mechanizm epigenetyczny
Mechanizmy epigenetyczne obejmują procesy, które wpływają na ekspresję genów bez zmiany sekwencji DNA. Do najważniejszych zaliczamy metylację DNA, modyfikacje histonów oraz działanie niekodującego RNA. Mechanizmy te pełnią kluczową rolę w regulacji transkrypcji genów, różnicowaniu komórek oraz rozwoju organizmów.
Metylacja DNA polega na przyłączaniu grup metylowych do cytozyny w sekwencjach CpG, co zwykle prowadzi do wyciszenia genów. Modyfikacje histonów, takie jak acetylacja, metylacja czy fosforylacja, zmieniają strukturę chromatyny, wpływając na dostępność genów dla maszynerii transkrypcyjnej. Z kolei niekodujące RNA, w tym mikroRNA i długie niekodujące RNA, mogą regulować ekspresję genów na poziomie potranskrypcyjnym.
Zaburzenia mechanizmów epigenetycznych są związane z rozwojem wielu chorób, w tym nowotworów, zaburzeń metabolicznych i neurodegeneracyjnych. Coraz większe znaczenie w medycynie mają leki epigenetyczne, takie jak inhibitory metylotransferaz DNA czy deacetylaz histonów, które znajdują zastosowanie w terapii niektórych nowotworów. Badania nad mechanizmami epigenetycznymi otwierają nowe możliwości diagnostyczne i terapeutyczne w wielu dziedzinach medycyny.
Powiązane wpisy
- Leksykon substancji czynnych
Amiodaron – Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie
Amiodaron wykazuje toksyczność narządową potwierdzoną w badaniach przedklinicznych na różnych gatunkach zwierząt, ze szczególnym uwzględnieniem uszkodzeń płuc (zwłóknienie i fosfolipidoza) oraz wątroby. Mechanizm toksycznego działania na płuca wiąże się z powstawaniem wolnych rodników i zaburzeniami energetycznymi w komórkach. Amiodaron wpływa również na metabolizm lipidów poprzez modulację stężeń hormonów tarczycy. Badania genotoksyczności (test Amesa in vitro oraz test mikrojądrowy in vivo) wykazały brak działania mutagennego. Jednak amiodaron chlorowodorek charakteryzuje się silną fototoksycznością, generując cytotoksyczne wolne rodniki pod wpływem promieniowania UV, co może prowadzić do fotomutagenności i potencjalnych efektów fotokarcynogennych, choć te ostatnie nie zostały jeszcze dokładnie zbadane eksperymentalnie.
amiodaron, amiodaron chlorowodorek, działanie embriotoksyczne, działanie teratogenne, fosfolipidoza, fotokarcynogenność, fotomutagenność, fototoksyczność, genotoksyczność, gruczolak, guz pęcherzykowy tarczycy, hormony tarczycy, karcynogenność, mechanizm epigenetyczny, promieniowanie ultrafioletowe, rozrost pęcherzykowy tarczycy, szpik kostny, test Amesa, test mikrojądrowy, toksyczność narządowa, toksyczność reprodukcyjna, toksyczność wątrobowa, toksyczność wielokrotnej dawki, uszkodzenie DNA, wolne rodniki, zwłóknienie - Leksykon chorób i schorzeń
Fobie – Patofizjologia i mechanizm
Fobie są zaburzeniami lękowymi charakteryzującymi się irracjonalnym, nadmiernym lękiem wobec określonych obiektów lub sytuacji, które w rzeczywistości nie stanowią istotnego zagrożenia. Neurobiologicznie kluczową rolę odgrywa ciało migdałowate, wykazujące zwiększoną aktywność podczas ekspozycji na bodźce fobiczne, zwłaszcza prawe ciało migdałowate reagujące na negatywne emocje. U pacjentów z arachnofobią obserwuje się utrzymującą się aktywację ciała migdałowatego i wydzielanie hormonów stresu, co kontrastuje z krótkotrwałą reakcją na bodźce kontrolne. Inne struktury zaangażowane to kora przedczołowa, oczodołowo-czołowa, przedni zakręt obręczy, wyspa oraz stria terminalis, które wykazują nadmierną aktywność podczas długotrwałej ekspozycji na bodźce fobiczne. Dysfunkcje w bocznej korze przedczołowej i korze wzrokowej wiążą się z deficytem kontroli poznawczej i oczekiwaniem uprzedzeniowym (expectancy bias). Patogeneza obejmuje także dysregulację układu współczulnego i endokannabinoidowego, a także rolę kinazy Cdk5 w wygaszaniu wyuczonego strachu. Czynniki genetyczne mają umiarkowany udział, z dziedzicznością około 50% dla zaburzeń lęku społecznego i agorafobii, a mechanizmy epigenetyczne, takie jak redukcja metylotransferazy histonowej PRDM2 w grzbietowo-przyśrodkowej korze przedczołowej, modulują konsolidację pamięci strachu i ekspresję lęku.
agorafobia, antydepresant, arachnofobia, awiatofobia, benzodiazepina, beta-bloker, ciało migdałowate, desensytyzacja, fobia specyficzna, fobia społeczna, funkcjonalny rezonans magnetyczny, kinaza CDK5, kora oczodołowo-czołowa, kora przedczołowa, lek przeciwlękowy, mechanizm epigenetyczny, mechanizm neuronalny, mechanizm obronny, neurobiologia, obwód mózgowy, przedni zakręt obręczy, terapia poznawczo-behawioralna, układ endokannabinoidowy, układ współczulny, warunkowanie klasyczne, zaburzenie lękowe - Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Amiodaron hameln 50 mg/ml
Badania przedkliniczne amiodaronu wykazały istotne toksyczne działanie na płuca, wątrobę oraz tarczycę u zwierząt laboratoryjnych. W toksyczności przewlekłej obserwowano zwłóknienie i fosfolipidozę płuc u chomików, szczurów i psów, co wiąże się z mechanizmami stresu oksydacyjnego i zaburzeń energetycznych w komórkach. Hepatotoksyczność potwierdzono u szczurów. Testy genotoksyczności, w tym test Amesa in vitro oraz badanie mikrojąder in vivo na komórkach szpiku myszy, wykazały brak działania mutagennego amiodaronu. Dwuletnie badania rakotwórczości u szczurów ujawniły wzrost liczby guzów pęcherzykowych tarczycy (gruczolaki i/lub raki), prawdopodobnie o mechanizmie epigenetycznym, natomiast u myszy stwierdzono jedynie rozrost pęcherzykowy tarczycy zależny od dawki.
alkohol benzylowy, amiodaron, badanie rakotwórczości, działanie genotoksyczne, działanie mutagenne, fosfolipidoza, guz pęcherzykowy tarczycy, hepatotoksyczność, hormon tarczycy, mechanizm epigenetyczny, potencjał genotoksyczny, rozrost pęcherzykowy tarczycy, stres oksydacyjny, szpik kostny, test Amesa, toksyczność przewlekła, uszkodzenie chromosomu, wolny rodnik, zwłóknienie - Leksykon chorób i schorzeń
Schizofrenia dziecięca – Etiologia i przyczyny
Schizofrenia dziecięca, o częstości występowania około 0,04% (1 na 40 000 dzieci poniżej 13 roku życia), stanowi ciężką postać zaburzenia psychotycznego z istotnym wpływem na rozwój poznawczy, behawioralny i emocjonalny. Etiologia jest wieloczynnikowa, z dominującym komponentem genetycznym (dziedziczność 70-80%), potwierdzonym m.in. 5-20-krotnym wzrostem ryzyka u krewnych pierwszego stopnia oraz 50% ryzykiem u bliźniąt jednojajowych. Geny takie jak MHC 6p21.1, MIR137 i ZNF804a są zaangażowane, a schizofrenia dziecięca charakteryzuje się większą liczbą rzadkich wariantów allelicznych niż postać dorosła. Neuroobrazowo obserwuje się powiększenie komór bocznych, zmniejszenie objętości istoty szarej w płatach czołowym i skroniowym oraz zaburzenia połączeń neuronalnych. Patofizjologia obejmuje dysfunkcje neuroprzekaźników: nadmierną aktywność dopaminergiczną, zaburzenia glutaminianergiczne, GABA-ergiczne i serotoninergiczne, a także potencjalną rolę oksytocyny w mediacji efektów traumy dziecięcej.
aktywność dopaminergiczna, bliźnięta dwujajowe, bliźnięta jednojajowe, deficyt poznawczy, dopamina, farmakoterapia, główny układ zgodności tkankowej, glutaminian, halucynogen, hipoksja, marihuana, mechanizm epigenetyczny, model neurorozwojowy, nieleczona psychoza, objawy negatywne, objawy pozytywne, oksytocyna, schizofrenia dziecięca, stan przedrzucawkowy, trauma dziecięca, układ GABA-ergiczny, wykorzystywanie seksualne, zaburzenie neurorozwojowe, zaburzenie psychiczne, zaburzenie psychotyczne - Leksykon chorób i schorzeń
Mięsak stawowy – Patofizjologia i mechanizm
Mięsak stawowy (synovial sarcoma) to złośliwy nowotwór tkanek miękkich, stanowiący 5-10% mięsaków, charakteryzujący się patognomoniczną translokacją t(X;18)(p11.2;q11.2) obecna w ponad 90% przypadków. Translokacja ta prowadzi do powstania białek fuzyjnych SS18-SSX, które modyfikują funkcję kompleksu remodelującego chromatynę SWI/SNF (BAF), wypierając supresorowe białko BAF47 i aktywując ekspresję genu Sox2, kluczowego dla proliferacji komórek nowotworowych. Białka fuzyjne działają jako nieprawidłowe regulatory transkrypcji, zaburzając równowagę między kompleksami Trithorax (TrxG) a Polycomb (PcG), co prowadzi do epigenetycznej deregulacji i aktywacji onkogenów oraz zahamowania genów supresorowych. Wyróżnia się podtypy molekularne mięsaka stawowego (SSC-I, SSC-II, SSC-III) o różnym rokowaniu, a obecność fuzji SS18-SSX1 koreluje z gorszym przeżyciem i agresywniejszym fenotypem guza.
aberracja cytogenetyczna, błona maziowa stawu, dehydroepiandrosteron, dehydrogenaza glukozo-6-fosforanowa, gen Sox2, gen SS18, gen SSX, infiltracja limfocytów, inhibitor deacetylazy histonowej, inhibitor punktów kontrolnych, komórka mezenchymalna, kompleks remodelujący chromatynę, kompleks SWI/SNF, mechanizm epigenetyczny, mięsak stawowy, nowotwór tkanek miękkich, onkogen BCL-2, podtyp molekularny, proliferacja komórek, receptor czynnika wzrostu, szlak sygnałowy, transformacja nowotworowa, translokacja chromosomowa, wyspa CpG - Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Amiodaron Accord 30 mg/ml
Przedkliniczne badania toksyczności amiodaronu wykazały istotne zmiany narządowe, w tym zwłóknienie i fosfolipidozę płuc u chomików, szczurów i psów, co wiąże się z powstawaniem wolnych rodników i zaburzeniami mitochondrialnej produkcji energii. Hepatotoksyczność stwierdzono u szczurów, psów, świń i pawianów. Amiodaron wpływa również na metabolizm lipidów poprzez modulację stężeń hormonów tarczycy w osoczu. Testy genotoksyczności in vitro (test Amesa) i in vivo (test mikrojądrowy na komórkach szpiku myszy) były negatywne, co wskazuje na brak bezpośredniego działania mutagennego. Chlorowodorek amiodaronu wykazuje silne właściwości fototoksyczne, generując cytotoksyczne wolne rodniki pod wpływem promieniowania UV, co może prowadzić do uszkodzeń DNA i potencjalnych skutków fotokarcynogennych, choć mechanizmy te nie zostały jeszcze w pełni zbadane eksperymentalnie.
amiodaron, badanie toksyczności, chlorowodorek amiodaronu, działanie embriotoksyczne, działanie mutagenne, działanie teratogenne, fosfolipidoza, fotokarcynogenność, fotomutagenność, fototoksyczność, genotoksyczność, guz pęcherzykowy tarczycy, hepatotoksyczność, mechanizm epigenetyczny, rozrost pęcherzykowy tarczycy, szpik kostny, test Amesa, test mikrojądrowy, toksyczność reprodukcyjna, uszkodzenie płuc, uszkodzenie wątroby, wolne rodniki, zwłóknienie - Leksykon chorób i schorzeń
Hipospadia – Etiologia i przyczyny
Hipospadia jest jedną z najczęstszych wrodzonych wad układu moczowo-płciowego u chłopców, z częstością występowania szacowaną na 1:200-300 noworodków płci męskiej. Etiologia hipospadii jest wieloczynnikowa i obejmuje czynniki genetyczne, hormonalne oraz środowiskowe. Genetyczne uwarunkowanie potwierdzają dane o zwiększonym ryzyku u potomstwa ojców i braci z hipospadią (od 8% do 21%) oraz wyższe ryzyko u bliźniąt jednojajowych. Mutacje w genach takich jak SHH, WNT5A, BMP7 oraz genach związanych z sygnalizacją FGF są powiązane z rozwojem tej wady. Kluczową rolę odgrywają zaburzenia hormonalne, zwłaszcza niedobór androgenów, defekty receptorów androgenowych oraz enzymu 5α-reduktazy, które prowadzą do niepełnego zamknięcia fałdów cewkowych w okresie 8-14 tygodnia ciąży, krytycznym dla formowania zewnętrznych narządów płciowych.
androgen, biomarker, bliźnięta jednojajowe, czynnik genetyczny, dihydrotestosteron, dysfunkcja łożyska, dziedziczenie wielogenowe, ekspozycja na pestycydy, enzym 5α-reduktaza, fibroblastyczny czynnik wzrostu, hormon płciowy, komórki Leydiga, ksenoestrogen, marker epigenetyczny, mechanizm epigenetyczny, mutacja genu, niedobór androgenów, niezstąpienie jąder, oś podwzgórze-przysadka-jądra, przepuklina pachwinowa, receptor androgenowy, stan przedrzucawkowy, ujście cewki moczowej, układ moczowo-płciowy, wnętrostwo, żołądź prącia - Leksykon chorób i schorzeń
Rak oka – Patofizjologia i mechanizm
Rak oka, choć rzadki, charakteryzuje się złożoną patogenezą obejmującą liczne zmiany genetyczne i epigenetyczne. Pierwotne nowotwory oka to głównie czerniak naczyniówki u dorosłych oraz siatkówczak u dzieci. Czerniak naczyniówki wykazuje mutacje w genach GNAQ i GNA11 w 80-90% przypadków, prowadzące do konstytutywnej aktywacji szlaku MAPK/ERK i niekontrolowanej proliferacji komórek. Charakterystyczna jest monosomia chromosomu 3, silnie korelująca z ryzykiem przerzutów (50% ryzyko zgonu w ciągu 3 lat). Profil ekspresji genów dzieli guzy na klasy 1 (niskiego ryzyka, ~5% przerzutów) i 2 (wysokiego ryzyka, >90% przerzutów), z inaktywacją genu BAP1 jako kluczowym czynnikiem niekorzystnego rokowania. Przerzuty do wątroby występują w 90% przypadków, a mechanizmy progresji obejmują m.in. pęcherzyki zewnątrzkomórkowe, komórki hybrydowe krążące oraz aktywację szlaku NFκB. Siatkówczak, najczęstszy nowotwór oka u dzieci (80% poniżej 3 r.ż.), jest związany z mutacjami genu supresorowego RB1 (chromosom 13q14) i modelem „dwóch uderzeń” Knudsona. Około 1/3 przypadków jest dziedziczna, pozostałe to mutacje somatyczne, a niektóre niedziedziczne przypadki wiążą się z amplifikacją onkogenu MYCN. Epigenetyczne mechanizmy regulują ekspresję genów takich jak CDK1, CDC20, BUB1 (nadekspresja) oraz CADM1 (obniżona), wpływając na rozwój guza.
białko retinoblastoma, błona naczyniowa oka, brachyterapia, ciało rzęskowe, cykl komórkowy, czerniak naczyniówki, czynnik transkrypcyjny E2F, fotoreceptor, gen BAP1, gen RB1, mechanizm epigenetyczny, model dwóch uderzeń Knudsona, monosomia 3, onkogen MYCN, pęcherzyk zewnątrzkomórkowy, profil ekspresji genów, przerzut do wątroby, siatkówczak, szlak MAPK/ERK, szlak PI3K/AKT, tebentafusp - Leksykon chorób i schorzeń
Zespół autystyczny – Etiologia i przyczyny
Zespół autystyczny (ASD) to złożone zaburzenie neurorozwojowe o wieloczynnikowej etiologii, w której kluczową rolę odgrywają czynniki genetyczne i środowiskowe. Heritabilność ASD szacuje się na 64-91%, a genetyka odpowiada za 40-80% ryzyka rozwoju zaburzenia. Zidentyfikowano ponad 1000 genów potencjalnie związanych z ASD, obejmujących mutacje dziedziczne oraz de novo, które mogą wpływać na rozwój mózgu, funkcjonowanie synaps i nasilenie objawów. W około 10-15% przypadków ASD jest związane z rozpoznawalnymi zespołami genetycznymi, takimi jak zespół łamliwego chromosomu X, stwardnienie guzowate czy zespół Retta. Różnicowanie między ASD syndromicznym a niesyndromicznym jest istotne dla diagnostyki i terapii, przy czym większość przypadków to ASD niesyndromiczne o poligenetycznym podłożu.
biomarker, czynnik genetyczny, interakcja społeczna, kwas walproinowy, mechanizm epigenetyczny, metylacja DNA, mutacja de novo, niedotlenienie okołoporodowe, niekodujące RNA, PDD-NOS, powtarzalne wzorce zachowań, proces neurozapalny, skala Apgar, SSRI, stwardnienie guzowate, szczepionka MMR, zaburzenie autoimmunologiczne, zaburzenie neurorozwojowe, zaburzenie ze spektrum autyzmu, zanieczyszczenie środowiskowe, zespół Aspergera, zespół autystyczny, zespół Downa, zespół łamliwego chromosomu X, zespół Retta - Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Amiokordin 50 mg/ml
Dane przedkliniczne dotyczące amiodaronu chlorowodorku wskazują na potencjalne ryzyko rozwoju nowotworów pęcherzykowych tarczycy u szczurów podczas długotrwałego, 2-letniego stosowania leku. Zaobserwowano zarówno gruczolaki, jak i raki pęcherzykowe tarczycy u obu płci szczurów, natomiast u myszy stwierdzono jedynie dawkozależny rozrost pęcherzykowy tarczycy bez progresji do zmian nowotworowych. Badania nie wykazały działania mutagennego amiodaronu, co sugeruje, że mechanizm indukcji nowotworów jest epigenetyczny, a nie genotoksyczny. Zmiany te prawdopodobnie wynikają z wpływu amiodaronu na syntezę i uwalnianie hormonów tarczycy, prowadząc do zaburzeń homeostazy hormonalnej i kompensacyjnych zmian w strukturze gruczołu tarczowego u zwierząt doświadczalnych. Pomimo wykazanych efektów rakotwórczych u szczurów, ich znaczenie kliniczne dla ludzi jest oceniane jako niskie ze względu na różnice gatunkowe w metabolizmie i wrażliwości tarczycy na zaburzenia hormonalne. Niemniej jednak, amiodaron jest znany z wpływu na funkcjonowanie tarczycy u pacjentów, co wymaga regularnego monitorowania funkcji tego gruczołu podczas długotrwałej terapii. W praktyce klinicznej należy uwzględnić potencjalne ryzyko zaburzeń tarczycowych i prowadzić odpowiednią kontrolę hormonalną, aby minimalizować ewentualne powikłania związane z terapią amiodaronem.
amiodaron chlorowodorek, badanie przedkliniczne, badanie rakotwórczości, działanie genotoksyczne, działanie mutagenne, działanie rakotwórcze, gruczoł tarczowy, gruczolak, guz pęcherzykowy tarczycy, homeostaza hormonalna, mechanizm epigenetyczny, pęcherzykowy rozrost tarczycy, rak pęcherzykowy tarczycy, synteza hormonów tarczycy, uszkodzenie DNA, zmiana nowotworowa - Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Opacorden 200 mg
Dostępne dane przedkliniczne dotyczące bezpieczeństwa amiodaronu chlorowodorku, substancji czynnej leku Opacorden, wskazują na istotne zmiany w obrębie tarczycy u zwierząt laboratoryjnych. Długoterminowe badania karcynogenności na szczurach wykazały istotne zwiększenie częstości nowotworów pęcherzykowych tarczycy, w tym gruczolaków i raków, u obu płci. Natomiast u myszy zaobserwowano przerost pęcherzyków tarczycy, zależny od dawki, bez wzrostu częstości nowotworów. Badania mutagenności amiodaronu były ujemne, co sugeruje brak bezpośredniego działania genotoksycznego, a mechanizm karcynogenności u szczurów prawdopodobnie ma charakter epigenetyczny. Zmiany te wynikają z wpływu amiodaronu na gospodarkę hormonalną tarczycy, zaburzając syntezę i/lub uwalnianie hormonów tarczycowych. Pomimo obserwowanych efektów u zwierząt, ich znaczenie kliniczne dla ludzi jest oceniane jako niewielkie ze względu na różnice gatunkowe w metabolizmie i odpowiedzi na lek. Ryzyko rozwoju podobnych zmian u pacjentów jest ograniczone i nie stanowi przeciwwskazania do stosowania Opacorden przy zachowaniu właściwych wskazań klinicznych. Jednak ze względu na potencjalny wpływ amiodaronu na funkcje tarczycy, zaleca się monitorowanie parametrów funkcji tarczycy u pacjentów poddawanych długotrwałej terapii tym lekiem, aby w porę wykryć ewentualne zaburzenia endokrynologiczne.
- Leksykon chorób i schorzeń
Przewlekła białaczka szpikowa – Patofizjologia i mechanizm
Przewlekła białaczka szpikowa (CML) jest mieloproliferacyjną chorobą nowotworową wywodzącą się z pluripotencjalnej komórki macierzystej hematopoetycznej, charakteryzującą się obecnością chromosomu Philadelphia (Ph) w 90-95% przypadków. Aberracja ta, wynikająca z translokacji t(9;22)(q34;q11.2), prowadzi do powstania fuzyjnego genu BCR-ABL1, kodującego onkoproteinę o konstytutywnej aktywności kinazy tyrozynowej (p210, p190 lub rzadziej p230). Białko BCR-ABL1 aktywuje kluczowe szlaki sygnałowe, takie jak JAK/STAT, PI3K/AKT/mTOR, RAS/MEK/ERK, MYC i RAF, co skutkuje niekontrolowaną proliferacją granulocytów, zahamowaniem apoptozy, zmniejszoną adhezją do podścieliska szpiku oraz zaburzeniami naprawy DNA. Leukemiczne komórki macierzyste (LSC) z obecnością BCR-ABL1 wykazują oporność na inhibitory kinazy tyrozynowej (TKI), co jest związane z ich stanem spoczynkowym, mikrośrodowiskiem szpiku oraz aktywacją szlaków niezależnych od BCR-ABL1, co utrudnia całkowite wyeliminowanie choroby i prowadzi do utrzymywania się minimalnej choroby resztkowej.
aberracja chromosomowa, apoptoza, choroba mieloproliferacyjna, chromosom Philadelphia, czynnik transkrypcyjny, egzosom, faza akceleracji CML, faza przewlekła CML, fluorescencyjna hybrydyzacja in situ, fosforylacja, gen BCR-ABL1, gen supresorowy, granulocyty, hematopoetyczna komórka macierzysta, imatynib, inhibitor kinazy tyrozynowej, kinaza tyrozynowa, komórka mezenchymalna, mechanizm epigenetyczny, metylacja DNA, mikrośrodowisko szpiku, minimalna choroba resztkowa, modyfikacja histonów, mutacja nabyta, mutacja punktowa, mutacja T315I, pluripotencjalna komórka macierzysta, ponatynib, przełom blastyczny, przewlekła białaczka szpikowa, reakcja łańcuchowa polimerazy, reaktywne formy tlenu, szlak JAK-STAT, szlak PI3K/AKT/mTOR, szlak sygnałowy, translokacja genetyczna, układ krwiotwórczy - Leksykon chorób i schorzeń
Zaburzenia snu – Etiologia i przyczyny
Zaburzenia snu stanowią złożoną grupę schorzeń wpływających na jakość, ilość oraz rytm snu, z etiologią obejmującą czynniki genetyczne, neurologiczne, kardiologiczne, metaboliczne, psychiczne oraz środowiskowe. Wśród genetycznie uwarunkowanych zaburzeń wyróżnia się narkolepsję, zespół niespokojnych nóg (RLS) oraz rodzinną śmiertelną bezsenność. Badania GWAS wskazały na poligeniczny charakter bezsenności, z identyfikacją 3 loci genomowych i 7 genów. Schorzenia neurologiczne (np. choroba Parkinsona, stwardnienie rozsiane, padaczka), kardiologiczne (niewydolność serca, migotanie przedsionków) oraz zaburzenia oddychania podczas snu (OSA, CSA) są istotnymi czynnikami ryzyka. Otyłość, niedoczynność tarczycy, cukrzyca, choroby nerek oraz przewlekły ból również przyczyniają się do rozwoju zaburzeń snu. Zaburzenia psychiczne, stres, lęk, depresja i PTSD mają silny związek z bezsennością i innymi problemami ze snem. Czynniki środowiskowe, takie jak praca zmianowa, hałas, światło nocne oraz nieprawidłowe nawyki snu, dodatkowo pogarszają jakość snu. Wiek i płeć wpływają na częstość występowania zaburzeń, z większą podatnością kobiet, zwłaszcza w okresie menopauzy (75-85% z zaburzeniami snu).
badanie asocjacyjne całego genomu, bezdech senny, bezsenność, bezsenność pierwotna, bezsenność wtórna, centralny bezdech senny, choroba Alzheimera, choroba nerek, choroba neurodegeneracyjna, choroba niedokrwienna serca, choroba Parkinsona, cukrzyca, fibromialgia, higiena snu, hipokretyna, mechanizm epigenetyczny, migotanie przedsionków, moczenie nocne, nadczynność tarczycy, narkolepsja, neuropatia, niedoczynność tarczycy, niesteroidowy lek przeciwzapalny, niewydolność serca, obturacyjny bezdech senny, otyłość, padaczka, parasomnia, reumatoidalne zapalenie stawów, rytm okołodobowy, sen non-REM, sen REM, sen wolnofalowy, somnambulizm, stwardnienie rozsiane, urazowe uszkodzenie mózgu, zaburzenie afektywne dwubiegunowe, zaburzenie oddychania podczas snu, zaburzenie psychiczne, zaburzenie rytmu okołodobowego, zaburzenie snu, zespół niespokojnych nóg, zespół stresu pourazowego