Wskazania do stosowania
Toksoid tężcowy

Wprowadzenie do toksoidu tężca

Toksoid tężcowy jest inaktywowaną toksyną produkowaną przez bakterie Clostridium tetani, która po detoksykacji zachowuje swoje właściwości immunogenne, ale traci działanie patogenne. Jest podstawowym składnikiem wielu różnych szczepionek stosowanych w profilaktyce zakażeń wywołanych przez laseczki tężca, a także służy jako immunogen nośnikowy w szczepionkach skoniugowanych przeciwko innym patogenom.^{1 2}

Wskazania podstawowe do stosowania toksoidu tężcowego

Toksoid tężcowy ma fundamentalne znaczenie w profilaktyce tężca – groźnej choroby zakaźnej, która może prowadzić do poważnych powikłań, a nawet zgonu. Główne wskazania obejmują zarówno szczepienia planowe, jak i doraźną profilaktykę poekspozycyjną.³

Szczepienia planowe

Toksoid tężcowy jest stosowany do czynnego uodparniania przeciw tężcowi w następujących przypadkach:⁴

• Szczepienie pierwotne niemowląt (zwykle w postaci szczepionek skojarzonych)
• Szczepienie przypominające u dzieci, młodzieży i dorosłych
• U osób, które nie otrzymały pełnego cyklu szczepienia podstawowego
• U osób bez udokumentowanej historii szczepień przeciwko tężcowi

⁵

Profilaktyka poekspozycyjna

Zastosowanie toksoidu tężcowego jest szczególnie istotne w przypadku zranień, uszkodzeń skóry lub błon śluzowych, narażających na kontakt z Clostridium tetani. Wskazania obejmują:⁶

• Rany zanieczyszczone ziemią, odchodami zwierzęcymi lub innymi zanieczyszczeniami
• Rany szarpane, zmiażdżone, z martwicą tkanek
• Rany kłute, szczególnie głębokie
• Rany z obecnością ciała obcego
• Oparzenia (szczególnie o dużej powierzchni)
• Odmrożenia

⁷

W przypadku zranień z wysokim ryzykiem zakażenia tężcem u pacjentów niezaszczepionych lub z niepewnym statusem szczepienia, toksoid tężcowy podaje się jako element profilaktyki czynno-biernej, łącznie z immunoglobuliną przeciwtężcową.⁸

Toksoid tężca jako nośnik w szczepionkach skoniugowanych

Toksoid tężcowy stosowany jest również jako białko nośnikowe w szczepionkach skoniugowanych, gdzie polisacharydy bakteryjne są łączone z toksoidem tężcowym w celu wzmocnienia odpowiedzi immunologicznej, szczególnie u dzieci. Do tego typu szczepionek należą:⁹

• Szczepionki meningokokowe – toksoid tężcowy jest stosowany jako nośnik dla polisacharydu otoczkowego Neisseria meningitidis grupy C
• Szczepionki przeciwko Haemophilus influenzae typu b (Hib) – toksoid tężcowy służy jako nośnik dla polisacharydu otoczkowego Hib

^{10 11}

Ten mechanizm skoniugowania zwiększa immunogenność polisacharydów, przekształcając odpowiedź immunologiczną niezależną od limfocytów T na zależną od limfocytów T, co prowadzi do bardziej efektywnej i długotrwałej ochrony, szczególnie u małych dzieci.¹²

Grupy pacjentów szczególnie zalecane do stosowania toksoidu tężcowego

Dzieci i niemowlęta

Toksoid tężcowy stanowi istotny element szczepień ochronnych u dzieci. Jest podawany w ramach szczepienia pierwotnego i uzupełniającego u niemowląt od ukończenia 2. miesiąca życia.^{13 14}

Najczęściej stosowane są szczepionki skojarzone zawierające toksoid tężcowy, takie jak:

• DTaP – przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi (bezkomórkowa)
• DTaP-IPV – dodatkowo z komponentą polio inaktywowanego
• DTaP-IPV/Hib – w połączeniu z komponentą przeciwko Haemophilus influenzae typu b

¹⁵

Młodzież i dorośli

U osób starszych toksoid tężcowy podawany jest w ramach szczepień przypominających, zazwyczaj co 10 lat, w celu utrzymania odpowiedniego poziomu ochrony. W tych grupach wiekowych stosuje się preparaty o zmniejszonej zawartości antygenów:^{16 17}

• Td – szczepionka przeciw tężcowi i błonicy ze zmniejszoną dawką antygenu błoniczego
• Tdap – szczepionka przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi (bezkomórkowa) ze zmniejszoną dawką antygenów
• Tdap-IPV – dodatkowo z komponentą polio inaktywowanego

^{18 19}

Kobiety w ciąży

Szczepienie kobiet ciężarnych zawierające toksoid tężcowy służy podwójnemu celowi: ochronie matki oraz zapewnieniu biernej ochrony noworodka przed tężcem noworodkowym i krztuścem we wczesnym okresie życia (do momentu, gdy będzie możliwe podanie mu własnych szczepień).^{20 21}

Szczepienie to jest szczególnie zalecane kobietom, które:²²

• Nie były wcześniej szczepione przeciw tężcowi i błonicy
• Mają niekompletny schemat szczepienia
• Mają nieznany status szczepienia
• Których ostatnie szczepienie przeciw tężcowi było wykonane dawniej niż 10 lat temu

^{23 24}

Osoby w grupie ryzyka

Toksoid tężcowy jest szczególnie zalecany określonym grupom pacjentów ze względu na podwyższone ryzyko ekspozycji na Clostridium tetani lub potencjalnie ciężki przebieg zakażenia:²⁵

• Pracownicy służb komunalnych (kanalizacja, oczyszczanie miasta, itp.)
• Pracownicy rolni i leśni
• Osoby podróżujące do krajów o ograniczonym dostępie do opieki zdrowotnej
• Osoby chore na AIDS lub nosiciele wirusa HIV (ze względu na osłabiony układ odpornościowy)
• Osoby starsze ze względu na zwiększone ryzyko ciężkiego przebiegu zakażenia

²⁶

Dawkowanie toksoidu tężca w różnych grupach

Dawka toksoidu tężcowego jest różna w zależności od rodzaju szczepionki, wskazań i wieku pacjenta. Standardowo przyjęte dawki w różnych preparatach zawierających toksoid tężcowy przedstawiają się następująco:

Szczepionki monowalentne przeciwtężcowe

W szczepionkach zawierających wyłącznie toksoid tężcowy, standardowa dawka wynosi nie mniej niż 40 j.m. toksoidu tężcowego w 0,5 ml szczepionki.^{27 28}

Szczepionki skojarzone dla dzieci

W szczepionkach skojarzonych dla dzieci (<DT, DTP, DTaP, DTaP-IPV, DTaP-IPV/Hib) zawartość toksoidu tężcowego wynosi zazwyczaj:

• Nie mniej niż 40 j.m. toksoidu tężcowego w 0,5 ml szczepionki

^{29 30}

Szczepionki skojarzone dla dorosłych

W szczepionkach skojarzonych dla młodzieży i dorosłych (Td, Tdap, Tdap-IPV) zawartość toksoidu tężcowego jest zazwyczaj niższa i wynosi:

• Nie mniej niż 20 j.m. toksoidu tężcowego w 0,5 ml szczepionki

^{31 32}

Dawka toksoidu jako nośnika

W szczepionkach skoniugowanych, gdzie toksoid tężcowy służy jako białko nośnikowe, jego ilość wynosi:

• Około 10-30 mikrogramów w szczepionkach przeciwko Haemophilus influenzae typu b
• Około 10-20 mikrogramów w szczepionkach przeciwko meningokokom grupy C

^{33 34}

Sytuacje szczególne zastosowania toksoidu tężcowego

Profilaktyka poekspozycyjna w przypadku ran

Zastosowanie toksoidu tężcowego w przypadku ran zależy od charakteru rany i statusu szczepienia pacjenta. Ogólne zasady postępowania:³⁵

³⁶

Sytuacje epidemiologiczne

W szczególnych sytuacjach epidemiologicznych, takich jak klęski żywiołowe lub konflikty zbrojne, toksoid tężcowy może być podawany w ramach masowych kampanii szczepień, nawet u osób z udokumentowanym pełnym szczepieniem, jeśli istnieje wysokie ryzyko narażenia na Clostridium tetani.³⁷

Przeciwwskazania i ograniczenia w stosowaniu toksoidu tężcowego

Mimo szerokiego zakresu wskazań do stosowania toksoidu tężcowego, istnieją pewne przeciwwskazania i ograniczenia, o których należy pamiętać:³⁸

• Ciężka reakcja alergiczna po poprzedniej dawce szczepionki zawierającej toksoid tężcowy
• Znana nadwrażliwość na którykolwiek składnik szczepionki
• Ostra choroba infekcyjna z gorączką (szczepienie należy odroczyć do czasu ustąpienia objawów)
• Postępująca encefalopatia
• Niekontrolowana padaczka lub inne aktywne choroby układu nerwowego

Należy pamiętać, że w przypadku zranień z wysokim ryzykiem tężca, brak wcześniejszego szczepienia lub niepełne szczepienie nie stanowi przeciwwskazania do podania toksoidu tężcowego – wręcz przeciwnie, jest to pilne wskazanie do jego zastosowania, najczęściej w połączeniu z immunoglobuliną przeciwtężcową.³⁹

Podsumowanie wskazań do stosowania toksoidu tężcowego

Toksoid tężcowy jest niezwykle ważnym elementem profilaktyki zdrowotnej, stosowanym w różnych sytuacjach klinicznych. Jego główne wskazania obejmują:⁴⁰

• Profilaktykę pierwotną tężca – w ramach szczepień obowiązkowych u dzieci i dawek przypominających u młodzieży i dorosłych
• Profilaktykę poekspozycyjną – u osób zranionych, z ranami potencjalnie zanieczyszczonymi sporami Clostridium tetani
• Szczepienie kobiet w ciąży – w celu zapewnienia biernej ochrony noworodków
• Zastosowanie jako nośnika – w szczepionkach skoniugowanych przeciwko innym patogenom

^{41 42}

Należy pamiętać, że toksoid tężcowy podawany w ramach szczepień monowalentnych przeciw tężcowi nie może zastąpić rutynowych szczepień skojarzonych, zawierających również komponenty przeciw błonicy, krztuścowi i innym chorobom zakaźnym.⁴³

Indywidualne wskazania do stosowania toksoidu tężcowego powinny być zawsze oceniane przez lekarza w oparciu o aktualny stan pacjenta, historię szczepień, charakter ekspozycji na Clostridium tetani oraz oficjalne zalecenia zawarte w Programie Szczepień Ochronnych.^{44 45}