kryteria DSM-5
Kryteria DSM-5 to zestaw diagnostycznych wytycznych zawartych w piątej edycji Diagnostycznego i Statystycznego Podręcznika Zaburzeń Psychicznych (ang. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders), opublikowanego przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne w 2013 roku. Jest to międzynarodowy standard stosowany przez specjalistów zdrowia psychicznego do diagnozy zaburzeń psychicznych.
DSM-5 wprowadził szereg istotnych zmian w porównaniu do wcześniejszej edycji, w tym zastąpienie wieloosiowego systemu diagnostycznego podejściem wymiarowym, które lepiej odzwierciedla spektrum nasilenia objawów. Podręcznik zawiera szczegółowe kryteria diagnostyczne dla ponad 300 zaburzeń psychicznych, pogrupowanych według wspólnych cech klinicznych.
Każde zaburzenie w DSM-5 ma określony zestaw kryteriów, które muszą być spełnione do postawienia diagnozy, w tym konkretne objawy, czas ich trwania oraz stopień upośledzenia funkcjonowania. Kryteria te oparte są na aktualnych badaniach naukowych i konsensusie ekspertów, co ma zapewnić większą rzetelność i trafność diagnoz psychiatrycznych.
Dla lekarzy, kryteria DSM-5 stanowią kluczowe narzędzie w procesie diagnostycznym, umożliwiając systematyczne podejście do oceny pacjentów i planowania leczenia. Choć podręcznik jest powszechnie stosowany globalnie, należy pamiętać, że diagnoza powinna zawsze uwzględniać kontekst kulturowy, społeczny i indywidualną historię pacjenta.
Powiązane wpisy
- Leksykon chorób i schorzeń
Delirium – Diagnostyka i diagnoza
Delirium to ostry zespół neuropsychiatryczny charakteryzujący się nagłym początkiem zaburzeń świadomości, uwagi oraz funkcji poznawczych, rozwijający się w ciągu godzin do kilku dni i wykazujący fluktuujący przebieg. Częstość występowania delirium w populacji hospitalizowanych osób starszych wynosi od 10% do nawet 87% w zależności od oddziału (np. 10-30% na oddziałach ratunkowych, 15-53% po zabiegach operacyjnych, 70-87% na OIT). Diagnostyka opiera się na kryteriach DSM-5-TR i ICD-11, z kluczowymi cechami takimi jak zaburzenia uwagi i świadomości, fluktuujący przebieg oraz obecność dodatkowych deficytów poznawczych. Do oceny stosuje się narzędzia takie jak Confusion Assessment Method (CAM), CAM-ICU, 4AT czy ICDSC, które wykazują wysoką czułość i swoistość (np. CAM-ICU: czułość 75,5%, swoistość 95,8%). Diagnostyka powinna obejmować dokładny wywiad, badanie fizykalne, ocenę neurologiczną oraz badania laboratoryjne i obrazowe w celu identyfikacji przyczyn delirium.
4AT, badania funkcji tarczycy, badania toksykologiczne, CAM-ICU, Confusion Assessment Method, delirium, delirium hiperaktywne, delirium hipoaktywne, delirium mieszane, delirium nałożone na demencję, delirium terminalne, demencja, DSM-5, elektroencefalogram, elektrolity, funkcje poznawcze, ICD-11, kryteria DSM-5, morfologia krwi, nakłucie lędźwiowe, oddział intensywnej terapii, opieka paliatywna, otępienie z ciałami Lewy’ego, próby wątrobowe, rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa, witamina B12, zaburzenia języka, zaburzenia uwagi, zaburzenie świadomości, zdolności wzrokowo-przestrzenne, zespół abstynencyjny, zespół neuropsychiatryczny - Leksykon chorób i schorzeń
Adhd u dorosłych to zespół nadpobudliwości psychoruchowej u dorosłych – Etiologia i przyczyny
ADHD u dorosłych jest złożonym zaburzeniem neurorozwojowym o wieloczynnikowej etiologii, w której dominującą rolę odgrywają czynniki genetyczne, odpowiadające za 70-80% ryzyka zachorowania. Występuje istotna zgodność występowania ADHD u bliźniąt jednojajowych oraz zwiększone ryzyko u krewnych pierwszego stopnia (4-5-krotnie wyższe). Neuroobrazowanie wykazuje zmniejszoną objętość mózgu, w tym kory przedczołowej, jąder podstawy i móżdżku, a także obniżoną gęstość istoty szarej i białej. Zaburzenia funkcjonalne dotyczą sieci neuronalnych odpowiedzialnych za uwagę, kontrolę poznawczą i pamięć roboczą, co wiąże się z deficytami neuroprzekaźników dopaminy i noradrenaliny, potwierdzonymi m.in. badaniami PET. Czynniki prenatalne i perinatalne, takie jak przedwczesny poród (<37. tygodnia), niska masa urodzeniowa oraz ekspozycja na nikotynę i toksyny środowiskowe, również zwiększają ryzyko rozwoju ADHD.
amfetamina, badanie longitudinalne, badanie neuroobrazowe, czynnik epigenetyczny, czynnik genetyczny, ekspozycja na substancje toksyczne, farmakoterapia, funkcja wykonawcza, istota biała, istota szara, jądro podstawy, kora przedczołowa, kryteria DSM-5, metylofenidat, niedobór cynku, niedobór kwasów omega-3, objaw hiperaktywności, palenie tytoniu w ciąży, pamięć robocza, proces zapalny, receptor dopaminergiczny, rezonans magnetyczny funkcjonalny, strategia kompensacyjna, stres oksydacyjny, terapia poznawczo-behawioralna, układ noradrenergiczny, uraz głowy, zaburzenie nastroju, zaburzenie neuroprzekaźnictwa, zaburzenie neurorozwojowe, zespół nadpobudliwości psychoruchowej - Leksykon chorób i schorzeń
Zaburzenie zbieractwa – Epidemiologia
Zaburzenie zbieractwa charakteryzuje się uporczywymi trudnościami w pozbywaniu się przedmiotów, prowadzącymi do znacznego zagracenia przestrzeni życiowej i upośledzenia funkcjonowania. Średnia częstość występowania w populacji ogólnej wynosi około 2,5% (95% CI 1,7-3,6%), z wyższą częstością u osób powyżej 55. roku życia (do ponad 7%) oraz u osób z współistniejącymi zaburzeniami psychicznymi, zwłaszcza depresją i zaburzeniami lękowymi. Zaburzenie pojawia się najczęściej w wieku nastoletnim (11-15 lat), a jego nasilenie wzrasta z wiekiem. Epidemiologia wskazuje na brak istotnych różnic płciowych, choć w badaniach klinicznych przeważają kobiety, co sugeruje niedodiagnozowanie mężczyzn. Czynniki ryzyka obejmują komponent genetyczny (dziedziczność 26-49%), traumatyczne wydarzenia życiowe oraz czynniki socjoekonomiczne, takie jak samotne zamieszkanie i niski status materialny.
Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, badanie populacyjne, badanie przesiewowe, brak wglądu w chorobę, choroba afektywna dwubiegunowa, czynniki genetyczne, diagnoza i leczenie, duża depresja, ICD-11, kryteria DSM-5, kwestionariusz samooceny, narzędzia diagnostyczne, niezdolność do pracy, ocena kliniczna, przebieg choroby, schizofrenia, terapia poznawczo-behawioralna, trauma psychiczna, upośledzenie funkcjonowania, współistniejące zaburzenia psychiczne, zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zaburzenia ze spektrum autyzmu, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, zaburzenie zbieractwa, zagrożenie pożarowe - Leksykon chorób i schorzeń
Osobowość borderline – Objawy
Osobowość borderline (BPD) to poważne zaburzenie psychiczne charakteryzujące się niestabilnością emocjonalną, zaburzeniami obrazu siebie oraz relacji interpersonalnych. Diagnoza opiera się na kryteriach DSM-5, wymagających obecności co najmniej 5 z 9 objawów, takich jak gwałtowne zmiany nastroju trwające od kilku godzin do dni, chroniczne uczucie pustki, impulsywne i autodestrukcyjne zachowania (np. samookaleczenia, próby samobójcze z ryzykiem 40-krotnie wyższym niż w populacji ogólnej), a także intensywny lęk przed porzuceniem i wzorzec „splittingu” w relacjach. Epidemiologicznie BPD dotyka 1,6-5,9% populacji ogólnej i stanowi do 20% pacjentów psychiatrycznych hospitalizowanych. Przebieg jest przewlekły, z epizodami zaostrzeń wywołanych stresem interpersonalnym, a objawy impulsywne ustępują szybciej niż afektywne. Współwystępowanie zaburzeń depresyjnych, lękowych, PTSD czy uzależnień jest powszechne, co komplikuje diagnostykę i leczenie. Ryzyko samobójstwa wynosi około 8-10%, a śmiertelność jest podwyższona.
choroba sercowo-naczyniowa, cukrzyca, dysocjacja, dysregulacja emocji, dystymia, epizod psychotyczny, kryteria DSM-5, lek przeciwdepresyjny, lek przeciwpsychotyczny, myślenie czarno-białe, nadużywanie substancji psychoaktywnych, niestabilność emocjonalna, osobowość borderline, otyłość, próba samobójcza, regulacja emocji, remisja, ryzykowne zachowanie seksualne, samookaleczanie, stabilizator nastroju, terapia dialektyczno-behawioralna, terapia oparta na mentalizacji, terapia skoncentrowana na schematach, wahanie nastroju, zaburzenie afektywne dwubiegunowe, zaburzenie depresyjne, zaburzenie lękowe, zaburzenie odżywiania, zaburzenie osobowości z pogranicza, zaburzenie tożsamości, zachowanie impulsywne, zespół stresu pourazowego - Leksykon chorób i schorzeń
Narcystyczne zaburzenie osobowości – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Narcystyczne zaburzenie osobowości (NZO) charakteryzuje się utrwalonym wzorcem wielkościowości, potrzebą podziwu oraz brakiem empatii, co znacząco wpływa na funkcjonowanie społeczne i zawodowe pacjenta. Diagnoza opiera się na kryteriach DSM-5, wymagających obecności co najmniej pięciu objawów, takich jak wyolbrzymione poczucie własnej wartości, fantazje o sukcesie, brak empatii czy aroganckie zachowania. Kompleksowa ocena pielęgniarska powinna uwzględniać historię relacji rodzinnych, doświadczenia nadużyć, poziom samooceny, strategie radzenia sobie z krytyką oraz ryzyko zachowań samobójczych i autoagresywnych. Kluczowe jest empatyczne, niekonfrontacyjne podejście, które minimalizuje reakcje obronne pacjenta i umożliwia budowanie terapeutycznego sojuszu opartego na zaufaniu i szacunku.
brak empatii, izolacja społeczna, kryteria DSM-5, leki przeciwdepresyjne, leki przeciwlękowe, leki przeciwpsychotyczne, narcystyczne zaburzenie osobowości, plan bezpieczeństwa, relacja terapeutyczna, restrukturyzacja poznawcza, selektywne inhibitory wychwytu serotoniny, stabilizatory nastroju, technika zatrzymywania myśli, terapia dialektyczno-behawioralna, terapia grupowa, terapia poznawczo-behawioralna, terapia psychodynamiczna, współwystępujące zaburzenia, zaburzenia depresyjne, zaburzenia lękowe, zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych, zaburzenie osobowości borderline, zachowania autoagresywne, zachowania samobójcze - Leksykon chorób i schorzeń
Bulimia nerwowa – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Bulimia nervosa to poważne zaburzenie odżywiania charakteryzujące się nawracającymi epizodami objadania się (co najmniej raz w tygodniu przez 3 miesiące) oraz kompensacyjnymi zachowaniami, takimi jak prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających, głodzenie się czy nadmierne ćwiczenia. Choroba ta wiąże się z poważnymi powikłaniami medycznymi, w tym zaburzeniami elektrolitowymi (np. hipochloremia, hiperkaliemia), odwodnieniem, erozją szkliwa zębów, powiększeniem ślinianek przyusznych, zaburzeniami równowagi kwasowo-zasadowej oraz ryzykiem powikłań kardiologicznych i niepłodności. Diagnostyka opiera się na kryteriach DSM-5 oraz kompleksowej ocenie klinicznej i laboratoryjnej. Wskazania do hospitalizacji obejmują m.in. ciężkie zaburzenia elektrolitowe, omdlenia, rozdarcia przełyku, krwiste wymioty oraz ryzyko samobójstwa.
badania laboratoryjne, badanie fizykalne, bilans płynów, bulimia nerwowa, diagnoza pielęgniarska, edukacja pacjenta, erozja szkliwa zębów, fluoksetyna, hematemeza, hiperkaliemia, hipochloremia, hipofosfatemia, hipokaliemia, hipomagnezemia, kryteria DSM-5, objadanie się, objaw Russella, problemy stomatologiczne, problemy żołądkowo-jelitowe, rozdarcie przełyku, ryzyko samobójcze, środki przeczyszczające, SSRI, terapia interpersonalna, terapia poznawczo-behawioralna, wymioty prowokowane, zaburzenia elektrolitowe, zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej, zaburzenia rytmu serca, zachowania kompensacyjne, zespół ponownego odżywienia - Leksykon chorób i schorzeń
Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Zaburzenie depersonalizacji i derealizacji (DPDR) to przewlekłe zaburzenie dysocjacyjne charakteryzujące się uczuciem oderwania od własnego ciała, myśli i uczuć (depersonalizacja) oraz/lub od otaczającego świata (derealizacja), przy zachowanej prawidłowej orientacji w rzeczywistości. Średni wiek pojawienia się objawów to 16 lat, a wskaźnik chorobowości wynosi około 2%. Diagnostyka opiera się na szczegółowym wywiadzie, badaniu stanu psychicznego oraz wykluczeniu innych zaburzeń psychicznych i neurologicznych. Objawy obejmują m.in. zniekształcone poczucie czasu, emocjonalne odrętwienie, zaburzenia percepcji otoczenia oraz poczucie nierealności własnego istnienia. Kryteria DSM-5 wymagają, aby objawy powodowały klinicznie istotny dystres lub upośledzenie funkcjonowania i nie były lepiej wyjaśnione innymi zaburzeniami lub substancjami psychoaktywnymi.
antagoniści opioidów, depersonalizacja, derealizacja, dialektyczna terapia behawioralna, EMDR, fluoksetyna, guz mózgu, hospitalizacja psychiatryczna, kryteria DSM-5, lamotrygina, leki przeciwlękowe, leki przeciwpsychotyczne, mindfulness, padaczka, progresywna relaksacja mięśni, psychoedukacja, samookaleczenie, SSRI, techniki ugruntowania, terapia poznawczo-behawioralna, terapia psychodynamiczna, współistniejące zaburzenia psychiczne, zaburzenia związane z używaniem substancji, zaburzenie depersonalizacji i derealizacji, zaburzenie dysocjacyjne - Leksykon chorób i schorzeń
Zespół ruminacji – Diagnostyka i diagnoza
Zespół ruminacji to zaburzenie charakteryzujące się bezwysiłkowym cofaniem niedawno spożytego pokarmu do jamy ustnej, który może być ponownie przeżuty, połknięty lub wypluty. Diagnoza opiera się na kryteriach Rome IV lub DSM-5, które wymagają obecności objawów przez odpowiednio co najmniej 6 miesięcy lub 1 miesiąc, bez towarzyszących mdłości czy torsji oraz wykluczenia innych schorzeń, takich jak GERD czy gastropareza. Kluczowe w diagnostyce jest dokładne zebranie wywiadu klinicznego, zwracając uwagę na smak cofniętej treści (zachowany, niekwaśny), czas występowania objawów (15-30 minut po posiłku) oraz brak reakcji na standardowe leczenie refluksu. W diagnostyce różnicowej pomocne są badania krwi, gastroskopia, badania obrazowe, a w wątpliwych przypadkach manometria przełyku wysokiej rozdzielczości z impedancją (HRIM), która pozwala na ocenę wzrostu ciśnienia wewnątrzbrzusznego powyżej 30 mmHg u dorosłych lub 25 mmHg u dzieci podczas epizodów ruminacji.
agonista receptora GABA-B, anoreksja, badanie opróżniania żołądka, baklofen, biofeedback, bulimia, choroba refluksowa przełyku, ezofagogastroduodenoskopia, fundoplikacja Nissena, gastropareza, gastroskopia, inhibitor pompy protonowej, jejunostomia, kryteria DSM-5, kryteria ROME IV, lek prokinetyczny, manometria antroduodenalna, niepełnosprawność intelektualna, oddychanie przeponowe, przepuklina rozworu przełykowego, refluks żołądkowo-przełykowy, trójcykliczny lek przeciwdepresyjny, zaburzenie interakcji jelitowo-mózgowej, zaburzenie odżywiania, zaburzenie unikania przyjmowania pokarmów, zespół ruminacji, zespół Sandifera, zwężenie odźwiernika, żywienie dojelitowe - Leksykon chorób i schorzeń
Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (adhd) – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) to zaburzenie neurorozwojowe ujawniające się zwykle przed 7 rokiem życia, dotykające 5-10% dzieci w wieku szkolnym. Charakteryzuje się utrzymującymi się objawami nieuwagi, nadaktywności i impulsywności, które muszą trwać co najmniej 6 miesięcy i występować w więcej niż jednym środowisku, powodując istotne zaburzenia funkcjonowania. ADHD dzieli się na trzy typy: z przewagą zaburzeń uwagi, z przewagą nadpobudliwości/impulsywności oraz mieszany. Diagnoza opiera się na kryteriach DSM-5, wymaga wieloźródłowej oceny (rodzice, nauczyciele, obserwacja kliniczna) i wykluczenia innych przyczyn. Leczenie jest wielokierunkowe, obejmuje terapię behawioralną, wsparcie edukacyjne oraz farmakoterapię – najczęściej stosowane leki to stymulanty (np. metylofenidat, amfetamina) oraz niestymulanty (np. atomoksetyna). U dzieci poniżej 6 lat preferuje się terapię behawioralną przed włączeniem farmakoterapii. Kluczowe jest indywidualne dostosowanie terapii i monitorowanie skuteczności oraz działań niepożądanych.
atomoksetyna, deficyt uwagi, diagnostyka ADHD, dopamina, kryteria DSM-5, leki niestymulujące, leki stymulujące, metylofenidat, nadpobudliwość-impulsywność, nadużywanie substancji, objawy ADHD, rola pielęgniarki, terapia behawioralna, terapia poznawczo-behawioralna, typ mieszany ADHD, wczesne dzieciństwo, zaburzenia nastroju, zaburzenia uwagi, zaburzenie neurorozwojowe, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi - Leksykon chorób i schorzeń
Autyzm – Epidemiologia
Zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) to przewlekłe zaburzenia neurorozwojowe charakteryzujące się deficytami w komunikacji społecznej oraz powtarzalnymi wzorcami zachowań. Globalna częstość występowania ASD wzrosła znacząco w ostatnich dekadach – obecnie szacuje się, że dotyczy około 1 na 127 osób na świecie, a w USA 1 na 31 dzieci w wieku 8 lat (3,2%). Występuje 3,4-krotnie częściej u chłopców niż u dziewcząt, a rozbieżności w diagnozie obserwuje się także w zależności od grup rasowych i statusu społeczno-ekonomicznego. Średni wiek diagnozy w USA wynosi około 5 lat, mimo że wiarygodna diagnoza jest możliwa już od 24 miesiąca życia. Diagnostyka opiera się na ocenie klinicznej, wywiadzie rozwojowym oraz narzędziach przesiewowych, takich jak narzędzie SACS, które wykazuje 83% dokładności. Epidemiologiczne dane pochodzą głównie z systemów nadzoru, takich jak sieć ADDM CDC, która monitoruje częstość występowania i charakterystykę ASD w populacji dziecięcej.
algorytm uczenia maszynowego, DALY, definicja przypadku nadzoru, kod ICD, kryteria DSM-5, nadzór epidemiologiczny, neuroróżnorodność, ocena diagnostyczna, ocena rozwojowa, powtarzalne wzorce zachowań, rehabilitacja zawodowa, wczesna interwencja, zaburzenia uczenia się, zaburzenie neurorozwojowe, zaburzenie rozwojowe, zaburzenie ze spektrum autyzmu - Leksykon chorób i schorzeń
Adhd w dorosłych to zaburzenie deficytu uwagi i nadpobudliwości u dorosłych. – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
ADHD u dorosłych to neurorozwojowe zaburzenie charakteryzujące się deficytem uwagi, nadpobudliwością i impulsywnością, które rozpoczyna się w dzieciństwie (objawy przed 12 r.ż.) i utrzymuje się u około 60-66% pacjentów. Prewalencja wynosi 2,5-6,76%. Diagnostyka wymaga kompleksowej oceny klinicznej, w tym wywiadu z pacjentem i osobami bliskimi, standaryzowanych skal oraz wykluczenia innych przyczyn. Objawy u dorosłych mogą różnić się od dziecięcych, często manifestując się wewnętrznym niepokojem i trudnościami w kontroli impulsów. Leczenie opiera się na farmakoterapii (leki stymulujące, niestymulujące, przeciwdepresyjne), psychoterapii (CBT, coaching, trening umiejętności organizacyjnych) oraz modyfikacjach stylu życia (aktywność fizyczna ≥2 godz./tydz., zdrowa dieta, higiena snu). Monitorowanie skuteczności i działań niepożądanych leków jest kluczowe i powinno być prowadzone przez specjalistę ADHD.
aktywność fizyczna, antyspołeczne zaburzenie osobowości, coaching ADHD, deprywacja snu, dyskalkulia, dysleksja, kryteria DSM-5, lek niestymulujący, lek przeciwdepresyjny, lek stymulujący, metylofenidat, mindfulness, obrazowanie mózgu, telemedycyna, terapia poznawczo-behawioralna, terapia rodzinna, test neuropsychologiczny, trening umiejętności organizacyjnych, uogólnione zaburzenie lękowe, współistniejące zaburzenie psychiczne, wywiad kliniczny, zaburzenie deficytu uwagi i nadpobudliwości, zaburzenie lękowe, zaburzenie lękowe społeczne, zaburzenie nastroju, zaburzenie neurorozwojowe, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, zaburzenie osobowości, zaburzenie osobowości borderline, zaburzenie snu, zaburzenie uczenia się, zaburzenie używania substancji