Zaburzenie zbieractwa
Etiologia i przyczyny
Zaburzenie zbieractwa (hoarding disorder) to złożone zaburzenie psychiczne charakteryzujące się uporczywą trudnością w pozbywaniu się przedmiotów, niezależnie od ich wartości, co wiąże się z silnym dystresem. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmująca komponent genetyczny (50-77% wariancji w zachowaniach zbieractwa), neurobiologiczny (zaburzenia funkcji prawej grzbietowo-bocznej kory przedczołowej i zakrętu obręczy przedniego), deficyty poznawcze (problemy z podejmowaniem decyzji, uwagą, pamięcią roboczą, organizacją) oraz czynniki środowiskowe i traumatyczne. Zaburzenie często współwystępuje z depresją (>50%), zaburzeniami lękowymi, OCD (~20%), ADHD i zaburzeniami osobowości. Występuje u około 2,6% populacji, z wyższą częstością u osób powyżej 55 roku życia, gdzie ryzyko jest trzykrotnie większe. Zaburzenie ma charakter przewlekły, z początkiem zwykle między 15 a 19 rokiem życia, a objawy nasilają się z wiekiem, co może być związane z pogorszeniem funkcji płata czołowego.
- Etiologia zaburzenia zbieractwa
- Czynniki genetyczne
- Czynniki neurobiologiczne
- Deficyty przetwarzania informacji
- Przywiązanie emocjonalne do przedmiotów
- Traumatyczne doświadczenia życiowe
- Współistniejące zaburzenia psychiczne
- Czynniki wiekowe i rozwojowe
- Czynniki środowiskowe i społeczne
- Model poznawczo-behawioralny zaburzenia zbieractwa
- Podsumowanie etiologii zaburzenia zbieractwa
Etiologia zaburzenia zbieractwa
Zaburzenie zbieractwa (ang. hoarding disorder) to złożone zaburzenie psychiczne charakteryzujące się uporczywą trudnością w pozbywaniu się lub rozstawaniu z posiadanymi przedmiotami, niezależnie od ich rzeczywistej wartości, z powodu postrzeganej potrzeby ich zachowania oraz dystresu związanego z ich wyrzucaniem12. Dokładna etiologia tego zaburzenia nie jest jeszcze w pełni poznana, ale badania wskazują na złożoną interakcję czynników genetycznych, neurobiologicznych, poznawczych oraz środowiskowych34.
Czynniki genetyczne
Badania wykazują istotny komponent genetyczny w rozwoju zaburzenia zbieractwa. Badania bliźniąt sugerują, że do 50-77% wariancji w zachowaniach związanych ze zbieractwem może być uwarunkowane genetycznie56. Istnieje silny związek między posiadaniem członka rodziny z zaburzeniem zbieractwa a występowaniem tego zaburzenia u danej osoby – według niektórych badań nawet do 85% osób cierpiących na zaburzenie zbieractwa wskazuje przynajmniej jednego innego członka rodziny z podobnym problemem78. Badanie przeprowadzone w 2014 roku wykazało, że 36% wariancji w zachowaniach związanych ze zbieractwem było przypisywane czynnikom genetycznym, z niską korelacją genetyczną (0,10) między zbieractwem a objawami obsesyjno-kompulsywnymi9.
Genetyczne predyspozycje wydają się również wpływać na wrodzony styl zachowań charakteryzujący się trudnościami w podejmowaniu decyzji, problemami z uwagą, organizacją i rozwiązywaniem problemów10. Badacze sugerują, że może istnieć jeden utajony dziedziczny czynnik etiologiczny dla trzech zaburzeń ze spektrum obsesyjno-kompulsywnego (OCD, zaburzenie zbieractwa i zaburzenie dysmorficzne ciała)11.
Czynniki neurobiologiczne
Badania neurobiologiczne wskazują na różnice w strukturze i funkcjonowaniu mózgu u osób z zaburzeniem zbieractwa. Zaawansowane techniki neuroobrazowania wykazały różnice w obszarach mózgu odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji, organizację i regulację emocji12. U osób z zaburzeniem zbieractwa obserwuje się zwiększoną aktywność w prawej grzbietowo-bocznej korze przedczołowej i przedniej części zakrętu obręczy, co może pośredniczyć w deficytach oceny nagród i przetwarzania wzrokowego13.
Dysfunkcja w zakręcie obręczy przednim (ACC), w tym grzbietowego ACC zaangażowanego w podejmowanie decyzji, monitorowanie błędów i uczenie się oparte na nagrodach, a także brzusznego ACC połączonego ze strukturami limbicznymi pomagającymi w przypisywaniu emocjonalnego znaczenia bodźcom, jest powiązana z zaburzeniem zbieractwa14. Zmiany w poziomie serotoniny również wydają się odgrywać rolę w zaburzeniach obsesyjno-kompulsywnych i w konsekwencji mogą przyczyniać się do zachowań związanych ze zbieractwem15.
Warto zauważyć, że zaburzenie zbieractwa może również rozwinąć się po uszkodzeniu mózgu spowodowanym urazem, operacją, udarem lub infekcją16. Osoby z zaburzeniem zbieractwa mają różne wzorce aktywności mózgu podczas rozważania, czy zachować czy wyrzucić swoje przedmioty, ale obszary te nie są nadmiernie aktywne, gdy te same osoby rozważają pozbycie się rzeczy należących do innych17.
Deficyty przetwarzania informacji
Jedną z głównych przyczyn zaburzenia zbieractwa są deficyty w przetwarzaniu informacji. Osoby z tym zaburzeniem często mają problemy z podejmowaniem decyzji, planowaniem i organizowaniem18. Badania wskazują na szereg deficytów w przetwarzaniu informacji związanych ze zbieractwem, w tym problemów z:19:
- Planowaniem i rozwiązywaniem problemów20
- Uczeniem się i pamięcią wzrokowo-przestrzenną21
- Utrzymaniem uwagi22
- Pamięcią roboczą23
- Organizacją24
- Kategoryzacją przedmiotów25
Trudności w podejmowaniu decyzji, niezdecydowanie i prokrastynacja są charakterystyczne dla osób z zaburzeniem zbieractwa i mogą być czynnikami predykcyjnymi tego zaburzenia26. Osoby te często wykazują wzorce unikania behawioralnego sytuacji powodujących dystres (np. sortowanie/pozbywanie się rzeczy), które są stale wzmacniane w czasie27.
Historia zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), szczególnie podtypu z przewagą zaburzeń uwagi, była powiązana z zaburzeniem zbieractwa w wielu badaniach, co pośrednio potwierdza, że dysfunkcja wykonawcza może poprzedzać wystąpienie objawów zbieractwa28. Niektóre badania sugerują, że ADHD w dzieciństwie może prognozować rozwój zachowań związanych ze zbieractwem, chociaż nie oznacza to, że każda osoba z ADHD nieuchronnie rozwinie problem z gromadzeniem rzeczy29.
Przywiązanie emocjonalne do przedmiotów
Zwiększone przywiązanie do przedmiotów i zwiększona antropomorfizacja obiektów były częścią pierwotnej konceptualizacji zbieractwa i nadal stanowią krytyczny aspekt poznawczo-behawioralnego modelu zaburzenia zbieractwa30. Osoby z zaburzeniem zbieractwa często rozwijają silne emocjonalne przywiązanie do przedmiotów, które postrzegają jako część siebie lub jako część swoich relacji z bliskimi31.
Pozbywanie się takich przedmiotów staje się emocjonalnie bolesne, jak kończenie związku lub wyrzucanie części własnej tożsamości32. To emocjonalne przywiązanie może wynikać z przekonania, że przedmioty są niezwykłe i mogą stać się bardzo wartościowe w przyszłości33 lub że zapewniają poczucie bezpieczeństwa34.
Badania wykazały, że wydarzenia związane z deprawacją lub stratą były związane z emocjonalnym przywiązaniem osoby do przedmiotów35. Wiele osób, które zbierają, podaje jako jeden z głównych powodów swoich zachowań chęć unikania marnotrawstwa36.
Traumatyczne doświadczenia życiowe
Stresujące wydarzenia życiowe są kolejnym istotnym czynnikiem przyczyniającym się do wystąpienia zaburzenia zbieractwa. Traumatyczne doświadczenia, takie jak śmierć bliskiej osoby, rozwód lub utrata mienia w pożarze, mogą wyzwolić zachowania związane ze zbieractwem3738.
Ponad połowa osób z zaburzeniem zbieractwa zgłasza, że początek zbieractwa był związany z traumatycznym wydarzeniem życiowym, a w tej grupie osób wiek zachorowania jest znacznie wyższy39. Frost i współpracownicy stwierdzili, że osoby z zaburzeniem zbieractwa zgłaszały większą częstotliwość wydarzeń traumatycznych w przeszłości niż osoby z OCD, ale nie stwierdzono różnicy w częstości występowania współistniejącego zespołu stresu pourazowego40.
Badanie z 2011 roku autorstwa Frost RO i wsp. wykazało, że osoby z zaburzeniem zbieractwa zwykle zgłaszają przypadki wcześniejszych traum41. Badanie pokazuje, że dorośli, którzy zbierają, zgłaszają większą częstotliwość występowania w ciągu życia przypadków przymusowego odebrania majątku, przymusowej aktywności seksualnej w dorosłości lub dzieciństwie, w tym przymusowych stosunków seksualnych, oraz fizycznego znęcania się podczas dzieciństwa, dowodząc tym samym, że wydarzenia traumatyczne są pozytywnie skorelowane z nasileniem zbieractwa42.
Wczesne doświadczenia deprywacji materialnej lub emocjonalnej mogą prowadzić do rozwoju zbieractwa jako mechanizmu przetrwania w późniejszym życiu43. Osoby z problemami związanymi ze zbieractwem często zgłaszają nadmiernie chłodne rodzicielstwo, trudności w nawiązywaniu kontaktów z innymi i więcej doświadczeń traumatycznych44.
Współistniejące zaburzenia psychiczne
Zaburzenie zbieractwa często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi, co może przyczyniać się do jego rozwoju lub nasilenia. Około 75% osób z zaburzeniem zbieractwa ma współwystępujące zaburzenie psychiczne45. Najczęstsze współwystępujące zaburzenia to:
- Zaburzenia depresyjne – badania z 2011 roku wykazały, że ponad 50% osób z zaburzeniem zbieractwa otrzymało diagnozę depresji46, a w innym badaniu stwierdzono, że 51% osób diagnozowanych jako zbieracze cierpi również na duże zaburzenie depresyjne47
- Zaburzenia lękowe – w tym fobia społeczna i uogólnione zaburzenie lękowe4849
- Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD) – około 20% osób z zaburzeniem zbieractwa ma również OCD5051
- ADHD – szczególnie podtyp z przewagą zaburzeń uwagi5253
- Zaburzenia osobowości – zwłaszcza obsesyjno-kompulsyjna osobowość54
- Zaburzenia ze spektrum autyzmu55
- Zaburzenia psychotyczne – takie jak schizofrenia56
Warto zauważyć, że zaburzenie zbieractwa może być również objawem innych schorzeń, takich jak zespół Pradera-Williego5758, demencja59, czy zaburzenia tikowe60.
Czynniki wiekowe i rozwojowe
Zachowania związane ze zbieractwem pojawiają się stosunkowo wcześnie w życiu, a następnie mają charakter przewlekły. Większość badań wskazuje na początek między 15 a 19 rokiem życia61. Zaburzenie zbieractwa może zacząć zakłócać codzienne czynności około 20 roku życia, ale może nie stać się poważnym problemem aż do 30 roku życia lub później62.
Wiek jest istotnym czynnikiem ryzyka dla zaburzenia zbieractwa. Dorośli w wieku 55 lat i starsi są trzy razy bardziej narażeni na rozwój tego zaburzenia niż młodsi dorośli63. Szacuje się, że zaburzenie zbieractwa dotyka około 2,6% populacji ogólnej, z wyższymi wskaźnikami występowania u osób powyżej 60 roku życia64.
Jest to jedyne, obok demencji, zaburzenie psychiczne, które zwiększa swoją częstość występowania i nasilenie wraz z wiekiem65. Badacze teoretyzują, że zmiany poznawcze związane z wiekiem, szczególnie w płacie czołowym, który reguluje impulsywność i rozwiązywanie problemów, mogą nasilać to zaburzenie66.
Czynniki środowiskowe i społeczne
Czynniki środowiskowe i społeczne odgrywają istotną rolę w rozwoju zaburzenia zbieractwa. Status społeczno-ekonomiczny może być zmienną moderującą w rozwoju i progresji objawów zbieractwa67. Osoby, które dorastały w środowisku, gdzie wszystko miało wartość lub mogło być przydatne w przyszłości, mogą rozwinąć „mentalność niedoboru”68.
Życie w społeczeństwie, które podkreśla wartość posiadania, może przyczyniać się do rozwoju zachowań związanych ze zbieractwem69. Ciągły przekaz, że szczęście można znaleźć w dobrach materialnych, może prowadzić do gromadzenia rzeczy jako dążenia do spełnienia70.
Wzrost zaburzenia zbieractwa, szczególnie w krajach rozwiniętych, takich jak Stany Zjednoczone, może być związany ze zwiększonym dochodem rozporządzalnym i dostępem do tanich produktów71. Pandemia COVID-19 również odegrała rolę w zwiększonej liczbie osób, które rozwinęły zaburzenie zbieractwa72.
Model poznawczo-behawioralny zaburzenia zbieractwa
Poznawczo-behawioralny model zbieractwa przedstawiony w pionierskim artykule Frosta i Hartla opisuje etiologię zbieractwa jako interakcję deficytów przetwarzania informacji, problemów z emocjonalnym przywiązaniem, unikania behawioralnego i przekonań dotyczących natury posiadanych przedmiotów73. Ten pierwotny czteroczynnikowy model etiologii zbieractwa zyskał rosnące poparcie i został udoskonalony w ciągu ostatnich dwóch dekad74.
Zgodnie z obecną teorią, manifestacja zbieractwa jest prawdopodobnie wynikiem kombinacji czynników genetycznych, podatności na zachowania unikowe oraz wzmocnienia przekonań dotyczących przyczyn zachowywania przedmiotów75. Model ten podkreśla, że zaburzenie zbieractwa rozwija się z podatności, problemów z przetwarzaniem informacji oraz postrzeganej potrzeby zachowania przedmiotów niezależnie od ich wartości76.
Przekonania i wzorce myślowe
Osoby z zaburzeniem zbieractwa często mają silne przekonania dotyczące swoich posiadłości77. Te przekonania mogą obejmować:
- Przekonanie, że mogą potrzebować danego przedmiotu później lub że ktoś inny mógłby go wykorzystać78
- Przekonanie, że przedmiot może służyć celowi, którego jeszcze nie odkryli79
- Niechęć do przyczyniania się do odpadów środowiskowych80
- Przywiązanie sentymentalnej wartości do wielu przedmiotów, przez co pozbywanie się ich staje się emocjonalnie bolesne81
- Perfekcjonizm, związany z obawą przed popełnieniem błędu, utratą lub przeniesieniem konkretnego przedmiotu oraz późniejszym żalem82
Ta potrzeba kontrolowania, ratowania i ochrony przedmiotów często jest sprzeczna z przekonaniami przyjaciół i rodziny, co może prowadzić do konfliktów i izolacji społecznej83.
Reaktywność emocjonalna
Reaktywność emocjonalna opisuje intensywność i czas trwania emocji, których doświadcza dana osoba po ekspozycji na bodźce emocjonalne, i została postulowana jako możliwy czynnik podatności na zaburzenie zbieractwa84. Osoby z zaburzeniem zbieractwa często wykazują nadmierną reaktywność emocjonalną, a negatywne emocje mogą powoli zanikać w odpowiedzi na interpersonalne stresujące wydarzenia85.
Badania wykazały, że w miarę wzrostu liczby traumatycznych lub stresujących wydarzeń, wzrasta również nasilenie zbieractwa86. To sugeruje, że regulacja emocji może odgrywać rolę w zaburzeniu zbieractwa87.
Podsumowanie etiologii zaburzenia zbieractwa
Zaburzenie zbieractwa jest złożonym zaburzeniem o wieloczynnikowej etiologii. Chociaż dokładne przyczyny nadal są badane, obecne dowody wskazują na interakcję czynników genetycznych, neurobiologicznych, poznawczych i środowiskowych8889.
Genetyka może predysponować niektóre osoby do tego zaburzenia, podczas gdy różnice w funkcjonowaniu mózgu mogą utrudniać podejmowanie decyzji dotyczących posiadanych przedmiotów. Deficyty poznawcze, w tym problemy z podejmowaniem decyzji, organizacją i funkcjami wykonawczymi, są konsekwentnie obserwowane u osób z zaburzeniem zbieractwa90.
Czynniki emocjonalne, takie jak perfekcjonizm, lęk przed stratą i zachowania unikowe, również odgrywają rolę, ponieważ osoby zbierają przedmioty, aby radzić sobie ze stresem, traumą lub niskim poczuciem własnej wartości91. Traumatyczne wydarzenia życiowe, takie jak utrata bliskiej osoby, rozwód lub klęski żywiołowe, mogą wyzwolić lub nasilić zachowania związane ze zbieractwem92.
Pomimo postępów w zrozumieniu tych czynników, wzajemne oddziaływanie między biologicznymi, psychologicznymi i społecznymi elementami pozostaje słabo zdefiniowane, co podkreśla potrzebę kontynuowania badań93. Wczesne rozpoznanie, diagnoza i leczenie są kluczowe dla poprawy wyników u osób dotkniętych zaburzeniem zbieractwa94.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.