działanie niepożądane pozapiramidowe
Działania niepożądane pozapiramidowe to grupa objawów neurologicznych, które występują jako skutek uboczny stosowania niektórych leków, głównie neuroleptyków (leków przeciwpsychotycznych). Wynikają one z blokady receptorów dopaminergicznych w układzie pozapiramidowym mózgu, który odpowiada za kontrolę motoryki i koordynację ruchową.
Do najczęstszych objawów pozapiramidowych zalicza się: parkinsonizm polekowy (sztywność mięśniowa, drżenie spoczynkowe, spowolnienie ruchowe), akatyzję (niepokój ruchowy, niemożność usiedzenia w miejscu), dystonię ostrą (skurcze mięśni, często w obrębie szyi, twarzy lub kończyn) oraz dyskinezę późną (mimowolne, powtarzalne ruchy, najczęściej w obrębie twarzy i jamy ustnej).
Ryzyko wystąpienia działań niepożądanych pozapiramidowych jest wyższe przy stosowaniu klasycznych neuroleptyków (I generacji) w porównaniu do atypowych leków przeciwpsychotycznych (II generacji). W leczeniu tych objawów stosuje się leki antycholinergiczne (np. biperiden), beta-adrenolityki, benzodiazepiny oraz redukcję dawki lub zmianę leku wywołującego objawy na preparat o mniejszym potencjale wywoływania działań pozapiramidowych.
Powiązane wpisy
- Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Kwetaplex 200 mg
Kwetiapina, lek przeciwpsychotyczny atypowy z grupy diazepin, oksazepin i tiazepin (kod ATC: N05AH04), wykazuje złożony mechanizm działania obejmujący antagonizm receptorów serotoninowych 5HT₂ oraz dopaminowych D₁ i D₂, z przewagą powinowactwa do receptorów 5HT₂, co tłumaczy jej skuteczność przeciwpsychotyczną i korzystny profil działań pozapiramidowych. Aktywny metabolit norkwetiapina dodatkowo hamuje transporter noradrenaliny (NET) i działa jako częściowy agonista receptorów 5HT1A, co może przyczyniać się do efektów przeciwdepresyjnych. W badaniach klinicznych kwetiapina wykazała skuteczność w leczeniu schizofrenii (dawki 75–750 mg/dobę), epizodów manii (do 800 mg/dobę) oraz depresji w przebiegu choroby dwubiegunowej (300 i 600 mg/dobę), zarówno w monoterapii, jak i w terapii skojarzonej z litem lub kwasem walproinowym. W długoterminowych badaniach kwetiapina wydłużała czas do nawrotu epizodów zaburzeń nastroju u pacjentów z chorobą dwubiegunową typu I, stosowana w dawkach 400–800 mg/dobę. Okres półtrwania wynosi około 7 godzin, jednak wiązanie z receptorami utrzymuje się do 12 godzin, co uzasadnia dawkowanie dwa razy na dobę.
akatyzja, choroba afektywna dwubiegunowa, diwalproeks, dyskinezja, dystonia, działanie niepożądane mózgowo-naczyniowe, działanie niepożądane pozapiramidowe, epizod depresyjny, epizod manii, hormon tyreotropowy, kwas walproinowy, lek antycholinergiczny, lek stabilizujący nastrój, niedoczynność tarczycy, nietypowy lek przeciwpsychotyczny, norkwetiapina, objawy maniakalne, objawy psychotyczne, receptor adrenergiczny, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminowy, receptor histaminowy, receptor muskarynowy, receptor serotoninowy, schizofrenia, skala MADRS, skala PANSS, skala YMRS, terapia skojarzona, test elektrofizjologiczny, tomografia pozytonowa, transporter noradrenaliny, typowy lek przeciwpsychotyczny, układ mezolimbiczny, układ nigrostriatalny, zaburzenie schizoafektywne, zmętnienie soczewki - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Quetiapine Fair-Med 150 mg
Kwetiapina, substancja czynna preparatu Quetiapine Fair-Med, jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym z grupy diazepin, oksazepin i tiazepin (kod ATC: N05A H04). Jej mechanizm działania opiera się na wysokim powinowactwie do receptorów serotoninowych 5HT2 oraz dopaminowych D1 i D2, z przewagą blokady receptorów 5HT2 nad D2, co przekłada się na skuteczność przeciwpsychotyczną przy jednoczesnym zmniejszeniu ryzyka działań niepożądanych pozapiramidowych. Kwetiapina i jej aktywny metabolit norkwetiapina wykazują także powinowactwo do receptorów histaminergicznych i α1-adrenergicznych (odpowiedzialnych za sedację i hipotensję ortostatyczną), umiarkowane do α2-adrenergicznych oraz zróżnicowane działanie na receptory muskarynowe (niskie u kwetiapiny, umiarkowane do wysokiego u norkwetiapiny), co tłumaczy działanie przeciwcholinergiczne. Norkwetiapina dodatkowo hamuje transporter norepinefryny (NET) i działa jako częściowy agonista receptorów 5HT1A, co rozszerza spektrum terapeutyczne o właściwości przeciwdepresyjne i przeciwlękowe.
agonista receptora, atypowy lek przeciwpsychotyczny, diazepina, dystonia, działanie cholinergiczne, działanie niepożądane pozapiramidowe, działanie przeciwcholinergiczne, działanie przeciwdepresyjne, działanie przeciwlękowe, działanie przeciwpsychotyczne, hipotensja ortostatyczna, katalepsja, kwetiapina, neuroleptyk klasyczny, neuron dopaminergiczny, norkwetiapina, objaw pozapiramidowy, późna dyskineza, receptor 5HT1A, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminowy, receptor histaminergiczny, receptor muskarynowy, receptor serotoninowy, receptor α1-adrenergiczny, receptor α2-adrenergiczny, szlak mezolimbiczny, transporter norepinefryny, układ limbiczny, układ nigrostriatalny - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Risperon 1 mg
Rysperydon, substancja czynna leku Risperon, jest selektywnym antagonistą receptorów serotoninergicznych 5-HT2 oraz dopaminergicznych D2, z dodatkowym powinowactwem do receptorów alfa-1-adrenergicznych, histaminergicznych H1 i alfa-2-adrenergicznych, bez działania na receptory cholinergiczne. Jego profil farmakologiczny umożliwia skuteczne leczenie objawów schizofrenii, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych, przy jednoczesnym zmniejszeniu ryzyka działań niepożądanych pozapiramidowych. W badaniach klinicznych z udziałem ponad 2500 pacjentów dawki rysperydonu od 1 mg do 16 mg na dobę wykazały istotną skuteczność w redukcji objawów schizofrenii ocenianych skalami BPRS i PANSS. Długoterminowo, dawki 2-8 mg/dobę wydłużały okres do nawrotu choroby w porównaniu z haloperydolem. W terapii ostrej manii w zaburzeniu dwubiegunowym typu I, rysperydon w dawkach 1-6 mg/dobę skutecznie redukował objawy oceniane skalą YMRS, zarówno w monoterapii, jak i w skojarzeniu z litem lub walproinianem, z wyjątkiem interakcji z karbamazepiną, która obniżała stężenia terapeutyczne leku.
antagonista monoaminergiczny, BPSD, choroba Alzheimera, działanie niepożądane pozapiramidowe, epizod maniakalny, haloperydol, karbamazepina, katalepsja, klirens leku, nawrót choroby, neuroleptyk, objaw negatywny, objaw wytwórczy schizofrenii, ostry epizod manii, otępienie, otępienie naczyniowe, receptor alfa-1-adrenergiczny, receptor dopaminergiczny D2, receptor histaminergiczny H1, receptor serotoninergiczny 5-HT2, rysperydon, skala BPRS, skala CMAI, skala MMSE, skala N-CBRF, skala PANSS, skala YMRS, walproinian, zaburzenie afektywne, zaburzenie afektywne dwubiegunowe, zaburzenie dwubiegunowe typu I, zaburzenie uczenia się, zaburzenie zachowania - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Palifren Long 150 mg / 100 mg
Paliperydon, substancja czynna produktu Palifren Long, jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym z grupy N05AX13, działającym jako selektywny antagonista receptorów serotoninergicznych 5-HT2 oraz dopaminergicznych D2, z dodatkowym blokowaniem receptorów alfa 1-adrenergicznych, H1-histaminergicznych i alfa 2-adrenergicznych. Oba enancjomery paliperydonu wykazują podobną aktywność farmakologiczną, a lek charakteryzuje się brakiem powinowactwa do receptorów cholinergicznych, co przekłada się na mniejsze ryzyko pozapiramidowych działań niepożądanych w porównaniu z klasycznymi neuroleptykami. Paliperydon skutecznie łagodzi objawy wytwórcze schizofrenii, jednocześnie rzadziej wywołując stany kataleptyczne i hamowanie funkcji motorycznych.
antagonista receptora D2, antagonizm serotoninergiczny, badanie kliniczne kontrolowane placebo, dezorganizacja myślenia, działanie niepożądane pozapiramidowe, lęk i depresja, lek przeciwpsychotyczny, lek psycholeptyczny, mięsień naramienny, mięsień pośladkowy, mieszanina racemiczna, nawrót schizofrenii, neuroleptyk klasyczny, niekontrolowana wrogość, objaw negatywny, objaw pozytywny, objaw wytwórczy schizofrenii, Palifren Long, paliperydon, PANSS, PSP, receptor alfa-1-adrenergiczny, receptor alfa-2 adrenergiczny, receptor cholinergiczny, receptor dopaminergiczny D2, receptor H1-histaminergiczny, receptor serotoninergiczny 5-HT2, skala funkcjonowania indywidualnego i społecznego, Skala Objawów Pozytywnych i Negatywnych, stan kataleptyczny, właściwość farmakologiczna - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Kwetaplex 25 mg
Kwetiapina, klasyfikowana jako atypowy lek przeciwpsychotyczny z grupy diazepin, oksazepin i tiazepin (kod ATC: N05A H04), wykazuje złożony profil farmakodynamiczny dzięki interakcji z receptorami 5HT₂, D₁, D₂, histaminowymi oraz α1- i α2-adrenergicznymi. Jej aktywny metabolit, norkwetiapina, dodatkowo hamuje transporter noradrenaliny (NET) i działa jako częściowy agonista receptorów 5HT1A, co wzmacnia efekt przeciwdepresyjny. Kwetiapina charakteryzuje się większą selektywnością wobec receptorów 5HT₂ niż D₂, co przekłada się na skuteczność przeciwpsychotyczną przy niskim ryzyku pozapiramidowych działań niepożądanych. W badaniach klinicznych dawki od 75 do 800 mg/dobę wykazały skuteczność w leczeniu schizofrenii, epizodów maniakalnych oraz depresji w chorobie afektywnej dwubiegunowej, przy czym dawki powyżej 800 mg/dobę nie były oceniane. W terapii manii mediana dawki wynosiła około 600 mg/dobę, a w badaniach depresji stosowano dawki 300 i 600 mg/dobę, które wykazały istotną poprawę w skali MADRS bez różnic w skuteczności między tymi dawkami.
akatyzja, choroba afektywna dwubiegunowa, depresja w chorobie dwubiegunowej, drżenie, dysfagia, dyskinezja, dystonia, działanie niepożądane pozapiramidowe, działanie przeciwdepresyjne, efekt antycholinergiczny, epizod depresyjny, epizod manii, katalepsja, kwas walproinowy, kwetiapina, lek antycholinergiczny, lek stabilizujący nastrój, lit, norkwetiapina, objaw pozapiramidowy, odruch warunkowy, okres półtrwania, receptor adrenergiczny, receptor adrenergiczny alfa2, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminowy, receptor histaminowy, receptor muskarynowy, receptor serotoninowy 5HT2, schizofrenia, skala MADRS, skala PANSS, skala YMRS, soczewka, tomografia pozytonowa, transporter noradrenaliny, zaburzenie depresyjne, zaburzenie pozapiramidowe, zaburzenie schizoafektywne - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Ketipinor 100 mg
Ketipinor (kwetiapina w postaci fumaranu) jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym z grupy psycholeptyków, wykazującym działanie antagonistyczne głównie na receptory serotoninergiczne 5HT2 oraz dopaminergiczne D1 i D2, co tłumaczy jego skuteczność przeciwpsychotyczną przy niskim ryzyku działań pozapiramidowych. Kwetiapina i jej aktywny metabolit norkwetiapina wykazują również powinowactwo do receptorów histaminergicznych, α1- i α2-adrenergicznych oraz muskarynowych (szczególnie norkwetiapina), co może odpowiadać za działania antycholinergiczne i inne efekty farmakologiczne. Norkwetiapina dodatkowo hamuje transporter norepinefryny (NET) i działa częściowo agonistycznie na receptory 5HT1A, co może przyczyniać się do efektów przeciwdepresyjnych. W badaniach klinicznych dawki kwetiapiny od 75 do 800 mg/dobę wykazały skuteczność w leczeniu schizofrenii, epizodów maniakalnych oraz depresji w przebiegu choroby dwubiegunowej, z profilem bezpieczeństwa charakteryzującym się niską częstością objawów pozapiramidowych (7,8% vs. 8,0% placebo w schizofrenii; 11,2% vs. 11,4% placebo w manii). Kwetiapina jest skuteczna zarówno w monoterapii, jak i w terapii skojarzonej z litem lub walproinianem sodu, a jej stosowanie w dawkach do 800 mg/dobę jest dobrze tolerowane.
atypowy lek przeciwpsychotyczny, blokada depolaryzacyjna, choroba afektywna dwubiegunowa, choroba dwubiegunowa, diazepiny, duża depresja, dystonia, działanie agonistyczne, działanie antycholinergiczne, działanie kataleptyczne, działanie niepożądane pozapiramidowe, działanie przeciwpsychotyczne, emisyjna tomografia pozytronowa, epizod depresyjny, epizod maniakalny, fumaran kwetiapiny, lek antycholinergiczny, lek przeciwdepresyjny, lek psycholeptyczny, lek stabilizujący nastrój, nadwrażliwość receptorów dopaminowych, norkwetiapina, objaw pozapiramidowy, ostra mania, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminergiczny, receptor histaminergiczny, receptor muskarynowy, receptor serotoninergiczny, receptor α1-adrenergiczny, receptor α2-adrenergiczny, schizofrenia, skala MADRS, szlak mezolimbiczny, tkanka mózgowa, transporter norepinefryny, typowy lek przeciwpsychotyczny, układ limbiczny, układ nigrostriatalny, walproinian sodu - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Risperidone Grindeks 6 mg
Rysperydon, klasyfikowany jako lek przeciwpsychotyczny z grupy „Inne leki przeciwpsychotyczne” (kod ATC: N05AX08), wykazuje selektywne antagonizowanie receptorów serotoninergicznych 5-HT2 oraz dopaminergicznych D2, a także receptorów alfa1-adrenergicznych i w mniejszym stopniu histaminergicznych H1 i alfa-2-adrenergicznych, bez powinowactwa do receptorów cholinergicznych. Jego zrównoważone działanie na receptory serotoninergiczne i dopaminergiczne przekłada się na skuteczność w leczeniu objawów pozytywnych i negatywnych schizofrenii, z mniejszym ryzykiem pozapiramidowych działań niepożądanych w porównaniu do klasycznych neuroleptyków. W badaniach klinicznych potwierdzono skuteczność rysperydonu w dawkach od 1 mg do 16 mg na dobę, zarówno w krótkotrwałej terapii (4-8 tygodni), jak i w długoterminowym zapobieganiu nawrotom schizofrenii, wykazując przewagę nad haloperydolem w wydłużeniu okresu remisji.
9-hydroksyrysperydon, agresja, Behawioralne i Psychologiczne Objawy Demencji, choroba Alzheimera, działanie niepożądane pozapiramidowe, haloperydol, karbamazepina, katalepsja, klirens rysperydonu, Krótka Skala Oceny Psychiatrycznej, Krótka Skala Oceny Stanu Psychicznego, ostry epizod manii, otępienie, otępienie naczyniowe, pobudzenie, psychoza, receptor alfa-2 adrenergiczny, receptor alfa1-adrenergiczny, receptor cholinergiczny, receptor dopaminergiczny D2, receptor histaminergiczny H1, receptor serotoninergiczny 5-HT2, rysperydon, schizofrenia, Skala Objawów Pozytywnych i Negatywnych, Skala Oceny Manii Younga, Skala Oceny Pobudzenia Cohen-Mansfielda, Skala Oceny Zaburzeń Zachowania w Chorobie Alzheimera, stabilizator nastroju, walproinian, zaburzenie afektywne, zaburzenie dwubiegunowe typu I, zaburzenie zachowania - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Egoropal 100 mg
Paliperydon, substancja czynna leku Egoropal, jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym o unikalnym profilu farmakodynamicznym, charakteryzującym się silnym powinowactwem do receptorów serotoninergicznych 5-HT2 oraz dopaminergicznych D2, co stanowi podstawę jego działania przeciwpsychotycznego, zwłaszcza w leczeniu objawów pozytywnych schizofrenii. Dodatkowo, lek wykazuje blokadę receptorów alfa 1-adrenergicznych, co może wpływać na regulację ciśnienia tętniczego, oraz słabsze powinowactwo do receptorów H1-histaminergicznych i alfa 2-adrenergicznych. Brak powinowactwa do receptorów cholinergicznych przekłada się na niższe ryzyko działań niepożądanych ze strony układu cholinergicznego. Oba enancjomery paliperydonu wykazują podobną aktywność farmakologiczną, a w porównaniu do klasycznych neuroleptyków, paliperydon rzadziej wywołuje stany kataleptyczne i zaburzenia ruchowe, co jest związane z dominującym antagonizmem serotoninergicznym i mniejszym hamowaniem funkcji motorycznych.
antagonizm serotoninergiczny, blokowanie monoamin, ciśnienie tętnicze, dezorganizacja myślenia, działanie niepożądane pozapiramidowe, funkcja motoryczna, iniekcja o przedłużonym uwalnianiu, lek przeciwpsychotyczny, mięsień naramienny, mięsień pośladkowy, mieszanina racemiczna paliperydonu, neuroleptyk klasyczny, objaw negatywny, objaw pozytywny, objaw wytwórczy schizofrenii, ośrodkowy układ nerwowy, ostra faza schizofrenii, paliperydon, receptor alfa-1-adrenergiczny, receptor alfa-2 adrenergiczny, receptor cholinergiczny, receptor dopaminergiczny D2, receptor H1-histaminergiczny, receptor serotoninergiczny 5-HT2, schizofrenia, skala PANSS, skala PSP, spłycenie afektu, stan kataleptyczny, układ cholinergiczny, uwalnianie neurotransmiterów, wycofanie społeczne, zachowanie agresywne - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Kventiax 200 mg tabletki powlekane 200 mg
Kwetiapina, substancja czynna leku Kventiax, jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym z grupy diazepiny, oksazepiny, tiazepiny i oksepiny (kod ATC: N05AH04). Jej mechanizm działania opiera się na antagonizmie receptorów serotoninowych 5HT2 (silniejszym niż na dopaminowe D2), dopaminowych D1 i D2, histaminergicznych, α1- i α2-adrenergicznych. Aktywny metabolit, norkwetiapina, wykazuje dodatkowo umiarkowane do wysokiego powinowactwo do receptorów muskarynowych, co tłumaczy działania przeciwcholinergiczne. Norkwetiapina hamuje transporter norepinefryny (NET) oraz działa częściowo agonistycznie na receptory 5HT1A, co przyczynia się do efektów przeciwdepresyjnych kwetiapiny. Proporcja antagonizmu wobec receptorów 5HT2 i D2 odpowiada za skuteczność przeciwpsychotyczną oraz niski profil działań pozapiramidowych.
atypowy lek przeciwpsychotyczny, dystonia, działanie kataleptyczne, działanie niepożądane pozapiramidowe, działanie przeciwcholinergiczne, działanie przeciwdepresyjne, kwetiapina, lek anksjolityczny, nadwrażliwość receptorów dopaminowych, neuroleptyk klasyczny, neuron dopaminergiczny, norkwetiapina, objawy pozapiramidowe, ośrodkowy układ nerwowy, receptor 5HT1A, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminowy, receptor histaminergiczny, receptor muskarynowy, receptor neuroprzekaźnikowy, receptor serotoninowy 5HT2, receptor α1-adrenergiczny, receptor α2-adrenergiczny, szlak mezolimbiczny, transporter norepinefryny, układ limbiczny, układ nigrostriatalny - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Kwetaplex 300 mg
Kwetiapina, atypowy lek przeciwpsychotyczny z grupy diazepiny, oksazepiny i tiazepiny (kod ATC: N05AH04), wykazuje złożony profil farmakodynamiczny, obejmujący wysokie powinowactwo do receptorów serotoninowych 5HT₂, histaminowych oraz α1-adrenergicznych, a także znaczące powinowactwo do receptorów dopaminowych D₁ i D₂. Jej aktywny metabolit, norkwetiapina, wykazuje dodatkowo umiarkowane do wysokiego powinowactwo do receptorów muskarynowych, co może tłumaczyć efekty antycholinergiczne. Kwetiapina charakteryzuje się większą selektywnością wobec receptorów 5HT₂ niż D₂, co przekłada się na relatywnie niskie ryzyko pozapiramidowych działań niepożądanych. Działanie przeciwdepresyjne jest prawdopodobnie związane z hamowaniem transportera noradrenaliny (NET) oraz częściowym agonizmem receptorów 5HT1A przez norkwetiapinę. Farmakokinetycznie, okres półtrwania wynosi około 7 godzin, jednak blokada receptorów 5HT₂ i D₂ utrzymuje się do 12 godzin, co uzasadnia dawkowanie dwa razy na dobę w leczeniu schizofrenii i manii.
agonista dopaminowy, akatyzja, atypowy lek przeciwpsychotyczny, choroba afektywna dwubiegunowa, diwalproeks, dysfagia, dyskinezja, dystonia, działanie niepożądane mózgowo-naczyniowe, działanie niepożądane pozapiramidowe, działanie pozapiramidowe, efekt antycholinergiczny, emisyjna tomografia pozytonowa, epizod depresyjny, epizod maniakalny, kwas walproinowy, kwetiapina, lek przeciwpsychotyczny, lek stabilizujący nastrój, neutropenia, niedoczynność tarczycy, norkwetiapina, objaw pozapiramidowy, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminowy, receptor histaminowy, receptor muskarynowy, receptor neuroprzekaźnikowy, receptor serotoninowy, receptor α1-adrenergiczny, receptor α2-adrenergiczny, schizofrenia, skala MADRS, skala PANSS, skala YMRS, sole litu, transporter noradrenaliny, zaburzenie afektywne dwubiegunowe, zaburzenie nastroju, zaburzenie pozapiramidowe, zaburzenie schizoafektywne, zapobieganie nawrotom, zmętnienie soczewki