glikozyd hydroksyantracenowy
Glikozydy hydroksyantracenowe stanowią grupę związków naturalnych występujących w roślinach, które mają właściwości przeczyszczające. Są to połączenia hydroksyantracenów (pochodnych antracenu) z cukrami, najczęściej z glukozą. Związki te występują głównie w korze kruszyny, owocach szakłaku, liściach senesu oraz korzeniu rzewienia.
Mechanizm działania glikozydów hydroksyantracenowych polega na hamowaniu wchłaniania wody i elektrolitów w jelicie grubym oraz stymulacji perystaltyki jelit. Po doustnym podaniu glikozydy te docierają do jelita grubego, gdzie pod wpływem bakterii jelitowych ulegają hydrolizie do aktywnych antranoidów, które bezpośrednio działają na śluzówkę jelita.
W praktyce klinicznej preparaty zawierające glikozydy hydroksyantracenowe są stosowane w krótkotrwałym leczeniu zaparć oraz w przygotowaniu pacjenta do badań diagnostycznych przewodu pokarmowego. Należy jednak pamiętać, że długotrwałe stosowanie tych związków może prowadzić do uzależnienia, zaburzeń gospodarki elektrolitowej oraz melanosis coli – charakterystycznego przebarwienia błony śluzowej jelita grubego.
Powiązane wpisy
- Leksykon substancji czynnych
Senes – Wpływ na płodność, ciążę i laktację
Substancja czynna senes, obecna w preparatach takich jak Figura 1 (0,9 g listka senesu/saszetkę, zawierająca 16,58-22,43 mg glikozydów hydroksyantracenowych w przeliczeniu na sennozyd B), Normosan (7,9-14,3 g listka senesu/100 g mieszanki) oraz Normosan fix (0,110-0,200 g listka senesu/saszetkę), jest bezwzględnie przeciwwskazana w okresie ciąży i karmienia piersią. Przeciwwskazania te wynikają z ryzyka genotoksyczności związanej z obecnością antranoidów, takich jak emodyna i aloe-emodyna, które wykazują potencjalne działanie mutagenne. W preparatach Normosan i Normosan fix dodatkowo obecna jest frangulina z kory kruszyny, co zwiększa ryzyko genotoksyczności. Ponadto, metabolity senesu, w szczególności reina, przenikają do mleka kobiecego, co stanowi zagrożenie dla dziecka karmionego piersią, mimo że ich ilość jest niewielka. Brak jest danych klinicznych dotyczących wpływu senesu na płodność u kobiet i mężczyzn, co wymaga ostrożności w stosowaniu tych preparatów u pacjentek planujących ciążę.
antranoid, antykoncepcja, błonnik pokarmowy, działanie mutagenne, emodyna i aloe-emodyna, emodyna i frangulina, gastroenterolog, genotoksyczność, ginekolog-położnik, glikozyd hydroksyantracenowy, karmienie piersią, kora kruszyny, laktuloza, makrogol, przeciwwskazanie, reina, senes, sennozyd B, zaparcie - Leksykon substancji czynnych
Senes – Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Senes (Cassia senna L., C. acutifolia Delile, Cassia angustifolia Vahl) zawiera glikozydy hydroksyantracenowe o działaniu przeczyszczającym, jednak jego stosowanie wymaga ostrożności ze względu na ryzyko działań niepożądanych i interakcji lekowych. Długotrwałe stosowanie, zwłaszcza preparatów takich jak Normosan i Normosan fix, nie powinno przekraczać 7 dni z uwagi na ryzyko zaburzeń czynności jelit i uzależnienia. Preparaty te są przeciwwskazane u pacjentów z zaklinowaniem stolca, ostrymi bólami brzucha, nudnościami i wymiotami, które mogą wskazywać na niedrożność jelit. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, gdyż senes może nasilać zaburzenia gospodarki elektrolitowej, co wymaga monitorowania stężenia elektrolitów.
achlorhydria, adrenokortykosteroid, Cassia senna, choroba wątroby, glikozyd hydroksyantracenowy, glikozyd nasercowy, gospodarka elektrolitowa, kamica żółciowa, kora kruszyny, korzeń lukrecji, lek antyarytmiczny, lek moczopędny, liść mięty pieprzowej, niedrożność jelit, nietrzymanie stolca, owoc bzu czarnego, owoc kminku, refluks żołądkowo-przełykowy, senes, środek przeczyszczający, środek zmiękczający stolec, wydłużenie odcinka QT, zaburzenie czynności jelit, zaburzenie czynności nerek, zaburzenie elektrolitowe, zaklinowanie stolca, zapalenie dróg żółciowych - Leksykon substancji czynnych
Liść senesu – Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Liść senesu, zawierający glikozydy hydroksyantracenowe, jest skutecznym środkiem przeczyszczającym pobudzającym perystaltykę jelit, jednak jego stosowanie wymaga zachowania szczególnych środków ostrożności. Preparaty takie jak Laxantia Tea czy Red Senes Tea powinny być stosowane wyłącznie po wykluczeniu poważniejszych przyczyn zaparć oraz po konsultacji lekarskiej, zwłaszcza u pacjentów przyjmujących glikozydy nasercowe, leki przeciwarytmiczne, moczopędne, adrenokortykosteroidy lub korzeń lukrecji. Przeciwwskazaniem do stosowania liścia senesu są ciężkie zaparcia z kamieniami kałowymi oraz objawy sugerujące niedrożność jelit, takie jak ból brzucha, nudności i wymioty. Długotrwałe stosowanie może prowadzić do zaburzeń motoryki jelit, tachyfilaksji i uzależnienia od środków przeczyszczających.
adrenokortykosteroid, glikozyd hydroksyantracenowy, glikozyd nasercowy, hipokaliemia, kamień kałowy, korzeń lukrecji, lek moczopędny, lek przeciwarytmiczny, liść senesu, maceracja, niedrożność jelit, nietrzymanie stolca, perystaltyka jelit, podrażnienie skóry, schorzenie nerek, środek przeczyszczający, tachyfilaksja, uzależnienie od środków przeczyszczających, wtórna infekcja, wydłużenie odcinka QT, zaburzenie elektrolitowe, zaburzenie funkcji jelit - Leksykon substancji czynnych
Owoc senesu – Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie
Dane przedkliniczne dotyczące owocu senesu (Sennae fructus angustifoliae), składnika preparatu Laxantia Tea, wskazują na niską toksyczność ostrą po doustnym podaniu ekstraktu oraz sennozydów myszom i szczurom. W 90-dniowym badaniu na szczurach zaobserwowano odwracalny rozrost nabłonka w jelicie grubym, przedżołądku i kanalikach nerkowych, bez patologii w splocie nerwowym okrężnicy. Długoterminowe badania (2 lata) nie wykazały działania kancerogennego ekstraktu u zwierząt obu płci, ani negatywnego wpływu na rozwój poporodowy, zachowanie matek czy płodność. Badania mutagenności in vitro wykazały mutagenność aloeemodyny, jednak główne składniki aktywne (sennozyd A, B, reina) nie wykazywały takiego działania, a testy in vivo potwierdziły brak istotnego potencjału mutagennego w warunkach fizjologicznych.
- Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Xenna jedna saszetka zawiera 0,9 – 1,1 g liści senesu, co odpowiada 30 mg glikozydów hydroksyantracenowych w przeliczeniu na sennozyd B
Produkt leczniczy Xenna, zawierający 0,9-1,1 g liści senesu (odpowiadających 30 mg glikozydów hydroksyantracenowych w przeliczeniu na sennozyd B), nie był poddany nowym, systematycznym badaniom przedklinicznym specyficznie dla liści senesu. Dostępne dane opierają się głównie na badaniach wyciągów ze strąków senesu oraz izolowanych składników aktywnych, takich jak reina czy sennozydy A i B. Badania toksyczności ostrej na gryzoniach wykazały niski poziom toksyczności po podaniu doustnym, co wskazuje na relatywnie bezpieczny profil toksykologiczny przy stosowaniu zgodnym z zaleceniami. Należy jednak podkreślić, że różnice w profilu fitochemicznym między liśćmi a strąkami senesu mogą wpływać na bezpieczeństwo stosowania Xenna.
- Leksykon substancji czynnych
Senes – Wskazania do stosowania
Senes, pozyskiwany z roślin Cassia senna L. oraz Cassia angustifolia Vahl, jest substancją czynną o działaniu przeczyszczającym, stosowaną głównie w krótkotrwałym leczeniu sporadycznych zaparć. Preparaty zawierające senes, takie jak Figura 1, Normosan oraz Normosan fix, różnią się zawartością glikozydów hydroksyantracenowych (16,58-22,43 mg sennozydu B/saszetkę w Figura 1) oraz antrapochodnych (22,02-29,79 mg glukofranguliny A/1,4 g w Normosan i Normosan fix). Normosan fix jest wskazany dla dorosłych i młodzieży powyżej 12 roku życia. Preparaty te występują w formie ziół do zaparzania, przy czym Normosan wymaga przygotowania odwaru, a Normosan fix – naparu, co może wpływać na biodostępność i szybkość działania substancji czynnych.
antrapochodna, biodostępność substancji czynnej, Cassia angustifolia, Cassia senna, działanie moczopędne, działanie rozkurczowe, działanie wiatropędne, glikozyd hydroksyantracenowy, glukofrangulinę A, kora kruszyny, lek przeczyszczający, liść mięty pieprzowej, napar, odwar, owoc bzu czarnego, owoc kminku, senes aleksandryjski, sennozyd B, zaparcie, związek antranoidowy - Leksykon leków
Przedawkowanie – Xenna Extra Comfort 150 – 220 mg
Przedawkowanie Xenna Extra Comfort, zawierającego 150-220 mg suchego wyciągu z owoców senesu (odpowiadającego 20 mg glikozydów hydroksyantracenowych w przeliczeniu na sennozyd B), prowadzi do nasilonego działania przeczyszczającego, objawiającego się bolesnymi skurczami brzucha oraz silną biegunką. Gwałtowna biegunka może skutkować znaczną utratą elektrolitów, zwłaszcza potasu, co wywołuje hipokaliemię (stężenie potasu <3,5 mmol/l). Hipokaliemia stanowi poważne zagrożenie, predysponując do zaburzeń rytmu serca (arytmii, tachykardii) oraz osłabienia mięśni, szczególnie u pacjentów stosujących jednocześnie glikozydy nasercowe, diuretyki, kortykosteroidy lub preparaty z korzeniem lukrecji. Długotrwałe stosowanie wysokich dawek antranoidów może prowadzić do toksycznego zapalenia wątroby z trwałym uszkodzeniem funkcji hepatocytów.
antranoid, biegunka, choroba nerwowo-mięśniowa, choroba układu sercowo-naczyniowego, choroba zapalna jelit, diuretyk, działanie przeczyszczające, glikozyd hydroksyantracenowy, glikozyd nasercowy, hipokaliemia, kortykosteroid, korzeń lukrecji, odwodnienie, osłabienie mięśni, sennozyd B, skurcz brzucha, toksyczne zapalenie wątroby, wyciąg z owoców senesu, zaburzenie elektrolitowe, zaburzenie rytmu serca, zespół jelita drażliwego - Leksykon leków
Przedawkowanie – Laxantia Tea 17 mg glikozydów hydroksyantracenowych w przeliczeniu na sennozyd B/saszetkę
Przedawkowanie Laxantia Tea, zawierającego 17 mg glikozydów hydroksyantracenowych (w przeliczeniu na sennozyd B) na saszetkę, prowadzi do poważnych powikłań głównie ze strony przewodu pokarmowego i gospodarki wodno-elektrolitowej. Charakterystyczne objawy to kurczowy ból brzucha oraz ostra biegunka, które mogą skutkować znaczną utratą wody i elektrolitów, zwłaszcza hipokaliemią. Hipokaliemia stanowi istotne zagrożenie ze względu na ryzyko zaburzeń rytmu serca i osłabienia mięśniowego (astenii). Szczególnie niebezpieczne jest jednoczesne stosowanie Laxantia Tea z glikozydami nasercowymi, lekami moczopędnymi, adrenokortykosteroidami oraz korzeniem lukrecji, które potęgują ryzyko zaburzeń elektrolitowych i kardiologicznych.
adrenokortykosteroid, antranoid, astenia, glikozyd hydroksyantracenowy, glikozyd nasercowy, hipokaliemia, kołatanie serca, konsystencja stolca, kurczowy ból brzucha, lek moczopędny, liść senesu, monitorowanie elektrolitów, odwodnienie, osłabienie mięśniowe, ostra biegunka, owoc senesu, sennozyd B, stężenie potasu w surowicy, suplementacja płynów, toksyczne zapalenie wątroby, zaburzenia elektrolitowe, zaburzenia rytmu serca, zaburzenia wodno-elektrolitowe - Leksykon substancji czynnych
Sennozyd B – Wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn
Sennozyd B, główny glikozyd hydroksyantracenowy obecny w preparatach z liścia i owocu senesu (Cassia senna L. i Cassia angustifolia Vahl), stosowany jest przede wszystkim jako środek przeczyszczający. Analiza charakterystyk produktów leczniczych wykazała zróżnicowane podejście do oceny wpływu sennozydu B na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Preparaty Red Senes Tea (17-23 mg sennozydu B/saszetkę) oraz Xenna (30 mg sennozydu B/saszetkę) wykazują brak wpływu na tę zdolność, natomiast dla Liścia Senesu (25-30 mg/g) i Senes fix (25-30 mg/saszetkę) brak jest danych klinicznych. Preparaty Senefol (7,5 mg/tabletkę) i Xenna Extra Comfort (20 mg/tabletkę) mają odpowiednio nieznany i nieistotny wpływ, co wymaga ostrożności w interpretacji i indywidualnej oceny pacjenta.
badanie kliniczne, Cassia angustifolia, Cassia senna, charakterystyka produktu leczniczego, glikozyd hydroksyantracenowy, interakcja z sennozydami, liść senesu, obsługiwanie maszyn, owoc senesu, pochodna hydroksyantracenu, Red Senes Tea, senes aleksandryjski, Senes fix, sennozyd B, środek przeczyszczający, wrażliwość indywidualna - Leksykon substancji czynnych
Sennozyd B – Dawkowanie i sposób podawania
Sennozyd B, będący głównym składnikiem aktywnym liścia senesu (Sennae foliolum), jest stosowany jako środek przeczyszczający w formie glikozydów hydroksyantracenowych. Maksymalna dawka dobowa sennozydu B wynosi 30 mg, co odpowiada 1 g liścia senesu lub odpowiedniej dawce w preparatach takich jak Senefol (4 tabletki po 7,5 mg), Xenna (1 saszetka zawierająca 30 mg) oraz Xenna Extra Comfort (1,5 tabletki po 20 mg). Preparaty te są przeznaczone wyłącznie dla pacjentów powyżej 12 roku życia i podawane doustnie, z różnicami w sposobie aplikacji zależnie od postaci farmaceutycznej (napar, tabletki, tabletki dojelitowe). Efekt przeczyszczający pojawia się zwykle po 8-12 godzinach od podania, a dawkowanie powinno być indywidualnie dostosowane, zaczynając od najniższej skutecznej dawki w celu uzyskania miękkiego stolca.
czas działania leku, dawka skuteczna, dawkowanie indywidualne, efekt przeczyszczający, efekt terapeutyczny, glikozyd hydroksyantracenowy, konsultacja lekarska, lek przeczyszczający, liść senesu, maksymalna dawka dobowa, miękki stolec, podanie doustne, postać farmaceutyczna, preparat ziołowy, przeciwwskazania dla dzieci, sennozyd B, tabletka dojelitowa, wrażliwość osobnicza, wywiad medyczny