Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Toksoid tężcowy

Toksoid tężcowy – wprowadzenie do ostrzeżeń i środków ostrożności

Toksoid tężcowy jest składnikiem wielu szczepionek stosowanych w profilaktyce tężca. Występuje zarówno w szczepionkach monowalentnych przeciwtężcowych, jak również jako składnik szczepionek skojarzonych (m.in. błoniczo-tężcowych, krztuścowo-błoniczo-tężcowych czy przeciw Haemophilus influenzae typu b). Ze względu na szerokie zastosowanie tego składnika w różnych preparatach szczepionkowych, istotne jest zapoznanie się ze specjalnymi ostrzeżeniami i środkami ostrożności związanymi z jego podawaniem.^{1 2}

Przeciwwskazania do podawania szczepionek zawierających toksoid tężcowy

Podstawowym przeciwwskazaniem do podania szczepionki zawierającej toksoid tężcowy jest nadwrażliwość na toksoid tężcowy lub jakąkolwiek substancję pomocniczą preparatu. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów, u których w przeszłości wystąpiły reakcje alergiczne po wcześniejszym podaniu szczepionki zawierającej toksoid tężcowy.³

Wywiad i badanie lekarskie przed szczepieniem

Szczepienie powinno być poprzedzone przeprowadzeniem dokładnego wywiadu lekarskiego ze szczególnym uwzględnieniem poprzednich szczepień i działań niepożądanych, które mogły być nimi spowodowane. Istotne jest również wykonanie badania lekarskiego.^{4 5}

Podczas wywiadu należy zwrócić szczególną uwagę na występowanie w przeszłości następujących sytuacji klinicznych:⁶

• Reakcje po poprzednich podaniach szczepionek zawierających toksoid tężcowy
• Potwierdzone reakcje alergiczne na jakikolwiek składnik szczepionki
• Występowanie zespołu Guillaina-Barrégo lub zapalenia nerwu barkowego w wywiadzie
• Zaburzenia układu immunologicznego, w tym stosowane leczenie immunosupresyjne
• Zaburzenia krzepnięcia lub przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych

⁷

Ryzyko wystąpienia reakcji anafilaktycznej

Jak w przypadku wszystkich szczepionek podawanych we wstrzyknięciach, należy zapewnić pacjentom możliwość odpowiedniego natychmiastowego leczenia w przypadku wystąpienia po szczepieniu wstrząsu anafilaktycznego.^{8 9}

Zawsze powinno być łatwo dostępne odpowiednie leczenie i powinien być zapewniony ścisły nadzór medyczny przez co najmniej 30 minut po szczepieniu w przypadku rzadko występującej reakcji anafilaktycznej po podaniu szczepionki.^{10 11}

Zespół Guillaina-Barrégo i zapalenie nerwu barkowego

W przypadku wystąpienia zespołu Guillaina-Barrégo w ciągu 6 tygodni po wcześniejszym podaniu szczepionki zawierającej toksoid tężcowy, decyzja o podaniu jakiejkolwiek szczepionki zawierającej toksoid tężcowy powinna być oparta na dokładnym rozważeniu potencjalnych korzyści i ryzyka.^{12 13}

Analogicznie, jeśli po poprzednim podaniu szczepionki zawierającej toksoid tężcowy wystąpił zespół Guillain-Barré lub zapalenie nerwu barkowego, decyzja o podaniu jakiejkolwiek szczepionki zawierającej toksoid tężcowy powinna być podjęta po rozważeniu potencjalnych korzyści i możliwego ryzyka związanego ze szczepieniem.^{14 15}

Szczepienie jest zazwyczaj uzasadnione u niemowląt, które nie otrzymały pełnego cyklu szczepienia pierwotnego (tj. otrzymały mniej niż trzy dawki).¹⁶

Droga podania szczepionki

Szczepionki zawierające toksoid tężcowy należy podawać zgodnie z zaleceniami zawartymi w charakterystyce produktu leczniczego. Stosując preparat należy przestrzegać następujących zasad:^{17 18}

• Nie podawać donaczyniowo – należy upewnić się, że igła nie tkwi w naczyniu krwionośnym
• Nie podawać śródskórnie (dotyczy większości szczepionek z toksoidem tężcowym)
• Po szczepieniu pacjent powinien pozostać 30 minut pod obserwacją lekarza

¹⁹

Postępowanie u pacjentów z zaburzeniami krzepnięcia

U pacjentów otrzymujących leki przeciwzakrzepowe lub z zaburzeniami krzepnięcia należy zachować ostrożność podczas wstrzykiwania domięśniowego ze względu na ryzyko krwotoku.^{20 21}

W takich przypadkach można rozważyć podanie szczepionki głęboko podskórnie pomimo ryzyka nasilonych reakcji miejscowych. Alternatywnie, po podaniu szczepionki należy zastosować zdecydowany ucisk w miejscu wstrzyknięcia (bez rozcierania) przez co najmniej 2 minuty.^{22 23}

Ryzyko wystąpienia omdlenia

Omdlenie (zasłabnięcie) może wystąpić po lub nawet przed podaniem jakiejkolwiek szczepionki, w tym szczepionek zawierających toksoid tężcowy, jako psychogenna odpowiedź na ukłucie igłą. Mogą temu towarzyszyć objawy neurologiczne, takie jak przemijające zaburzenia widzenia, parestezje oraz toniczno-kloniczne ruchy kończyn podczas odzyskiwania przytomności.^{24 25}

Należy wdrożyć procedury zapobiegające upadkom i urazom oraz dotyczące sposobu postępowania w przypadku omdleń.^{26 27}

Pacjenci z zaburzeniami odporności

Leczenie immunosupresyjne lub niedobory odporności mogą zmniejszyć immunogenność szczepionki. W takich przypadkach odpowiedź immunologiczna może być ograniczona.^{28 29}

Zalecenia szczepienne w immunosupresji

U pacjentów poddawanych leczeniu immunosupresyjnemu lub z niedoborami odporności zaleca się:^{30 31}

• Przełożenie szczepienia do czasu zakończenia terapii lub wyzdrowienia
• Oznaczenie poziomu przeciwciał przeciwtężcowych po szczepieniu w celu oceny skuteczności szczepienia
• Pomimo potencjalnie obniżonej odpowiedzi, szczepienie osób z przewlekłym niedoborem odporności (np. zakażenie HIV) jest zalecane

³²

Bezpieczny odstęp między dawkami przypominającymi

W odniesieniu do odstępu między dawką przypominającą szczepionki zawierającej toksoid tężcowy a wcześniejszymi dawkami przypominającymi, należy przestrzegać oficjalnych zaleceń.³³

Aby zapobiec reakcjom nadwrażliwości, należy unikać podawania szczepionki osobom, które w ciągu ostatnich 5 lat otrzymały pełne szczepienie podstawowe lub dawkę przypominającą.^{34 35}

Szczególne populacje pacjentów

Noworodki przedwcześnie urodzone

Należy wziąć pod uwagę ryzyko wystąpienia bezdechu oraz konieczność monitorowania czynności oddechowych przez 48 do 72 godzin w przypadku podawania dawek szczepienia pierwotnego bardzo niedojrzałym wcześniakom (urodzonym ≤ 28. tygodnia ciąży), szczególnie dotyczy to dzieci, u których występowały objawy niedojrzałości układu oddechowego.^{36 37}

Z uwagi na znaczne korzyści wynikające ze szczepienia tej grupy niemowląt, nie należy rezygnować ze szczepienia ani go odraczać.³⁸

Pacjenci z chorobami neurologicznymi

Szczepionki zawierającej toksoid tężcowy nie należy podawać osobom z postępującą chorobą neurologiczną, niekontrolowaną padaczką lub postępującą encefalopatią do czasu określenia odpowiedniego leczenia i ustabilizowania choroby.^{39 40}

Drgawki w wywiadzie lub w wywiadzie rodzinnym oraz działania niepożądane po szczepieniu DTP w wywiadzie rodzinnym nie stanowią przeciwwskazania.⁴¹ Występowanie w przeszłości drgawek gorączkowych niezwiązanych z poprzednim podaniem szczepionki również nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia.⁴²

Postępowanie w przypadku reakcji po poprzednich szczepieniach

Jeśli którykolwiek z niżej wymienionych objawów pojawił się w zależności czasowej ze szczepieniem produktem zawierającym komponentę krztuścową (DTP), należy dokładnie rozważyć decyzję o podaniu następnej dawki szczepionki zawierającej toksoid tężcowy:^{43 44}

• Gorączka ≥ 40,0ºC w ciągu 48 godzin po podaniu szczepionki, niewywołana przez jakikolwiek możliwy do zidentyfikowania czynnik
• Zapaść lub stan podobny do wstrząsu (epizod hipotoniczno-hiporeaktywny) w ciągu 48 godzin po szczepieniu
• Przewlekły, nieustanny płacz trwający ≥ 3 godziny, pojawiający się w ciągu 48 godzin po szczepieniu
• Drgawki przebiegające z gorączką lub bez, występujące w ciągu 3 dni po szczepieniu

⁴⁵

W pewnych okolicznościach, takich jak wysokie narażenie na zachorowanie, potencjalne korzyści mogą przeważyć ryzyko.⁴⁶

Identyfikowalność biologicznych produktów leczniczych

W celu poprawienia identyfikowalności biologicznych produktów leczniczych zawierających toksoid tężcowy, należy czytelnie zapisać nazwę i numer serii podawanego produktu.^{47 48}

Informacje dodatkowe

Potencjalne alergeny w szczepionkach

Szczepionki zawierające toksoid tężcowy mogą zawierać śladowe ilości formaldehydu, glutaraldehydu, neomycyny, streptomycyny i/lub polimyksyny B, które są stosowane w procesie wytwarzania. Osoby z nadwrażliwością na te substancje powinny być szczepione z zachowaniem szczególnej ostrożności.^{49 50}

Nasadki ampułko-strzykawek niektórych szczepionek zawierają pochodną naturalnej gumy lateksowej, która może powodować reakcje alergiczne u osób wrażliwych na lateks.^{51 52}

Składniki, o których należy mieć świadomość

Niektóre szczepionki zawierają śladowe ilości fenyloalaniny, która może być szkodliwa dla pacjentów z fenyloketonurią.⁵³

Wiele szczepionek zawiera również śladowe ilości sodu i potasu, jednak zazwyczaj są to ilości poniżej 1 mmol na dawkę, co oznacza, że szczepionki uznaje się za „wolne od sodu” i „wolne od potasu”.⁵⁴

Reakcje miejscowe

Podobnie jak w przypadku wszystkich adsorbowanych szczepionek, może dojść do powstania trwałego guzka w miejscu wstrzyknięcia, szczególnie jeśli szczepionka była podawana do warstwy powierzchniowej tkanki podskórnej.^{55 56}