wymioty indukowane chemioterapią

Wymioty indukowane chemioterapią (ang. chemotherapy-induced vomiting, CIV) stanowią jeden z najczęstszych i najbardziej uciążliwych objawów niepożądanych towarzyszących leczeniu przeciwnowotworowemu. Powstają w wyniku stymulacji ośrodka wymiotnego w pniu mózgu przez substancje uwalniane podczas chemioterapii.

Mechanizm powstawania wymiotów indukowanych chemioterapią jest złożony i obejmuje aktywację receptorów serotoninowych 5-HT3 w przewodzie pokarmowym oraz receptorów neurokininy-1 (NK1) w ośrodkowym układzie nerwowym. Potencjał emetogenny zależy od rodzaju leku cytostatycznego, jego dawki, schematu podawania oraz indywidualnych czynników ryzyka u pacjenta.

W praktyce klinicznej wyróżnia się trzy fazy wymiotów: ostrą (w ciągu pierwszych 24 godzin po chemioterapii), późną (od 24 do 120 godzin) oraz wyprzedzającą (występującą przed podaniem kolejnego cyklu chemioterapii). Szczególnie trudne w leczeniu są wymioty późne i wyprzedzające, które znacząco wpływają na jakość życia pacjentów onkologicznych.

Postępowanie profilaktyczne i terapeutyczne obejmuje stosowanie antagonistów receptora 5-HT3 (ondansetron, granisetron), antagonistów receptora NK1 (aprepitant, netupitant), kortykosteroidów (deksametazon) oraz leków uzupełniających (metoklopramid, olanzapina). Wybór schematu przeciwwymiotnego powinien być dostosowany do potencjału emetogennego stosowanej chemioterapii.

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi (ASCO, ESMO, MASCC/ESMO), u pacjentów otrzymujących chemioterapię o wysokim potencjale emetogennym zaleca się trójlekową profilaktykę przeciwwymiotną (antagonista 5-HT3, antagonista NK1 i deksametazon), rozpoczynaną przed podaniem cytostatyków i kontynuowaną przez odpowiedni czas po chemioterapii.

Powiązane wpisy

Leksykon leków
Interakcje leku – Ondansetron Kabi 0,16 mg/ml

Ondansetron Kabi (0,16 mg/ml, roztwór do infuzji) jest metabolizowany przez enzymy cytochromu P-450 (CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2), co powoduje, że zmniejszenie aktywności jednego enzymu jest kompensowane przez inne, skutkując minimalnymi zmianami w klirensie leku. Należy zachować szczególną ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu ondansetronu z lekami wydłużającymi odstęp QT (np. antracykliny, trastuzumab, erytromycyna, ketokonazol, amiodaron, beta-blokery takie jak atenolol i tymolol), ze względu na ryzyko arytmii. Przeciwwskazane jest łączenie ondansetronu z apomorfiną z powodu ryzyka głębokiej hipotensji i utraty świadomości. Induktory CYP3A4 (fenytoina, karbamazepina, ryfampicyna) zwiększają klirens ondansetronu, co może wymagać dostosowania dawki. Ponadto, ondansetron może osłabiać działanie przeciwbólowe tramadolu, co jest istotne w terapii przeciwbólowej.
alfentanyl, amiodaron, antracykliny, apomorfina, badanie EKG, beta-bloker, choroba wątroby, cytochrom P-450, enzymy cytochromu P-450, erytromycyna, fenytoina, furosemid, hipotensja, induktor CYP3A4, karbamazepina, ketokonazol, lek przeciwarytmiczny, lek przeciwgrzybiczny, leki kardiotoksyczne, lidokaina, morfina, nudności i wymioty, odstęp QT, ondansetron, propofol, ryfampicyna, SNRI, SSRI, temazepam, tiopental, tramadol, trastuzumab, wymioty indukowane chemioterapią, zaburzenia rytmu serca, zespół serotoninowy
Leksykon leków
Dawkowanie i sposób podawania – Zofran 2 mg/ml

Zofran (ondansetron) w roztworze do wstrzykiwań (2 mg/ml) dostępny jest w ampułkach 4 mg/2 ml lub 8 mg/4 ml i może być podawany dożylnie lub domięśniowo, z dawkowaniem dostosowanym do rodzaju chemioterapii lub radioterapii oraz cech pacjenta. W chemioterapii o średnim działaniu wymiotnym zaleca się dawkę 8 mg podaną powoli dożylnie (≥30 sekund) lub domięśniowo przed zabiegiem, z kolejną dawką 8 mg doustnie po 12 godzinach oraz kontynuacją doustną lub doodbytniczą do 5 dni. W przypadku chemioterapii o silnym działaniu wymiotnym stosuje się dawki od 8 mg do maksymalnie 16 mg, podawane dożylnie po rozcieńczeniu w 50-100 ml 0,9% NaCl w infuzji trwającej co najmniej 15 minut lub w powolnym wstrzyknięciu dożylnym/domiesniowym. Maksymalna dawka pojedyncza nie powinna przekraczać 16 mg ze względu na ryzyko wydłużenia QT. Zaleca się także dożylne podanie 20 mg deksametazonu przed chemioterapią w celu zwiększenia efektu przeciwwymiotnego. Po chemioterapii kontynuuje się podawanie ondansetronu doustnie lub doodbytniczo do 5 dni w celu zapobiegania nudnościom opóźnionym lub przedłużonym.
cisplatyna, dawka ondansetronu, deksametazon, działanie wymiotne cytostatyków, infuzja dożylna, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, nudności i wymioty opóźnione, nudności i wymioty pooperacyjne, nudności wywołane radioterapią, okres półtrwania leku, ondansetron, podanie dożylne i domięśniowe, roztwór chlorku sodu, roztwór do wstrzykiwań, roztwór glukozy, wstrzyknięcie dożylne, wydłużenie odstępu QT, wymioty indukowane chemioterapią, wymioty indukowane radioterapią
Leksykon leków
Wskazania do stosowania – Atossa 8 mg

Lek Atossa zawierający 8 mg ondansetronu w postaci dwuwodnego chlorowodorku ondansetronu w tabletkach powlekanych jest wskazany do zapobiegania i leczenia nudności oraz wymiotów indukowanych chemioterapią i radioterapią nowotworów oraz w okresie pooperacyjnym u dorosłych pacjentów. W populacji pediatrycznej doustna forma leku jest zalecana wyłącznie u dzieci o powierzchni ciała >1,2 m² w leczeniu nudności i wymiotów po chemioterapii, natomiast w przypadku pooperacyjnych nudności i wymiotów u dzieci i młodzieży rekomendowane jest stosowanie ondansetronu w formie powolnego wstrzyknięcia dożylnego ze względu na brak odpowiednich badań klinicznych dotyczących doustnej formy w tym wskazaniu.
chemioterapia nowotworowa, chlorowodorek ondansetronu, laktoza jednowodna, nietolerancja laktozy, nudności indukowane chemioterapią, nudności pooperacyjne, nudności wywołane radioterapią, ondansetron, pooperacyjne nudności i wymioty, potencjał emetogenny, powierzchnia ciała, radioterapia nowotworów, terapia przeciwnowotworowa, wstrzyknięcie dożylne, wymioty indukowane chemioterapią, wymioty pooperacyjne, zaburzenia wchłaniania cukrów
Leksykon leków
Dawkowanie i sposób podawania – Zofran 8 mg

Produkt Zofran (ondansetron) jest dostępny w formie tabletek powlekanych (4 mg i 8 mg), a także w postaciach parenteralnych i doodbytniczych, co pozwala na indywidualne dostosowanie drogi podania i dawkowania. W chemioterapii o średnim działaniu wymiotnym oraz radioterapii zaleca się podanie 8 mg doustnie 1-2 godziny przed terapią, z powtórzeniem dawki po 12 godzinach, a następnie kontynuację 8 mg doustnie lub doodbytniczo dwa razy na dobę przez 2-5 dni. W przypadku chemioterapii o silnym działaniu wymiotnym (np. duże dawki cisplatyny) ondansetron podaje się dożylnie, domięśniowo lub doodbytniczo, a następnie doustnie lub doodbytniczo 8 mg dwa razy na dobę przez 2-5 dni. U dzieci ≥6 miesięcy dawki ustala się na podstawie pola powierzchni ciała (5 mg/m² dożylnie, max 8 mg) lub masy ciała (0,15 mg/kg mc., max 8 mg), z dawkami doustnymi odpowiednio od 2 do 8 mg co 12 godzin, nie przekraczając 32 mg na dobę. U pacjentów w podeszłym wieku dawkowanie nie ulega zmianie.
chemioterapia o silnym działaniu wymiotnym, chemioterapia o średnim działaniu wymiotnym, cisplatyna, cytostatyk, forma doodbytnicza, forma parenteralna, klirens ondansetronu, metabolizm debryzochiny, metabolizm sparteiny, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, nudności i wymioty opóźnione, nudności i wymioty pooperacyjne, okres półtrwania, ondansetron, pole powierzchni ciała, promieniowanie jonizujące, radioterapia wywołująca wymioty, tabletka powlekana, wstrzyknięcie dożylne, wymioty indukowane chemioterapią, wymioty indukowane radioterapią, znieczulenie, Zofran
Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Metoclopramide hameln 5 mg/ml

Metoklopramid, substancja czynna leku Metoclopramide hameln, jest podstawionym benzamidem o działaniu przeciwwymiotnym i prokinetycznym, klasyfikowanym w grupie A03FA01 (ATC). Jego mechanizm działania obejmuje antagonizm receptorów dopaminowych D2 w ośrodkowym układzie nerwowym, co hamuje wymioty indukowane apomorfiną, oraz modulację receptorów serotoninowych (antagonizm 5HT3 i agonizm 5HT4), co jest kluczowe w profilaktyce i leczeniu wymiotów po chemioterapii przeciwnowotworowej. Metoklopramid działa również obwodowo, blokując dopaminergiczne receptory w przewodzie pokarmowym i wzmacniając aktywność cholinergiczną, co prowadzi do poprawy motoryki przewodu pokarmowego.
działanie antydopaminergiczne, działanie przeciwwymiotne, efekt prokinetyczny, efekt przeciwwymiotny, lek propulsywny, motoryka przewodu pokarmowego, opróżnianie żołądka, ośrodek wymiotny, perystaltyka przewodu pokarmowego, pochodna benzamidu, receptor 5HT4, receptor dopaminowy D2, receptor serotoninowy 5HT3, refluks żołądkowo-przełykowy, strefa wyzwalania chemoreceptorów, wydzielanie kwasu żołądkowego, wymioty indukowane apomorfiną, wymioty indukowane chemioterapią, zaburzenie czynnościowe przewodu pokarmowego, zaburzenie motoryki
Leksykon leków
Wskazania do stosowania – Aprepitant Aurovitas 125 mg/80 mg

Aprepitant Aurovitas, dostępny w kapsułkach twardych o dawkach 125 mg i 80 mg, jest wskazany do zapobiegania nudnościom i wymiotom wywołanym chemioterapią o wysokim i umiarkowanym ryzyku u pacjentów dorosłych oraz młodzieży od 12 roku życia. Lek ten jest antagonistą receptora neurokininowego 1 (NK1), blokującym wiązanie substancji P w ośrodkowym układzie nerwowym, co skutecznie przeciwdziała wymiotom indukowanym przez cytostatyki. Aprepitant Aurovitas stosowany jest wyłącznie w terapii skojarzonej z innymi lekami przeciwwymiotnymi, takimi jak antagoniści receptorów 5-HT3 (np. ondansetron) oraz kortykosteroidy (np. deksametazon), co pozwala na kompleksową kontrolę nudności i wymiotów zarówno w fazie ostrej, jak i opóźnionej po chemioterapii. Preparat zawiera sacharozę (125 mg w kapsułce 125 mg i 80 mg w kapsułce 80 mg) oraz minimalne ilości sodu (0,00026 mmol i 0,00022 mmol odpowiednio), co należy uwzględnić u pacjentów z cukrzycą lub na diecie niskosodowej.
antagonista receptora 5-HT3, aprepitant, centralny układ nerwowy, chemioterapia o umiarkowanym ryzyku wymiotów, chemioterapia o wysokim ryzyku wymiotów, chemioterapia przeciwnowotworowa, choroba lokomocyjna, cisplatyna, cyklofosfamid, deksametazon, kapsułka twarda, karboplatyna, kortykosteroid, leczenie przeciwnowotworowe, leczenie skojarzone, lek przeciwwymiotny, nudności i wymioty, oksaliplatyna, ondansetron, profilaktyka przeciwwymiotna, wymioty indukowane chemioterapią
Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Aprepitant Sandoz 80 mg; 125 mg

Aprepitant Sandoz, będący selektywnym antagonistą receptorów neurokininowych 1 (NK1) substancji P, wykazuje istotną skuteczność w profilaktyce wymiotów indukowanych chemioterapią, szczególnie w fazie opóźnionej (25-120 godzin). W dwóch randomizowanych, podwójnie ślepych badaniach klinicznych obejmujących 1094 dorosłych pacjentów leczonych cisplatyną w dawce ≥70 mg/m², schemat 3-dniowy z aprepitantem w połączeniu z ondansetronem i deksametazonem znacząco przewyższał standardową terapię (placebo plus ondansetron i deksametazon) pod względem całkowitej odpowiedzi (brak wymiotów i niestosowanie leków „w razie potrzeby”). W okresie 0-120 godzin od chemioterapii odsetek całkowitej odpowiedzi wyniósł 67,7% w grupie z aprepitantem vs 47,8% w grupie kontrolnej (różnica 19,9%; 95% CI: 14,0–25,8). W fazie opóźnionej (25-120h) różnica ta była jeszcze bardziej wyraźna – 71,5% vs 51,2% (różnica 20,3%; 95% CI: 14,5–26,1). Ponadto, aprepitant istotnie wydłużał czas do wystąpienia pierwszych wymiotów, co potwierdzono analizą krzywej Kaplana-Meiera.
antagonista receptora 5-HT3, aprepitant, cisplatyna, deksametazon, działanie przeciwwymiotne, glikokortykosteroid, lek przeciwwymiotny, nudności, odpowiedź całkowita, ondansetron, receptor neurokininowy 1, receptor NK1, skala VAS, substancja P, terapia przeciwwymiotna, wizualna skala analogowa, wymioty, wymioty indukowane chemioterapią
Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Zofran 8 mg

Ondansetron, aktywny składnik leku Zofran, jest selektywnym antagonistą receptorów serotoninowych 5-HT3, stosowanym w profilaktyce i leczeniu nudności oraz wymiotów, zwłaszcza indukowanych chemioterapią, radioterapią oraz w okresie okołooperacyjnym (kod ATC: A04AA01). Mechanizm działania opiera się na blokowaniu receptorów 5-HT3 zarówno w obwodowym, jak i ośrodkowym układzie nerwowym, co hamuje inicjację odruchu wymiotnego wywołanego uwalnianiem serotoniny w jelicie cienkim oraz w area postrema. W przeciwieństwie do innych leków przeciwwymiotnych, ondansetron nie wpływa na stężenie prolaktyny w osoczu, a jego rola w hamowaniu wymiotów indukowanych opioidami pozostaje niejednoznaczna i wymaga dalszych badań.
antagonista receptora serotoninowego 5-HT3, antagonista receptorów serotoninowych, area postrema, dysfagia, infuzja dożylna, IV komora mózgu, lek cytostatyczny, lek przeciwwymiotny, nerw błędny, nudności, odruch wymiotny, odstęp PR, odstęp QT, odstęp QTc, parametr elektrokardiograficzny, promieniowanie jonizujące, QTcF, stężenie prolaktyny, uwalnianie serotoniny, wydłużenie odstępu QT, wymioty indukowane chemioterapią, wymioty indukowane radioterapią, wymioty okołooperacyjne, zespół QRS