Zaburzenie zbieractwa
Epidemiologia
Zaburzenie zbieractwa charakteryzuje się uporczywymi trudnościami w pozbywaniu się przedmiotów, prowadzącymi do znacznego zagracenia przestrzeni życiowej i upośledzenia funkcjonowania. Średnia częstość występowania w populacji ogólnej wynosi około 2,5% (95% CI 1,7-3,6%), z wyższą częstością u osób powyżej 55. roku życia (do ponad 7%) oraz u osób z współistniejącymi zaburzeniami psychicznymi, zwłaszcza depresją i zaburzeniami lękowymi. Zaburzenie pojawia się najczęściej w wieku nastoletnim (11-15 lat), a jego nasilenie wzrasta z wiekiem. Epidemiologia wskazuje na brak istotnych różnic płciowych, choć w badaniach klinicznych przeważają kobiety, co sugeruje niedodiagnozowanie mężczyzn. Czynniki ryzyka obejmują komponent genetyczny (dziedziczność 26-49%), traumatyczne wydarzenia życiowe oraz czynniki socjoekonomiczne, takie jak samotne zamieszkanie i niski status materialny.
- Epidemiologia zaburzenia zbieractwa
- Częstotliwość występowania na świecie
- Występowanie w zależności od wieku
- Różnice płciowe w występowaniu zaburzenia zbieractwa
- Czynniki ryzyka i współwystępowanie
- Wpływ na zdrowie publiczne
- Rozpoznanie i perspektywy badawcze
- Implikacje kliniczne
- Metody nadzoru i monitorowania zaburzenia zbieractwa
Epidemiologia zaburzenia zbieractwa
Zaburzenie zbieractwa (ang. hoarding disorder) to zaburzenie charakteryzujące się uporczywymi trudnościami w pozbywaniu się lub rozstawaniu z posiadanymi przedmiotami, niezależnie od ich rzeczywistej wartości. Trudności te wynikają z postrzeganej potrzeby zachowania przedmiotów i są związane z odczuwaniem dyskomfortu przy ich wyrzucaniu. Prowadzi to do znacznego zagracenia przestrzeni życiowej i powoduje istotne upośledzenie funkcjonowania.12
Częstotliwość występowania na świecie
Częstość występowania zaburzenia zbieractwa w populacji ogólnej jest zróżnicowana w zależności od badań. Metaanaliza obejmująca 11 badań z udziałem ponad 50 000 uczestników wskazuje, że średnia częstość występowania tego zaburzenia wynosi około 2,5% (95% CI 1,7-3,6%).34 Badania prowadzone w różnych krajach wskazują jednak na szerszy zakres występowania:
- Badania epidemiologiczne przeprowadzone w Londynie, wykorzystujące ścisłe kryteria DSM-5, wykazały częstość występowania na poziomie 1,5% (95% CI 0,7-2,2%)56
- Badania społeczne, głównie w Europie i Stanach Zjednoczonych, oszacowały częstość występowania klinicznie istotnego zbieractwa na około 2-6% wśród dorosłych i 2% wśród nastolatków78
- Badanie przeprowadzone w Niemczech na reprezentatywnej próbie krajowej (N = 2 512) wykazało wskaźnik występowania rzędu 5,8%9
- W Indiach, w badaniu przeprowadzonym wśród pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej w stanie Kerala, częstość występowania zaburzenia zbieractwa oszacowano na 1,02% (95% CI 0,8-1,3)1011
- W Iranie, w populacji osób towarzyszących pacjentom odwiedzającym szpitale, zaburzenie zbieractwa zaobserwowano u 3,2% badanych12
Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA) podaje, że ogólna częstość występowania zaburzenia zbieractwa wynosi około 2,6%, z wyższymi wskaźnikami wśród osób powyżej 60. roku życia i osób z innymi rozpoznaniami psychiatrycznymi, zwłaszcza z zaburzeniami lękowymi i depresją.13
Występowanie w zależności od wieku
Zaburzenie zbieractwa wykazuje wyraźne zależności związane z wiekiem:
- Objawy zbieractwa najczęściej pojawiają się we wczesnym okresie życia, zazwyczaj w wieku nastoletnim (11-15 lat), jednak ich nasilenie wzrasta z każdą dekadą życia1415
- Częstość występowania zaburzenia zbieractwa wzrasta znacząco z wiekiem, od 1-2% w wieku 20 lat do ponad 7% wśród osób w wieku 70 lat i starszych1617
- Osoby w wieku powyżej 55 lat są trzy razy bardziej narażone na spełnienie kryteriów diagnostycznych zaburzenia zbieractwa niż młodsi dorośli1819
- Częstość występowania wśród dzieci i młodzieży jest niższa – badanie wykorzystujące kryteria DSM-5 wykazało częstość występowania zaburzenia zbieractwa na poziomie 0,98% (95% CI 0,7-1,4) w tej grupie wiekowej20
Różnice płciowe w występowaniu zaburzenia zbieractwa
Dane dotyczące różnic płciowych w występowaniu zaburzenia zbieractwa są niejednoznaczne:
- Metaanaliza wykazała, że wskaźniki częstości występowania są podobne zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet21
- Większość dowodów sugeruje, że zbieractwo występuje z równą częstotliwością u mężczyzn i kobiet2223
- Badania epidemiologiczne wykazały, że zbieractwo jest dwukrotnie częstsze u mężczyzn, chociaż w badaniach klinicznych przeważają kobiety, co sugeruje, że mężczyźni z zaburzeniem zbieractwa są znacząco niedostatecznie zbadaną i leczoną populacją24
- W badaniu przeprowadzonym w Iranie, 3,2% kobiet i 3,1% mężczyzn cierpiało na to zaburzenie, bez istotnych różnic statystycznych25
- W badaniu epidemiologicznym dotyczącym nastolatków odnotowano znacząco wyższą częstość występowania objawów zbieractwa u dziewcząt niż u chłopców26
Czynniki ryzyka i współwystępowanie
Zaburzenie zbieractwa związane jest z różnymi czynnikami ryzyka i często współwystępuje z innymi schorzeniami:
Czynniki genetyczne i rodzinne
Badania wykazują, że zbieractwo ma komponenty genetyczne:
- Zaburzenie zbieractwa jest częstsze wśród osób, które mają członka rodziny z tym zaburzeniem2728
- Krewni pierwszego stopnia osób z zaburzeniem zbieractwa znacznie częściej zgłaszają objawy zbieractwa29
- Badania bliźniąt wykazały, że dziedziczność objawów zbieractwa szacuje się na 26-49%, a pozostała wariancja wynika z unikalnych czynników środowiskowych i błędów pomiarowych3031
Czynniki środowiskowe
Ważną rolę odgrywają również czynniki środowiskowe:
- Ponad połowa osób zbierających zgłasza, że początek zbieractwa jest związany z traumatycznym wydarzeniem życiowym32
- Stresujące wydarzenia życiowe mogą nasilać objawy zbieractwa33
- Badania wskazują, że osoby z zaburzeniem zbieractwa częściej doświadczały traumatycznych przeżyć, szczególnie w dzieciństwie34
Czynniki demograficzne i socjoekonomiczne
Badania wskazują na związek z czynnikami demograficznymi i socjoekonomicznymi:
- Osoby ze zbieractwem częściej są starsze, uboższe i nie mają partnera35
- Zbieractwo jest częstsze wśród osób mieszkających samotnie3637
- W badaniu obejmującym 742 uczestników częstość występowania zbieractwa wynosiła prawie 4% i była wyższa w starszych niż młodszych grupach wiekowych, wyższa u mężczyzn niż u kobiet oraz odwrotnie proporcjonalna do dochodu gospodarstwa domowego3839
Współwystępowanie z innymi zaburzeniami
Zaburzenie zbieractwa często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi i problemami zdrowotnymi:
- Około 58% dorosłych z zaburzeniem zbieractwa ma współistniejące zaburzenia psychiczne (np. depresję, lęk)40
- Ponad 60% osób z klinicznie istotnym zbieractwem ma również inne zaburzenie psychiczne41
- Najczęstszym współwystępującym zaburzeniem jest duża depresja, która może występować nawet w 50% przypadków4243
- U osób z zaburzeniem zbieractwa występuje wyższe prawdopodobieństwo zgłaszania przewlekłych chorób somatycznych, depresji, zaburzeń lękowych, nadużywania alkoholu i uzależnienia od tytoniu44
- W badaniu przeprowadzonym wśród dzieci i młodzieży ponad połowa (56,2%) osób zdiagnozowanych jako mające zaburzenie zbieractwa miała również współistniejące zaburzenie psychiczne45
Wpływ na zdrowie publiczne
Zaburzenie zbieractwa stanowi istotny problem dla zdrowia publicznego z kilku powodów:
- Jest stosunkowo powszechne – z częstością występowania porównywalną lub wyższą niż inne poważne zaburzenia psychiczne, takie jak zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa i zaburzenia ze spektrum autyzmu4647
- Związane jest ze znacznym upośledzeniem funkcjonowania w wielu aspektach codziennego życia, w tym w sferach psychospołecznej, zawodowej i rodzinnej48
- Wiąże się z wysokim poziomem niepełnosprawności medycznej i upośledzenia zdolności do pracy (przekraczającym ten dla osób z zaburzeniami lękowymi, nastrojowymi i związanymi z nadużywaniem substancji)49
- Może stanowić zagrożenie dla zdrowia publicznego, gdy zbieractwo nasila się na tyle, że zagraża integralności konstrukcji budynku lub przyciąga szkodniki50
- Poważne zbieractwo może prowadzić do zagrożeń pożarowych, ryzyka potknięcia się i naruszenia przepisów sanitarnych51
Pomimo stosunkowo wysokiej częstości występowania, zaburzenie zbieractwa jest często niedostatecznie rozpoznawane i niewystarczająco leczone, co ma kluczowe implikacje dla zdrowia publicznego.5253
Rozpoznanie i perspektywy badawcze
Zaburzenie zbieractwa zostało formalnie uznane jako odrębna jednostka diagnostyczna stosunkowo niedawno:
- W 2013 roku Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA) uznało zbieractwo za zaburzenie w ramach spektrum zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych w DSM-55455
- Zaburzenie zbieractwa zostało również uwzględnione w ICD-1156
- Brak samodzielnej diagnozy do 2013 roku dla objawów zbieractwa sprawia, że literatura jest ograniczona i trudna do analizy, a wiele pozostaje nieznane na temat epidemiologii zaburzenia zbieractwa57
Nadal istnieje potrzeba dalszych badań w następujących obszarach:
- Etiologia zaburzenia zbieractwa jest w dużej mierze nieznana, choć prawdopodobnie ma charakter wieloczynnikowy i związana jest ze złożoną interakcją czynników genetycznych, neurobiologicznych i psychospołecznych58
- Potrzebne są badania nad kryteriami diagnostycznymi i powiązanymi cechami, aby wyjaśnić podstawy etiologiczne, metody leczenia i nozologię diagnostyczną59
- Potrzebne są znacznie większe próby, aby zwiększyć moc wykrywania istotnych efektów genetycznych60
- Potrzebne są dane na poziomie społeczności, aby poprawić świadomość i pomóc w planowaniu usług zdrowia publicznego i polityk opieki nad osobami z zaburzeniem zbieractwa61
Implikacje kliniczne
Rozpoznanie epidemiologicznych aspektów zaburzenia zbieractwa ma ważne implikacje kliniczne:
- Wczesne rozpoznanie, diagnoza i leczenie mają kluczowe znaczenie dla poprawy wyników62
- Zaburzenie zbieractwa może być leczone, chociaż osoby dotknięte tym zaburzeniem będą zwykle nadal napotykać wyzwania przez całe życie63
- Zaburzenie zbieractwa jest uważane za oporne na leczenie, a obecnie nie istnieją profesjonalne wytyczne dotyczące jego leczenia64
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) może pomóc w leczeniu zaburzenia zbieractwa poprzez zmianę sposobu myślenia i działania65
- U około połowy chorych występuje ograniczony wgląd w chorobę, co dodatkowo komplikuje rozpoznawanie i leczenie6667
Dane epidemiologiczne pomagają również w identyfikacji grup wysokiego ryzyka, które mogą wymagać szczególnej uwagi klinicznej, takich jak osoby starsze, osoby mieszkające samotnie oraz osoby z współistniejącymi zaburzeniami psychicznymi.6869
Metody nadzoru i monitorowania zaburzenia zbieractwa
Monitorowanie i nadzór nad zaburzeniem zbieractwa stanowi wyzwanie ze względu na złożoność tego zaburzenia oraz relatywnie niedawne jego formalne uznanie jako odrębnej jednostki diagnostycznej. Obecne metody nadzoru epidemiologicznego obejmują:
Badania populacyjne
Badania populacyjne stanowią podstawowe narzędzie do określania częstości występowania zaburzenia zbieractwa:
- Badania wykorzystujące wywiad kliniczny oraz ocenę środowiska domowego, jak w przypadku badania przeprowadzonego w Londynie, gdzie z 1698 mieszkańców wyselekcjonowano 99 osób do szczegółowej oceny70
- Badania przesiewowe oparte na kwestionariuszach samooceny, często uzupełniane o bardziej szczegółową ocenę kliniczną w przypadku pozytywnych wyników przesiewowych71
- Badania oparte na kryteriach DSM-5, które zapewniają bardziej jednorodne i porównywalne wyniki w różnych populacjach7273
Metody dwuetapowe
Coraz częściej stosuje się metody dwuetapowe do badania epidemiologii zaburzenia zbieractwa:
- Pierwszy etap obejmuje badanie przesiewowe większej populacji za pomocą krótkich narzędzi przesiewowych
- Drugi etap obejmuje szczegółową ocenę kliniczną osób, które uzyskały pozytywny wynik w badaniu przesiewowym
- Przykładem jest badanie przeprowadzone wśród dzieci i młodzieży, które zostało zaplanowane jako dwuetapowe badanie epidemiologiczne, wykorzystujące wywiad oparty na kryteriach DSM-5 oraz narzędzie diagnostyczne DAWBA (Development and Well-Being Assessment)74
Badania kliniczne i rejestry
Badania kliniczne i rejestry stanowią ważne źródło danych o zaburzeniu zbieractwa:
- Według ClinicalTrials.gov istnieje co najmniej 26 badań klinicznych dotyczących zaburzenia zbieractwa, w tym 6 aktywnych, 11 zakończonych i 5 rekrutujących75
- Badania te dostarczają danych nie tylko o epidemiologii, ale także o skuteczności różnych metod leczenia i naturalnym przebiegu zaburzenia
- Rejestry medyczne i systemy dokumentacji medycznej mogą dostarczać danych o diagnostyce i leczeniu zaburzenia zbieractwa w warunkach klinicznych
Badania prospektywne i longitudinalne
Badania prospektywne i longitudinalne są szczególnie wartościowe, ale wciąż rzadkie w kontekście zaburzenia zbieractwa:
- Pierwsze prospektywne badanie follow-up młodzieży, która zidentyfikowała się jako mająca problematyczne zachowania związane ze zbieractwem w okresie dojrzewania, wykazało, że zaburzenie zbieractwa według obecnej definicji DSM-5 może być znacznie mniej powszechne u młodych ludzi niż sugerowały wcześniejsze badania oparte na miarach samooceny76
- Badania longitudinalne są niezbędne do lepszego zrozumienia naturalnego przebiegu zaburzenia zbieractwa w ciągu życia, ale wciąż ich brakuje77
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Nadzór epidemiologiczny nad zaburzeniem zbieractwa napotyka szereg wyzwań:
- Trudności w dostępie do środowiska domowego osób ze zbieractwem, co może prowadzić do niedoszacowania rzeczywistej częstości występowania zaburzenia78
- Ograniczony wgląd w chorobę u wielu osób ze zbieractwem, co utrudnia samoocenę i zgłaszanie objawów7980
- Brak standardowych narzędzi oceny, co prowadzi do niespójnych wyników badań częstości występowania zaburzenia81
- Zmienne próbki populacji pacjentów z zaburzeniem zbieractwa, co utrudnia porównywanie wyników różnych badań82
- Niewystarczające rozpoznawanie zaburzenia zbieractwa przez pracowników ochrony zdrowia, co prowadzi do niedostatecznego raportowania8384
Znaczenie dla zdrowia publicznego
Odpowiedni nadzór epidemiologiczny nad zaburzeniem zbieractwa ma istotne znaczenie dla zdrowia publicznego:
- Umożliwia identyfikację osób i grup wysokiego ryzyka, co może prowadzić do wcześniejszej interwencji i lepszych wyników leczenia85
- Dostarcza danych potrzebnych do planowania usług zdrowia publicznego i polityk opieki nad osobami z zaburzeniem zbieractwa86
- Pomaga w ocenie obciążenia społeczno-ekonomicznego związanego z zaburzeniem zbieractwa, co jest istotne dla alokacji zasobów87
- Zwiększa świadomość i zrozumienie zaburzenia zarówno wśród pracowników ochrony zdrowia, jak i ogółu społeczeństwa88
Podsumowując, zaburzenie zbieractwa jest stosunkowo powszechnym zaburzeniem psychicznym, którego częstość występowania szacuje się na około 2,5% populacji ogólnej, choć szacunki te wahają się od 1% do ponad 6% w zależności od badania. Zaburzenie to dotyka osoby obu płci, choć dane dotyczące różnic płciowych są niejednoznaczne. Częstość jego występowania znacząco wzrasta z wiekiem, osiągając nawet 7% wśród osób powyżej 55. roku życia. Często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi, szczególnie z depresją i zaburzeniami lękowymi. Ze względu na relatywnie niedawne formalne uznanie jako odrębnej jednostki diagnostycznej, nadzór epidemiologiczny nad zaburzeniem zbieractwa jest wciąż w początkowej fazie rozwoju i napotyka liczne wyzwania.8990
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.