia, nadwrażliwość na substancję czynną, nefrotoksyczność, niesteroidowy lek przeciwzapalny, niewydolność nerek, niewydolność serca, niewydolność wątroby, nieżyt nosa, obrzęk naczynioruchowy, odwodnienie, owrzodzenie, pancytopenia, perforacja, pokrzywka, skurcz oskrzeli, trombocytopenia, trzeci trymestr ciąży, zaburzenie krwiotwórcze, zamknięcie przewodu tętniczego - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Naproxen Genoptim 500 mg
Naproksen Genoptim, dostępny w dawkach 250 mg i 500 mg w formie tabletek, jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ) o licznych przeciwwskazaniach, które należy bezwzględnie uwzględnić przed rozpoczęciem terapii. Lek jest przeciwwskazany u pacjentów z czynną chorobą wrzodową, aktywnym krwawieniem z przewodu pokarmowego, a także u osób z historią powtarzających się epizodów owrzodzenia lub perforacji przewodu pokarmowego związanych z NLPZ. Ponadto, naproksen nie powinien być stosowany u pacjentów z nadwrażliwością na naproksen, naproksen sodowy lub substancje pomocnicze, w tym laktozę (64,03 mg w tabletce 250 mg i 128,06 mg w tabletce 500 mg). Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z astmą indukowaną NLPZ, polipami nosa, nieżytem nosa oraz pokrzywką, ze względu na ryzyko ciężkich reakcji anafilaktycznych. Przeciwwskazania obejmują także ciężką niewydolność nerek, wątroby i serca oraz skazę krwotoczną, a także ostatni trymestr ciąży ze względu na ryzyko przedwczesnego zamknięcia przewodu tętniczego Botalla i powikłań porodowych.
agregacja płytek krwi, astma indukowana przez NLPZ, choroba wieńcowa, choroba wrzodowa, inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny, krwawienie z przewodu pokarmowego, kwas acetylosalicylowy, laktoza jednowodna, lek gastroprotekcyjny, leki przeciwkrzepliwe, leki przeciwpłytkowe, nadwrażliwość na leki, naproksen, niesteroidowe leki przeciwzapalne, niewydolność nerek, niewydolność serca, niewydolność wątroby, perforacja przewodu pokarmowego, pokrzywka, polipy nosa, przewód tętniczy Botalla, reakcja anafilaktyczna, reakcja krzyżowa, skaza krwotoczna, skurcz oskrzeli, trymestr ciąży, zaburzenia hemostazy, zaburzenia krążenia mózgowego, zapalenie błony śluzowej nosa - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Olfen MAX 20 mg/g
Diklofenak dietyloamoniowy w postaci żelu 20 mg/g (Olfen Max) jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym przeznaczonym do stosowania miejscowego, którego użycie jest przeciwwskazane u pacjentów z nadwrażliwością na diklofenak lub składniki pomocnicze, a także u osób z historią reakcji nadwrażliwości na NLPZ lub kwas acetylosalicylowy, takich jak astma indukowana NLPZ, skurcz oskrzeli, obrzęk naczynioruchowy, pokrzywka czy ostre zapalenie błony śluzowej nosa. Preparatu nie należy stosować na uszkodzoną skórę, stany zapalne, infekcje skórne, egzemę oraz błony śluzowe ze względu na ryzyko zwiększonego wchłaniania systemowego i nasilenia działań niepożądanych. Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest stosowanie w trzecim trymestrze ciąży z uwagi na ryzyko zamknięcia przewodu tętniczego Botalla, zaburzenia rozwoju nerek płodu oraz hamowanie skurczów macicy.
W przypadku aplikacji na rozległe powierzchnie skóry przez dłuższy czas istnieje zwiększone ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych charakterystycznych dla NLPZ, szczególnie u pacjentów z chorobami układu pokarmowego, nerek lub sercowo-naczyniowego. Zaleca się unikanie stosowania pod opatrunkami okluzyjnymi, które mogą zwiększać wchłanianie diklofenaku. Pacjentów należy poinformować o konieczności unikania ekspozycji leczonej skóry na promieniowanie UV i solaria ze względu na ryzyko reakcji fotouczuleniowych. Przed zastosowaniem preparatu konieczne jest dokładne zebranie wywiadu dotyczącego nadwrażliwości na NLPZ oraz ocena stanu skóry, aby zapobiec powikłaniom i zapewnić bezpieczeństwo terapii.
astma indukowana przez NLPZ, błona śluzowa, diklofenak dietyloamoniowy, egzema, glikol propylenowy, infekcja skórna, kwas acetylosalicylowy, nadwrażliwość na NLPZ, nadwrażliwość na składniki, niesteroidowy lek przeciwzapalny, obrzęk naczynioruchowy, opatrunek okluzyjny, ostre zapalenie błony śluzowej nosa, otwarta rana, pokrzywka, przewód tętniczy Botalla, reakcja fotouczuleniowa, skurcz macicy, skurcz oskrzeli, stan zapalny skóry, substancja czynna, trzeci trymestr ciąży, uszkodzenie ciągłości skóry, wchłanianie systemowe, zaburzenie rozwoju nerek - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Difadol 0,1% 1 mg/ml
Stosowanie kropli do oczu Difadol 0,1% (diklofenak sodowy 1 mg/ml) jest bezwzględnie przeciwwskazane u pacjentów z nadwrażliwością na diklofenak lub jakąkolwiek substancję pomocniczą, w tym benzalkoniowy chlorek obecny w stężeniu 0,05 mg/ml (0,0015 mg na kroplę). Przeciwwskazania obejmują również astmę indukowaną przez kwas acetylosalicylowy lub inne NLPZ, a także reakcje alergiczne takie jak pokrzywka czy zapalenie błony śluzowej nosa po zastosowaniu tych leków. Istotne jest uwzględnienie ryzyka nadwrażliwości krzyżowej między diklofenakiem a kwasem acetylosalicylowym oraz innymi niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi, co może prowadzić do zaostrzenia objawów astmatycznych lub innych reakcji alergicznych.
astma aspirynowa, astma indukowana przez NLPZ, benzalkoniowy chlorek, Difadol, diklofenak sodowy, inhibitor syntezy prostaglandyn, krople do oczu, kwas acetylosalicylowy, kwas fenylooctowy, nadwrażliwość krzyżowa, niesteroidowy lek przeciwzapalny, pokrzywka, substancja czynna, substancja konserwująca, synteza prostaglandyn, zapalenie błony śluzowej nosa - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Cholinex Direct 8,75 mg
Lek Cholinex Direct zawiera flurbiprofen w dawce 8,75 mg w postaci pastylek twardych i posiada liczne przeciwwskazania, które należy uwzględnić przed jego zastosowaniem. Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na flurbiprofen lub inne składniki preparatu, w tym reakcje nadwrażliwości na NLPZ, takie jak astma indukowana NLPZ, skurcz oskrzeli, nieżyt błony śluzowej nosa, obrzęk naczynioruchowy oraz pokrzywka. Lek jest przeciwwskazany u pacjentów z czynną lub nawracającą chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy, owrzodzeniem jelit, a także u osób z historią krwawień, perforacji przewodu pokarmowego, ciężkim zapaleniem jelita grubego oraz zaburzeniami hematologicznymi związanymi z wcześniejszym stosowaniem NLPZ. Ponadto, preparat zawiera znaczne ilości sacharozy (1344,4 mg/pastylkę) i glukozy (1122,4 mg/pastylkę), co należy uwzględnić u pacjentów z zaburzeniami metabolicznymi.
astma indukowana przez NLPZ, choroba wrzodowa, działanie niepożądane leku, flurbiprofen, krwawienie z przewodu pokarmowego, krwotok, nadwrażliwość na lek, niesteroidowy lek przeciwzapalny, niewydolność nerek, niewydolność serca, niewydolność wątroby, nieżyt błony śluzowej nosa, obrzęk naczynioruchowy, owrzodzenie jelit, perforacja przewodu pokarmowego, pokrzywka, przewód tętniczy Botalla, skurcz oskrzeli, substancja czynna, trzeci trymestr ciąży, zaburzenia wytwarzania krwi, zapalenie jelita grubego - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Brofestill 0,9 mg/ml
Lek Brofestill w postaci kropli do oczu zawiera 0,9 mg/ml bromfenaku, niesteroidowego leku przeciwzapalnego (NLPZ). Przeciwwskazania do jego stosowania obejmują nadwrażliwość na bromfenak lub substancje pomocnicze, a także na inne NLPZ. Szczególnie istotne jest wykluczenie pacjentów z historią reakcji nadwrażliwości na kwas acetylosalicylowy lub inne inhibitory syntetazy prostaglandyn, ze względu na ryzyko wystąpienia ciężkich reakcji, takich jak napady astmy oskrzelowej, pokrzywka czy ostry nieżyt błony śluzowej nosa. Mechanizm tych działań wiąże się z hamowaniem syntezy prostaglandyn i możliwością reakcji krzyżowych między NLPZ.
astma indukowana przez NLPZ, astma oskrzelowa, bromfenak, krople do oczu, kwas acetylosalicylowy, nadwrażliwość na substancję czynną, niesteroidowy lek przeciwzapalny, nieżyt nosa, ostry nieżyt błony śluzowej nosa, pokrzywka, reakcja krzyżowa, reakcja nadwrażliwości, skurcz oskrzeli, syntetaza prostaglandyn - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Ibuprex 200 mg
Preparat Ibuprex w dawce 200 mg ibuprofenu w formie tabletek powlekanych posiada liczne bezwzględne przeciwwskazania, które należy uwzględnić przed rozpoczęciem terapii. Należą do nich nadwrażliwość na ibuprofen lub inne NLPZ, w tym reakcje takie jak astma indukowana NLPZ, skurcz oskrzeli, obrzęk naczynioruchowy, pokrzywka oraz nieżyt nosa. Przeciwwskazane jest także stosowanie u pacjentów z czynną lub nawracającą chorobą wrzodową żołądka i/lub dwunastnicy, krwawieniami z przewodu pokarmowego oraz perforacją przewodu pokarmowego w wywiadzie. Ponadto, lek jest niewskazany u osób z ciężką niewydolnością wątroby, nerek, chorobą wieńcową, ciężką niewydolnością serca (klasa IV wg NYHA), a także u dzieci poniżej 6 lat lub o masie ciała <20 kg. Przeciwwskazaniem jest również krwawienie z naczyń mózgowych i inne aktywne krwawienia, ze względu na działanie przeciwpłytkowe ibuprofenu.
anemia aplastyczna, astma indukowana przez NLPZ, choroba wieńcowa, ciężka niewydolność nerek, ciężka niewydolność serca, ciężka niewydolność wątroby, ciężkie odwodnienie, czynna choroba wrzodowa, czynność skurczowa macicy, dekompensacja układu krążenia, działanie przeciwpłytkowe, hemostaza, incydent sercowo-naczyniowy, krwawienie okołoporodowe, krwawienie z naczyń mózgowych, krwawienie z przewodu pokarmowego, kwas acetylosalicylowy, małopłytkowość, nadciśnienie płucne, nadwrażliwość na ibuprofen, nawracająca choroba wrzodowa, neutropenia, niesteroidowy lek przeciwzapalny, obrzęk naczynioruchowy, ostra niewydolność nerek, perforacja przewodu pokarmowego, pokrzywka, przewód tętniczy płodu, reakcja krzyżowa, skurcz oskrzeli, trzeci trymestr ciąży, uszkodzenie hepatocytów, zaburzenie układu krwiotwórczego, zapalenie błony śluzowej nosa - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Inflanor Plus 200 mg + 500 mg
Lek Inflanor Plus, zawierający 500 mg paracetamolu i 200 mg ibuprofenu, posiada liczne przeciwwskazania, które należy uwzględnić przed jego zastosowaniem. Bezwzględnie nie powinien być stosowany u pacjentów z nadwrażliwością na substancje czynne lub pomocnicze, a także u osób z reakcjami alergicznymi na NLPZ, takimi jak skurcz oskrzeli, obrzęk naczynioruchowy, astma indukowana NLPZ, zapalenie błony śluzowej nosa czy pokrzywka. Przeciwwskazania obejmują także aktywną lub nawracającą chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, krwotoki z przewodu pokarmowego, zaburzenia krzepnięcia, ciężką niewydolność wątroby, nerek oraz serca (klasa IV wg NYHA). Ponadto, lek jest bezwzględnie przeciwwskazany w ostatnim trymestrze ciąży ze względu na ryzyko przedwczesnego zamknięcia przewodu tętniczego Botalla i powikłań krwotocznych u matki i płodu.
agregacja płytek krwi, astma indukowana przez NLPZ, choroba wrzodowa, inhibitor cyklooksygenazy-2, krwotok z żołądka, kwas acetylosalicylowy, nadciśnienie tętnicze, nadwrażliwość, niesteroidowy lek przeciwzapalny, niewydolność nerek, niewydolność serca, niewydolność wątroby, obrzęk naczynioruchowy, paracetamol, perforacja przewodu pokarmowego, pokrzywka, przewlekła obturacyjna choroba płuc, przewód tętniczy Botalla, refluks żołądkowo-przełykowy, retencja sodu, skurcz oskrzeli, trzeci trymestr ciąży, zaburzenie krzepnięcia, zapalenie błony śluzowej nosa, zapalenie błony śluzowej żołądka, zespół jelita drażliwego - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Nalgesin PRO 550 mg
Naproksen sodowy, substancja czynna leku Nalgesin PRO w dawce 550 mg, jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ) o szerokim spektrum działania, jednak jego stosowanie jest bezwzględnie przeciwwskazane u pacjentów z nadwrażliwością na naproksen lub inne składniki preparatu. Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów z historią reakcji nadwrażliwości typu astmatycznego po NLPZ, w tym skurczu oskrzeli, astmy indukowanej NLPZ, zapalenia błony śluzowej nosa, polipów nosa, obrzęku naczynioruchowego oraz pokrzywki. Ponadto, lek jest przeciwwskazany u osób z aktywną lub nawracającą chorobą wrzodową żołądka i/lub dwunastnicy, a także u pacjentów z historią krwawień lub perforacji przewodu pokarmowego związanych z wcześniejszym stosowaniem NLPZ.
astma indukowana przez NLPZ, choroba wrzodowa, działanie antyagregacyjne, krwawienie z przewodu pokarmowego, kwas acetylosalicylowy, małowodzie, nadciśnienie płucne, nadwrażliwość na naproksen sodowy, naproksen sodowy, niesteroidowy lek przeciwzapalny, niewydolność nerek, niewydolność serca, niewydolność wątroby, obrzęk naczynioruchowy, perforacja przewodu pokarmowego, pokrzywka, polipy nosa, przewód tętniczy Botalla, retencja płynów, skaza krwotoczna, skurcz oskrzeli, trzeci trymestr ciąży, zapalenie błony śluzowej nosa - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Movalis 15 mg
Meloksykam w dawce 15 mg (Movalis) jest przeciwwskazany u pacjentów z nadwrażliwością na meloksykam, inne NLPZ lub kwas acetylosalicylowy, a także u osób z astmą indukowaną NLPZ, polipami nosa, obrzękiem naczynioruchowym i pokrzywką. Lek zawiera 20 mg laktozy jednowodnej na tabletkę, co wyklucza jego stosowanie u pacjentów z nietolerancją laktozy. Przeciwwskazania obejmują także aktywną lub nawracającą chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, krwawienia z przewodu pokarmowego lub mózgu w wywiadzie, ciężkie zaburzenia czynności wątroby, nerek (u pacjentów niedializowanych) oraz serca, a także dzieci poniżej 16 roku życia i kobiety w III trymestrze ciąży ze względu na ryzyko poważnych powikłań.
agregacja płytek krwi, antykoagulant, astma indukowana przez NLPZ, choroba naczyń mózgowych, choroba naczyń obwodowych, choroba niedokrwienna serca, choroba refluksowa przełyku, choroba von Willebranda, choroba wrzodowa, dysfagia, Helicobacter pylori, hemofilia, hipowolemia, incydent zakrzepowy, inhibitor pompy protonowej, kortykosteroid, krwawienie śródmózgowe, krwawienie z przewodu pokarmowego, kwas acetylosalicylowy, laktoza jednowodna, lek przeciwpłytkowy, lek przeciwzakrzepowy, meloksykam, nadciśnienie płucne, nadciśnienie tętnicze, nadwrażliwość krzyżowa, nadwrażliwość na meloksykam, nawracająca choroba wrzodowa, niesteroidowy lek przeciwzapalny, niewydolność nerek, niewydolność serca, obrzęk naczynioruchowy, pokrzywka, polip nosa, przewód tętniczy Botalla, toczeń rumieniowaty układowy, zaburzenie czynności wątroby, zaburzenie krzepnięcia - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Kidofen max 250 mg/5 ml
Kidofen max w postaci zawiesiny doustnej o stężeniu 250 mg/5 ml ibuprofenu posiada liczne przeciwwskazania, które należy uwzględnić przed zastosowaniem. Preparat jest przeciwwskazany u pacjentów z nadwrażliwością na ibuprofen lub substancje pomocnicze, a także u osób z historią reakcji nadwrażliwości na NLPZ lub kwas acetylosalicylowy, takich jak skurcz oskrzeli, astma indukowana NLPZ, nieżyt błony śluzowej nosa, obrzęk naczynioruchowy czy pokrzywka. Ponadto, lek nie powinien być stosowany u pacjentów z aktywnym lub nawracającym krwawieniem i perforacją przewodu pokarmowego, chorobą wrzodową żołądka i/lub dwunastnicy, krwotokiem z przewodu pokarmowego, krwawieniem z naczyń mózgowych, innym czynnym krwawieniem, zaburzeniami wytwarzania krwi o nieustalonym pochodzeniu oraz u osób z ciężką niewydolnością wątroby, nerek lub serca (klasa IV wg NYHA). Lek jest także przeciwwskazany w ostatnim trymestrze ciąży oraz u pacjentów z ciężkim odwodnieniem spowodowanym wymiotami, biegunką lub niewystarczającym spożyciem płynów.
alkohol benzylowy, alkoholizm, astma indukowana przez NLPZ, biegunka, choroba wątroby, choroba wrzodowa dwunastnicy, choroba wrzodowa żołądka, ciężkie odwodnienie, dieta niskosodowa, glikol propylenowy, ibuprofen, klasyfikacja NYHA, krwawienie z naczyń mózgowych, krwotok z przewodu pokarmowego, kwas acetylosalicylowy, maltitol ciekły, nadwrażliwość na substancję czynną, niesteroidowy lek przeciwzapalny, nietolerancja fruktozy, niewydolność nerek, niewydolność serca, niewydolność wątroby, nieżyt błony śluzowej nosa, obrzęk naczynioruchowy, perforacja przewodu pokarmowego, pokrzywka, reakcja alergiczna, skurcz oskrzeli, sodu benzoesan, substancja pomocnicza, trymestr ciąży, wymioty, zaburzenie wytwarzania krwi