Przeciwwskazania stosowania
Toksoid tężcowy

Przeciwwskazania stosowania toksoidu tężcowego. Kiedy i w jakich warunkach odradzić pacjentowi stosowanie tej substancji?

Toksoid tężcowy jest powszechnie stosowanym antygenem w wielu szczepionkach, zarówno monowalentnych jak i skojarzonych. Jako składnik szczepionek musi być stosowany z uwzględnieniem potencjalnych przeciwwskazań. Poniżej przedstawiono szczegółową analizę sytuacji klinicznych, w których należy odradzić pacjentowi stosowanie produktów zawierających toksoid tężcowy.^{1 2}

Nadwrażliwość na toksoid tężcowy

Jednym z kluczowych przeciwwskazań do stosowania toksoidu tężcowego jest nadwrażliwość na tę substancję. Reakcje nadwrażliwości mogą mieć różne nasilenie, od łagodnych do zagrażających życiu. Pacjenci, u których w przeszłości wystąpiła reakcja nadwrażliwości na toksoid tężcowy, nie powinni otrzymywać preparatów zawierających tę substancję.^{3 4}

Przeciwwskazaniem do podania toksoidu tężcowego jest również nadwrażliwość na szczepionki przeciwtężcowe stosowane wcześniej. W przypadku wystąpienia nasilonej reakcji nadwrażliwości lub zaburzeń neurologicznych po podaniu poprzedniej dawki szczepionki zawierającej toksoid tężcowy, ponowne podanie tej substancji jest przeciwwskazane.⁵

Trombocytopenia po wcześniejszym szczepieniu

Istotnym przeciwwskazaniem do stosowania produktów zawierających toksoid tężcowy jest przejściowa trombocytopenia, która wystąpiła po wcześniejszym szczepieniu. Szczególnie dotyczy to szczepień przeciwko błonicy i tężcowi. W przypadku pacjentów, u których wystąpiła taka reakcja, należy odradzić ponowne podanie preparatu z toksoidem tężcowym.^{6 7 8}

Podobnie, jeśli po wcześniejszym podaniu szczepionek zawierających antygeny tężcowe (T) lub szczepionek skojarzonych zawierających te antygeny (DT, Td, D, d) wystąpiła trombocytopenia, wówczas kolejna dawka preparatu z toksoidem tężcowym jest przeciwwskazana.^{9 10}

Zaburzenia neurologiczne po wcześniejszym szczepieniu

Powikłania neurologiczne po wcześniejszym podaniu szczepionek zawierających toksoid tężcowy stanowią istotne przeciwwskazanie do ponownego stosowania preparatów z tą substancją.^{11 12}

Zaburzenia neurologiczne mogą przyjmować różne formy, w tym:¹³

• Objawy mózgowe manifestujące się zaburzeniem świadomości i ogniskowymi objawami neurologicznymi, które wystąpiły w ciągu 72 godzin po poprzednim szczepieniu¹⁴
• Epizody hipotoniczno-hiporeaktywne występujące w ciągu 48 godzin po poprzednim szczepieniu, charakteryzujące się bezwładnością lub obniżeniem napięcia mięśniowego, zmniejszoną i osłabioną reakcją na bodźce zewnętrzne, zmianą zabarwienia skóry (bladość lub sinica)¹⁵
• Drgawki przebiegające z gorączką lub bez, występujące w ciągu 3 dni po podaniu poprzedniej dawki szczepionki¹⁶

Stany ostre i choroby przewlekłe w zaostrzeniu

Podobnie jak w przypadku wszystkich szczepionek, podanie preparatów zawierających toksoid tężcowy powinno być odroczone u pacjentów z ostrymi i ciężkimi chorobami przebiegającymi z gorączką.^{17 18 19}

Należy jednak podkreślić, że łagodne infekcje, takie jak łagodna infekcja górnych dróg oddechowych, nie są przeciwwskazaniem do podania szczepionek zawierających toksoid tężcowy.^{20 21 22}

Przeciwwskazaniem do podania toksoidu tężcowego są również choroby przewlekłe w okresie zaostrzenia. W takich przypadkach szczepienie należy wykonać po ustąpieniu zaostrzenia choroby.^{23 24 25}

Szczególną uwagę należy zwrócić na choroby przewlekłe przebiegające z gorączką lub z zaburzeniami układowymi o istotnym znaczeniu klinicznym. W takich przypadkach szczepienie powinno być wykonane dopiero po ustąpieniu zaostrzenia choroby.²⁶

Nadwrażliwość na składniki pomocnicze i pozostałości procesowe

Przeciwwskazaniem do stosowania produktów zawierających toksoid tężcowy jest również nadwrażliwość na substancje pomocnicze oraz na substancje pozostałe z procesu wytwarzania, które mogą być obecne w śladowych ilościach w gotowym produkcie.²⁷

Do najczęściej występujących substancji procesowych, których śladowe ilości mogą znajdować się w szczepionkach z toksoidem tężcowym, należą:

• Formaldehyd – używany w procesie detoksykacji toksyny tężcowej^{28 29 30}
• Glutaraldehyd – stosowany w procesie wytwarzania niektórych szczepionek^{31 32 33}
• Antybiotyki (neomycyna, streptomycyna, polimyksyna B) – używane w procesie wytwarzania niektórych szczepionek^{34 35 36}
• Albumina surowicy bydlęcej – stosowana w procesie wytwarzania niektórych szczepionek³⁷

Encefalopatia po poprzednim szczepieniu

W przypadku szczepionek skojarzonych zawierających toksoid tężcowy i składnik krztuścowy, istotnym przeciwwskazaniem jest encefalopatia o nieznanej etiologii, która wystąpiła w ciągu 7 dni po podaniu poprzedniej dawki szczepionki zawierającej antygeny krztuśca.^{38 39 40}

W takich przypadkach należy zrezygnować ze szczepienia przeciw krztuścowi i kontynuować cykl szczepień szczepionkami zawierającymi tylko toksoid tężcowy lub szczepionkami przeciw błonicy i tężcowi.^{41 42 43}

Szczególne sytuacje kliniczne

Istnieją dodatkowe, bardziej specyficzne przeciwwskazania do stosowania toksoidu tężcowego w pewnych kontekstach klinicznych:

• Postępujące choroby neurologiczne – są przeciwwskazaniem do stosowania niektórych szczepionek zawierających toksoid tężcowy^{44 45}
• Leczenie dużymi dawkami kortykosteroidów – może stanowić przeciwwskazanie do podania toksoidu tężcowego⁴⁶
• Podejrzenie infekcji (innej niż tężec) w okresie inkubacji^{47 48}

Ocena ryzyka i korzyści w szczególnych przypadkach

W przypadku istnienia przeciwwskazań do podania szczepionek zawierających toksoid tężcowy, zawsze należy przeprowadzić indywidualną ocenę stosunku ryzyka podania szczepionki do ryzyka wystąpienia zakażenia tężcem.^{49 50}

Jest to szczególnie istotne w przypadku zranień, kiedy ryzyko zakażenia tężcem może być znaczące. W takiej sytuacji, przy istniejących przeciwwskazaniach do szczepienia, należy rozważyć alternatywne formy profilaktyki, takie jak podanie immunoglobuliny przeciwtężcowej.⁵¹

Ze względu na duże znaczenie szczepienia przeciw tężcowi, przeciwwskazania należy ograniczać, zwłaszcza w przypadku wskazania z powodu zranienia.^{52 53}

Alternatywne rozwiązania w przypadku przeciwwskazań

W przypadku przeciwwskazań do podania szczepionek skojarzonych zawierających toksoid tężcowy, można rozważyć alternatywne schematy immunizacji:

• Jeżeli istnieją przeciwwskazania do podania szczepionki błoniczej, należy podać szczepionkę zawierającą tylko toksoid tężcowy (T)^{54 55}
• W przypadku przeciwwskazań do szczepienia szczepionką tężcową, należy podać szczepionkę zawierającą tylko toksoid błoniczy (D)⁵⁶

Przeciwwskazania do stosowania toksoidu tężcowego – podsumowanie

Toksoid tężcowy, jako jeden z najczęściej stosowanych antygenów szczepionkowych, charakteryzuje się wysokim poziomem bezpieczeństwa. Jednakże istnieją jasno określone przeciwwskazania do jego stosowania, które obejmują:

• Nadwrażliwość na toksoid tężcowy lub reakcja nadwrażliwości po wcześniejszym podaniu szczepionek zawierających ten antygen
• Nadwrażliwość na substancje pomocnicze lub pozostałości z procesu wytwarzania (formaldehyd, glutaraldehyd, antybiotyki, albumina surowicy bydlęcej)
• Przejściowa trombocytopenia po wcześniejszych szczepieniach
• Powikłania neurologiczne po wcześniejszych szczepieniach
• Encefalopatia o nieznanej etiologii w ciągu 7 dni po podaniu poprzedniej dawki szczepionki (w przypadku szczepionek skojarzonych z komponentem krztuścowym)
• Ostre stany chorobowe przebiegające z gorączką
• Choroby przewlekłe w okresie zaostrzenia
• Postępujące choroby neurologiczne
• Leczenie dużymi dawkami kortykosteroidów

Decyzję o odradzeniu stosowania toksoidu tężcowego należy zawsze podejmować indywidualnie, uwzględniając zarówno przeciwwskazania, jak i korzyści wynikające z immunizacji, szczególnie w sytuacjach zwiększonego ryzyka zachorowania na tężec, takich jak zranienia.^{57 58}